(Эхир. Эвел – 22-нумрада)

«Лезги газетдин» алатай нумрада чун тарихдин илимрин кандидат, машгьур журналист, политолог Ханжан Къурбановахъ галаз республикадин экстремизмдинни терроризмдин жигьетдай авай гьаларикай, абуруз акси женг тухун патал кьабулзавай серенжемрикай, абурун менфятлувиликай ва маса месэлайрикай раханай. И нумрада чна и темадай ихтилат давамарзава. Итервьюдин кьилин игитдин вилик чна мад са шумуд суал эцигна. Асул гьисабдай и макъалада чун мискIинри, медресайри акьалтзавай несилриз тербия гунин карда кьунвай чкадикай, миллетчивиликай, аялар, жегьилар телефонрилайни гаджетрилай аслу тахьун патал кьабулна кIанзавай серенжемрикай рахада.

– Дагъустан гзаф мусурманар яшамиш жезвай регион я. МискIинрин кьадардал гьалтайла, чи республика Рос­сия­да сифтегьан вад региондик акатзава. И сиягьда мадни Татарстан, Чечня, Ингушетия ва Башкортостан ава. Гзаф дагъустанвийри гъвечIи чIавалай чпин аялриз диндин тербия гузва, абур мед­ресайриз, мискIинриз ракъурзава. Гьа са вахтунда и карди жегьилар чIурзава лугьузвайбурни ава. Ихьтин фикирдал алайбуру асул гьисабдай мискIинриз физвайбур гзафни-гзаф экстремистрин, террорист­рин жергейриз желбзавайбурун къармахра гьатзава лугьуз тестикьарзава. Куьне гьикI гьисабзава, гьа­къи­къатдани гьакI яни? Къенин юкъуз медресайри, мискIинри акьалтзавай несилриз гузвай тербия гьихьтинди я?

– Вири мискIинар сад хьтинбур туш. Гьеле са шумуд йис идалай вилик Дагъустандин муфтий Агьмад-Афанди Абдуллаева мискIинар пуд патал пайнай: муфтиятдинбур, муфтиятдиз аксибур ва бейтерефбур. Ада бейтерефбур виридалайни хаталубур тирди къейднай, гьикI лагьайтIа, муфтийдин фикирдалди, гьа ихьтин жуьредик акатзавай мискIинра экстремизмдин мукар пайда хьун мумкин я. Малум тирвал, 2000-йисара Махачкъалада авай бязи мискIинар жегьилар дуьз рекьелай алудзавай маканриз элкъвенвай: анриз физвайбурукай бязибур Сириядани Иракда авай терроризмдин дестейрик экечIна. Гила якъин хьанвайвал, и дестейрин кьиле авайбуруз къецепатан уьл­квейрай тайин тапшуругъар­ гузвай. Неинки са тапшуругъар, гьакIни жуьреба-жуьре рекьерай куьмекар, яракьар­ ва икI мад… И кардихъ галаз алакъалу яз, гьеле гьа йисара «Дагъустан» РГВК-дин эфирдиз акъатзавай са передачада за ихьтин­ мискIинар тамамдиз агалун теклифнай. Авайвал лагьайтIа, муфтиятдин векил а чIа­вуз зи теклифдихъ галаз рази хьаначир, Аллагьдин кIвал гьикI агалда лугьуз. Зун патал якъин я: эгер Аллагьдин кIвал писвилин, такIанарунин, чапхунчивилин, къанлуйрин дестейриз желбзавай макандиз элкъуьрнаватIа, абур я агална кIанда, я тахьайтIа, медениятдин кIва­леризни мектебриз элкъуьрун герек я. Вични Къуръандал асаслу яз. «Туба» сурадин 107-аятда лагьанва (мана):

«Ва (амма мунафикьар) — чпи мискIин эцигайбур (муъминриз еке) зарар патал ва куфр авун яз, муъминар сад-садавай къа­къу­дун патал ва «вили хуьдай чка яз» — виликдайни Аллагьдизни Адан расулдиз акси яз женг чIугурдаз, гьелбетда, абуру кьинерни кьада: «Чаз анжах хъсан (хийирдин) кар ийиз кIан хьана», (амма хьи) Аллагьди шагьидвалзава гьакъикъатда абур тапархъанар тирди».

