Душмандин фендигарвал
Ватандин ЧIехи дяведа Гитлеран жаллатIрихъ, фашистрихъ галаз кьиле фейи женгера хьайи кьван телефвилер, къурбандар, Советрин Союздиз, чи халкьариз гайи кьван зиянар рикIелай тефидайбур я. Тарихчийри гьисабзавайвал, миллионралди инсанар къирмишай, агъзурралди шегьерар, хуьрер, майишатар, карханаяр барбатI авур ихьтин дяве мад хьайиди туш. Гитлер лугьудай фашистдин гъиле гьатай Германияди ва адаз муьтIуьгъвал къалурай Европадин саки вири уьлквейри гзаф ивияр экъичай инсафсуз дяведик кьил кутуна. Къе, 85 йис алатнавайла, тарихдин делилрин, рекъемрин куьмекдалди Ватандин ЧIехи дяведин сифте декьикьаяр, вакъиаяр рикIел хкин.
Ветеранри, багърияр телеф хьайи хизанри рикIел хкизвай 1941-йисан 22-июнь — пашман югъ — 1990-йисалди календарда тунвачир. Гьатта Гъалибвилин югъни гегьеншдиз, сувар хьиз къейдзавачир. Анжах 1965-йисуз, 25 йис алатайла, Гъалибвилин сувар вири уьлкведа къейд ийиз гатIунна. 1965-йисуз сад лагьай парадни тешкилнай. 1992-йисан июлдиз РФ-дин Верховный Советдин Президиумдин къарардалди 22-июнь Ватан хвейибур рикIел хуьнин ва гъам чIугунин югъ яз малумарнай.
Германияди Советрин Гьукуматдиз нотани ротани къурнай: «Германиядин гьукуматдивай РагъэкъечIдай патан сергьятдихъай къвезвай къурхудиз къайгъусузвилелди килигиз жедач. Гьавиляй фюрера вичин яракьлу къуватриз вири жуьредин такьатралди, яракьралди къурху алудунин тапшуругъ ганва».
Советрин Гьукуматди экуьнин сятдин иридаз виринра мобилазация малумарна ва уьлкведа военный гьалар арадал атанвайвилин гьакъиндай къарар акъудна. Дяведин сифте варцара Яру Армиядин жергейриз вад миллиондив агакьна инсанар желбна.
Экуьнин сятдин муьжуьдаз цIувад декьикьа кIвалахайла, Кремлда лап кар алай военныйрин, партиядин государстводин деятелрин совещанидал душмандин гьужум алудуниз талукь 2-директива кьабулна. Ам армиядин вири соединенийрив агакьарна. Директивада кьушунриз вири къуватралди, такьатралди душмандиз ягъунар кьунин, абур чка- чкада къирмишунин тапшуругъ гана. Лазим тапшуругъ татанмаз, сенгеррилай кьулухъ чугIун герек авачирди къейдна.
Экуьнин сятдин цIудан зураз Кремлда советрин халкьдихъ элкъвена рахунин чар туькIуьрна, Молотова кIелна. Адахъ зурба уьлкведин гьар са пипIе, яб акална. Вири халкь, душман кукIварун къаст яз дяведин ва зегьметдин женгерик экечIна.
Гитлеран кьушунри Советрин Союздал вегьедалди, 1939-йисан 1-сентябрдиз Дуьньядин кьвед лагьай дяведик цIай кутунвай, Франциядилай гатIунна, Европадин кар алай вири уьлквеяр муьтIуьгъарнавай. Къецепатан уьлквейра пара хаталу везифаяр кьилиз акъудзавай советрин разведчикри пуд лагьай рейх СССР-дални вегьез гьазур жезвайдакай тайин органрив малуматар агакьарзавай.
Сифтени — сифте ихьтин къайи хабар Япониядин империяда Германиядин посольствода пресс-секретарь яз кIвалахзавай советрин разведчик Рихард Зоргеди гана.
1938-йисуз военный атташе Ойген Отт Токиода Берлиндин посол яз тайинарна. Рихард Зорге адан дуст тир. Гьа Оттдивай Зоргедиз нацистрин Германиядин кьил Адольф Гитлер 1941-йисан июндиз СССР-дал вегьез гьазур хьанвайдакай чир хьана. 1941-йисан 30-майдиз Зоргеди вичиз малум хьайи чинебан малумат КГБ-дин къуллугъчийрив агакьарна.
