Хци месэла
Чун шагьидар я, эхиримжи вахтара Ахцегь райондин центрадин рекьерани общественный чкайра къарамалар, лапагар гзаф гьалтзава. Гьайиф хьи, нехирарни нехирбанар амач. Иесийри чпин гьайванар гьар экуьнахъ гуьзчивал алачиз ахъайзава, куьчейра «хуьзва». Нянихъ абур динждаказ хквезва, иесиярни шад я. Амма яргъи югъди гьайванар гьина аватIа, хук ацIурун патал нин никIиз гьахьзаватIа, вуч незватIа къайгъуни туш.
Сиве «мез авачир» гишин гьайванар я кьван (бязибурук, гуя иесияр чир тахьун патал я жеди, законди истемишзавай лишанарни (биркаярни) квач. Рекьера, машинринни инсанрин гьерекатдиз манийвализ, ДТП-яр арадал гъизва, жугъунар чIуриз, идан-адан салаз-багъдиз – зияндиз физва, ял ядай паркариз зарар гузва, зирзибилрин къапара тIиш твазва, жемиятдин чкаяр чиркинарзава… Гьелбетда, гьайванар ваъ, абур гьа и тегьерда «хуьзвай», жавабдарвал гьисс тийизвай иесияр батIул я.
Нетижада хаталу ДТП-рин ва кьилди и ксари шикаятар ийизвай дуьшуьшар къвердавай гзаф жезва. Туристринни мугьманрин вилик лап меденисуз, беябурчивилин гьалар я. Вилик пад кьунин чарасузвал ава. Виликрай икI тушир. Месела, Ахцегьрин гьар са магьледиз вичин нехир, нубатар ва абурун кьил кьазвай жавабдар ксар авай. И месэладал кимерал агъсакъалри ва хуьруьн советдин идаради гуьзчивалдай. «Хуьруьн чкада яшамиш жез, мал-хеб техуьн айиб я» лугьуз, кIвалин гьайванрин сан а макъамда гзаф тир. Гьар са магьледиз вичин маларин нехир ва хиперин суьруь авай. Куьчейра кьилел иеси алачир неинки гьайван, гьакI абурун лакар-гелерни аквадачир. Экуьнахъ фад калер ацана, нехирдиз ягъайдалай кьулухъ дишегьлийри чпин кIвалерин вилик патар-рекьер шткана, михьна, яд хъиядай.
Гьайиф хьи, гила чун маса гьакъикъатдин иесияр хьанва. «Культурный» хьанва: кIвалера булахар-гьамамар ава, дишегьлийри пакамахъ фад къарагъна, нехирдиз кал тухузмач, квар гваз вацIал-булахдал физмач, калер авайбуру, рагъ цавуз хкаж хьайила, къарагъна, «ада вичи-вичин кьил хуьда» лугьуз, малар куьчейриз ахъайзава…
Ихьтин гьалдал эхир эцигун, татугайвилерин вилик пад кьун патал Ахцегь райондин администрацияди талукь къарар кьабулнава. Адан бинедаллаз райондин административный гьамишан комиссияди райондин хуьруьн майишатдин хилен (ОСХ), ветуправленидин, МВД-дин «Ахтынский» отделдин векилрин ва хуьруьн советдин депутатрин иштираквални аваз, кьилел иеси алачир ва «бирка» квачир гьайванар тайинарунин ва абурун иесийриз туьнбуьгьунин серенжемар кьиле тухузва. Общественный низам-къайда чIурунай иесияр административный жавабдарвилиз чIугунин актар кхьиз, сифте сеферда 5 агъзур, ахпа 10 агъзур манат жермеяр илитIзава.
– Гьелбетда, гьар са касди вичи хуьзвай гьайвандин иесивал авун, адан патахъай жавабдарвал тухун лазим я. Жемят теклифдин гъавурда такьаз акурла, кьетIи серенжемар кьабулуниз мажбур хьанва. Белки, ахпа инсанри чпин мал-хеб, кьилел иеси алаз, дагъдин чIурара хуьда, – лугьузва райадминистрациядин хуьруьн майишатдин хилен начальник Леонард Атлуева.
Месэладин важиблувал аннамишуналди, Ахцегьа 15-июндиз административный комиссиядин махсус заседание эверна. Райондин регьбер Абдул-Керим Палчаеван регьбервилик кваз кьиле тухвай адан кIвалахда, комиссиядин членарни теклифнавай ксар яз, ветуправленидин, къайдаяр хуьдай органрин, общественный тешкилатрин, чкадин СМИ-рин векилри иштиракна. Аниз гьакI мал-хеб хуьзвай хсуси майишатрин, яни датIана зиянра гьатзавай маларин иесийризни теклифнавай.
– Гьуьрметлу юлдашар, ата-бубайрилай инихъ Ахцегьар вичин хъсан адетралди тафаватлу медени чка я. Хайи ватан дагъдин гуьзел, михьи шегьердиз элкъуьрун, адан виликан машгьурвал арадал хкун патал чна гьихьтин алахъунар ийизватIа вирибуруз аквазва. Гьа са вахтунда куьчейра гьатнавай куь малар, ял ядай багъларани кьилдин ксарин усадьбайра гьатиз, машиндин рекьера ДТП-яр арадал гъиз, инсанрин патай наразивилер жезва. Абуру зирзибилрин къапар чукIурзава, райцентрада къацу кул-кус цаз жезвач, кьуд пад кьацIурзава. Мугьманрин вилик чун беябур жезва. И гьалдал гила чна кьетIивилелди эхир эцигзава. Гьайванар хуьмир лугьузвач, хуьх, анжах дагъдин чIура (хъсан векьни ава) хуьх. Нехирбан жагъура, нубатдалди маларив вач. Дуьздаказ хуьз жезвачтIа, гьайванринни язух я, хуьмир. Гъавурда акьан тийизвайбуруз гила кьетIи серенжемар кьабулуниз мажбур я, – тагькимарна райондин кьили.
Вичин нубатда райадминистрациядин кьилин заместитель, административный комиссиядин председатель Роберт Гьамзаев кIвалин гьайванар хуьнин гьакъиндай законлу истемишунрикай рахана.
Куьрелди, заседанидал гъанвай 10 касдал, комиссияди протоколар кхьиналди, 5 агъзур манат жермеяр илитIна. Абурув гвайди са гаф тир: «Хуьре нехирар арадал хкана кIанда. Амма нехирдив фидай кас жагъизвач». Гьакъикъатда им са Ахцегьриз ваъ, республикадин саки вири районриз талукь тIал алай месэла я. Гьатта чи шегьеррин куьчейрани кваз малар аквазва.
Вучиз ятIани, къе инсанриз чандал гуж акьалдариз кIанзавач. Хъсан гьакъи гузватIани (месела, нехирда 100 мал хьайитIа, вацра гьар са мал хуьнай 2000 манат гьисабайтIа, 200 000 манат пул жезва), нехирбан жагъизвач! Тажуб жедай кар я. Яраб гьакьван пис, айиб алай кеспи я жал дагъдин чIура михьи гьавадал жемятдин малар хуьн?!
Дашдемир Шерифалиев