Дагъустанда чун чпикай рахазвай хьтин мискIинриз физвайбуру жуьреба-жуьре зулумриз рехъ гайи, гьатта инсанрин чандиз къаст авур дуьшуьшарни малум я. Бязи районра, шегьерра ахьтин мискIинар тамамдиз агална.

Зи фикирдалди, республикадин муфтиятди экстремизмдинни терроризмдин вилик пад кьун патал чIехи кIвалах кьиле тухузва. Амма гьакьван жавабдар, вири жемият патал важиблу и месэла тек са диндин идарайрин векилрин хиве туна виже къведач. И кардал сифте нубатда муаллимар, теологар, психологиядин рекьяй хъсандиз конфессийрин арада авай алакъайрай кьил акъатзавай пешекарар машгъул хьун лазим я.

Имамри, вязер ахъайзавайбуру чпин сухтаяр гатай дуьшуьшарни малум я. Ихьтин шартIара аял вичиз педагогикадин бинеяр течизвай, я махсус пешекарвал авачир муаллимрин гъилик тун дуьз яни? Жаваб якъин я – ваъ!

МискIин тербия гузвай чка туш, тербия аялдиз сифте хизанда, ахпа мектебда гана кIанда. МискIин Аллагьдин кIвал, ибадатар ийизвай чка, руьгьдин жигьетдай алава тербия гунин тайин тир жавабдарвал хивез къачузвай макан я. Эгер имамри, диндин текстерин деринра къекъвез, такфир (динсуз я лагьана тахсир кутун – авт.) акъудзаватIа, ахьтин диндин векилрихъ галаз гъавурда тунин кIвалах тухвана кIанда, я тахьайтIа, ахьтинбур мискIинривай яргъа авун герек я.

– Ханжан Тажидинович, гзаф диде-бубайри чпин аялар телефонрилайни смартфонрилай аслу кьадарсуз хьанва­, абуруз цIийи кьилелай тербия хгуникай­ хийир амач лугьуз, арза-ферзе ийизва­. Виридаз малум я, интернет экстре­мизм­динни терроризмдин жергейриз желбзавайбуру гегьеншдиз менфят къачузвай майданрикай сад я. Чи йикъара­ акьалтзавай несил гаджетрилай аслу­ тахьун патал вуч авуна кIанда? Куьне диде-бу­байриз, студентриз, мектебра кIел­за­вай­буруз гьихьтин меслятар къалурдай?

– Жегьилар гаджетривай къакъудиз, гьайиф хьи, жедач. Амма абуру интернетда акъудзавай вахт тIимилариз жеда ва им герек карни я. Сифте нубатда и везифа диде-бубайрин, аялрин бахчайра, мектебра кIвалахзавай насигьатчийрин везифа я. И рекье итимдин кесердикай менфят къачуртIа хъсан я. Кар ана ава хьи, дишегьлийриз жаванрин вилик пад кьаз четин жеда. Иллаки гадайри дишегьлийри чпел гуьзчивал тухун кьабулдач, эгер ам диде туштIа. Бязи дуьшуьшра гьатта дидейризни яб гузвач. Къадагъаяр эцигдалди, диде-бубайри, муаллимри тербия чпин чешнедалди гунихъ еке метлеб ава. Медиа-михьивал, рекъемрин меденият лугьудай терминар ава. Вири гъавурда акьадай чIалалди лагьайтIа, сятералди телефон гъиляй ахъай тавун, акатай вуч хьайитIани кIелун, квез хьайитIани килигун хъсан туширди лагьана кIанда. Вични – абурун кьатIунриз таъсирдай къайдада.

Интернетдикай экстремизмдинни терроризмдин жергейриз желбзавайбуру менфят къачузвайдакай, и кар хаталу тирдакай, соцсетра течир ксарихъ галаз таниш хьунин нетижада пака гьайифар чIугвадай чкадал гъидайдакай гьам кIвале, гьамни тарсара ахъайна кIанда. Акьалтзавай несилдиз шак­лу сайтриз гьахьун, интернетда таниш тушир ксари гузвай теклифрихъ, меслятрихъ яб акалун, абурал амал авун къадагъа авун герек я.

За мад сеферда тикрарзава: бедбахтвал ана ава хьи, чи образованидин къурулушди жемиятдин, государстводин игьтияжриз бес кьадарда жаваб гузвач. Эгер чна инсандин ихтиярриз талукь тербия (правовое воспитание) 1-классдилай ваъ, 9-классдилай гузватIа, хъсан нетижаяр вилив хуьмир! Аялдиз, гъиле телефон гьатайла, вич гьи къайдада тухун герек ятIа чир хьана кIанда, амма адаз чизвач. Им къалин, мичIи там хьиз я, вагьши гьайванрив ацIанвай, чка-чкадал ракьар къянавай. Ихьтин хаталувилерикай хуьн патал инсандив яракьар, герек маса затIар хьун чарасуз я. Адетдин къайдаяр чир хьуни жавандиз вичин, диде-бубадин, мукьва-кьилийрин кьилел къведай хаталу дуьшуьшрикай хуьз куьмекда. Сифтегьан классра ганвай чирвилерни тербия гьамишалугъ яз амукьда. Паровоздин эхиримжи вагондихъ калтугиз жеда, амма им четин ва къулайсуз месэла я. Гьавиляй, зи фикирдалди, образованидин къурулушда дегишвилер твадай вахт алукьнава.

– Студентрин уьмуьрдиз талукь суални гуз кIанзава. Амни миллетчивилихъ галаз алакъалу я. Малум тирвал, миллетчивал экстремизмдин са лишан я. Мисал яз, зун студент тир йисара рес­публикадин бязи вузра жуьреба-жуьре миллетрикай тир жегьилрин арада къалмакъалар жедай. Куьне студентрихъ галаз кIвалахзава, гьавиляй квез чи йи­къарин жегьилрин арада гьихьтин «гьава» аватIа хъсандиз чизва. И жигьетдай гьалар дегиш хьанвани? Студентрин арада миллетчияр амани? АматIа, абуруз цIийи кьилелай тербия гьикI хгуда?

– Эхь, зи рикIелни алама, виликдай, миллетдин лишанриз килигна, студентрин арада жуьреба-жуьре дестеяр пайда хьанвай. Тайин са халкьдин векилри маса халкьдин векилрин намусдик хкIадай гафар лугьузвай, кукIунрик-чухунрик кьил кутазвай. Амма гуьгъуьнлай ихьтин рекьяй физвайбуру чеб гьахълу туширди кьатIана.

Ихьтин гьалар неинки са студентрин арада авай. 1990-2000-йисара миллетчияр­, рэкетар, чапхунчивилел машгъул жезва­й­бур чIе­хибурукни квай. Къуватлубуру зайиф­бур­ зулумдик кутазвай, гатазвай, къакъуд­за­вай… Са шакни алачиз, ибур чи мукьвара­ алат­навай тарихдин беябурчивилин чинар­ я. За ихьтин нагьакьан крарал машгъул хьайи­бурун тIварар кьадач: гзафбуруз абур вужар ва абурун къастар гьихьтинбур тиртIа хъсандиз чизва. Сад тир Дагъустанда бязибуруз миллетчивилин лепеяр къарагъариз кIанзавай. Абур вири алатнавай девирдихъ галаз чи арадай акъатнавайдак умуд кутазва­.

Гьа са вахтунда чи йикъарани, иллаки интернетдин майданра, гагь-гагь миллетчияр гьалтзама. Лезгийрин са мисалда лугьузва: «Емишар алай тарце гьамиша лаш акьада». Чи халкьдин тIварцIихъни кутуг тавур ихтилатар ийизвайбур тIимил туш. Лезгийрихъ къадим ва баркаллу тарих ава, кьве патал пай хьанватIани, чи халкьди милли руьгь квадарнавач. Яшайишдин жуьреба-жуьре хилера агалкьунар къазанмишзава. Чаз чи халкь кIан хьун патал маса миллетар такIан хьун герек туш. Чун миллетчияр туширди чна гьам чи, гьамни маса халкьарин векилрин агалкьунрикай виридаз талукь, умуми майданра рахуни къалурзава. И къайдада чна чахъ маса халкьарин лайихлувилерни гьисаба кьадай къаст, руьгьдин къуватлувал ва итимвал авайди къалурзава.

– Ханжан Тажидинович, республикада экстремизмдинни терроризмдин вилик пад кьунин месэлайрал гьукумдин­ органар, жемиятдин са жерге тешкилатар машгъул жезва. Куьне абурун кIвалахдиз гьихьтин къимет гузва?

–  И рекье гьар са идаради вичин кIва­лах, чпелай виневай органрин игьтияжар фикирда кьуна, алакьдайвал тамамарзава, тайин тир ахтармишунар кьиле тухун тавунмаз, завай абурун кIвалахдиз къимет гуз жедач. Санлай къачурла, зи фикир ихьтинди я: эгер экстремизм лугьудай «тIегъуьн» аматIа, им чна вирида лазим тирвал кIвалахзавач лагьай чIал я. Чун месэла гьялунив комплексный къайдада эгечIзавач. Мисал яз, за образованидик тахсир гьикI кутада, эгер ам патал  адан хиве тунвай везифаяр кьилиз акъуддай шартIар тешкилнавачтIа: муаллимриз, тербиячийриз гузвай мажибар гъвечIибур я, методикадин материалар кьит я, образованидин, тербиядин курсар тамамдиз тайинарнавач.

Къанун-къайда хуьдай органрин къурулушдивай виридал гуьзчивал тухуз, вири тахсиркарвилер винел акъудиз хьун мумкин туш. Абурун асас месэла вилик пад кьун я. Профилактикадин месэлайрал лагьайтIа, журналистика, эдебият, меденият, илим, образование машгъул хьана кIанда. Дагъус­танда экстремизмдинни терроризмдин идеологиядиз аксивалуниз талукьарнавай комплексный программа кардик ква. Девирдин цIийи истемишунар фикирда кьуна, адан бязи проектар цIийи хъувун герек я.

– Са суал квез журналистдиз хьиз хгун. Экстремизмдизни терроризмдиз аксивалунин карда СМИ-ри гьихьтин чка кьазва?

– СМИ-ри, кинодихъ, искусстводихъ, медениятдихъ, эдебиятдихъ галаз санал кьетIен чка кьазва. Исятда гьам телевидение, гьамни пресса телевизоррин экранрилай гаджетрин экранрал «куьч хьанва». Гьавиляй СМИ-ри чпин «суьрсет» гьазурдайла, аялринни жаванрин игьтияжар фикирда кьуна, итижлудаказ арадал гъана кIанда. Гьайиф хьи, тайин са вахтунда чна аяларни жаванар патал фильмаяр, телепроектар арадал гъун акъвазарна. И макъамда майдандиз Франциядин, Туьркиядин, Америкадин сериалар пайда хьана. Абурун меденият, руьгьдин ивирар масабур я, чаз – лезгийриз, кавказвийриз, россиявийриз хас тушир.

СМИ-ри ва абуру арадал гъизвай контентди экстремизмдизни терроризмдиз аксивалунин карда кьазвай чкадикай за винидихъ тIимил-шимил лагьана. Алава хъийин, чи журналистрин материалар чан алайбур, чи къайгъуйрикай, чахъ авай дердийрикай гьазурнавайбур, чи менталитет, субкультура ачухзавайбур хьун герек я.

За мад сеферда тикрарзава: чирвал авачиз, Исламдин гъавурда акьун четин мес­эла я. Илим чирна кIанда. ТахьайтIа, бегьем гъавурда авачир жегьилди гьукумдин светский къурулушдиз акси вуч хьайитIани авун мумкин я. Мисал яз, Россиядин гьи шегьерда хьайитIани, капI ихтияр авачир чкада авуни «кьилин тIалар»  (четинвилер) арадал гъида. И суал диндин пресса, литература чукIурунизни талукь я. И месэлайра лап мукъаят хьана кIанда. Чун жуьреба-жуьре миллетар, жуьреба-жуьре динрин векилар авай уьлкведа яшамиш жезва. Бинеда сифте нубатда гьуьрмет хьун герек я.

Са гафуналди, гьар са илим чирзавайвал, Исламдин къанунарни, истемишунарни чирна кIанзава. Чирвал тахьуни инсан дуьшуьшдик кутун мумкин я. Зи иштираквал аваз, илимдинни марифатдин «Илим ва дин» тIвар алай клуб арадал гъанва. Адан кьилин везифайрикай сад мусурманрин диндиз логикадин куьмекдалди илимдин айнайрай килигиз чирун я. ТахьайтIа, Исламдин далдадик чуьнуьх жез, рикIе чIуру къастар авайбуру чпин мурдар ниятар кьилиз акъудун давамарда.

Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада  терроризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава.

Мегьамед  Ибрагьимов