И къанлу пландикай чпихъ галаз алакъалу къуллугъчияр чи маса разведчикрини хабардарзавай. Советрин разведкадин управлениди, дяве жедалди 40 сят амаз, «1941-йисан январь – июнь варцара СССР-диз акси дяведиз гьазур хьуниз талукь малуматрин сиягь» туькIуьрна. И документдай аквазвайвал, гзаф уьлквейра авай СССР-дин резидентуради дяве жедай вахт, душманди сифте нубатда гьужумрик кутадай терефар саки «Барбаросса» планни кваз къалурнавай. Тарихчи Эмма Раймана кхьизвайвал, «Барборосса операция Советрин Союздал вегьинин лап мукьуфдивди гьазурнавай зурба план тир. Бинелу макьсад сад тир — са куьруь вахтунда, Яру Армиядиз аскерар желбдалди, адавай аксивалдай, хура акъваздай, Ватан хуьдай къуватар тешкилиз жедалди, Советрин Союздин мулкар кьун.
Тарихдин илимрин кандидат Иван Сухова кхьизвайвал, дяведив гатIунзавай дуьм-дуьз вахтуникай Германияда авай советрин резидентри Старшинади (обер-лейтенант Харро Шульце-Бойзен), Корсиканецди (Берлинда авай антифашист Арвид Харнак) хабар гана. Старшинади Гитлеран ихтибарлу соратник Герман Геринган дустарихъ галаз алакъаяр хуьзвай. Корсиканец НСДАП-дин кьилин идеолог Альфред Розенбергаз мукьва хьанвай. Абуру хаталу абур агакьарзавай, амма хабарар тестикьарзавай документар галачиз. Белки, гьавиляй Сталин Гитлера СССР-дал вегьедайдахъ агъазвачир.
Германия гьужумдиз гьазур хьанвайдакай эхиримжи малумат вермахтдин ефрейтор, коммунист, антифашист Альфред Лискова гана. 1941-йисан 21-июндин нянин сятдин 9-даз ам, Буг вацIай сирнавна экъечIна, чи патаз атана. Ада лагьана хьи, немсерин танкар, самолетар худда тунва, 22-июндин экуьнин сятдин 4-даз Германияди СССР-дал вегьеда.
Ватандин ЧIехи дяведиз талукь цIийи делилри тестикьарзавайвал, Германияди СССР-дал экуьнин сятдин 4-даз ваъ, са тIимил фад хьиз вегьена. 22-июндин сятдин 4 жедалди, СССР-дин РагъакIидай пата ивияр экъичдай, телефвилер арадал гъизвай женгер кьиле физвай. ЧIехи шегьерра цавай вегьезвай бомбаяр хъиткьинзавай, танкари ахварик квай шегьеррал, хуьрерал гьужумзавай, чпин вилик акатай са куьнизни инсафзавачир. Тарихчийри, пешекарри 1941-йисан 22-июндин сифтегьан 12 сятдин вакъиаяр галай-галайвал чкадал хканва.
Гьа икI, йифен сятдин 1-даз 30 декьикьа кIвалахайла, СССР-дин оборонадин наркоматди РагъакIидай пата авай военный округриз талукь директива гьазурна: «Вири частар женг чIугвадай гьалдиз гъваш. Сергьятдал чинеба душмандиз аксивалдай сенгеррал чкаяр яхъ. Самолетар чуьлдин аэродромрал кIватIа. 22-23-июндиз душманди хабарсуз вегьин мумкин я. И гьужум правокацияни хьун мумкин я. ЧIехи къал макъал жедай, кIеве гьатдай гьерекатар ийимир, правокацияр кваз кьамир». Гьайиф хьи, директива частарив агакьнач. Диверсантри алакъадин кар алай линияр къайдадикай хкуднавай.
Кьилин делил сад я: фашистри Советрин Союздал, вири ахвара авайла, хабарсуз гьужумна. Сифте суткада душманди Яру Армиядин 1200 самолет, чIехи пай аэродромрал бомбаяр вегьена, тергна.
22-июндин экуьнин сятдин 3-дан зураз СССР-да авай Германиядин посол Фридрих-Вернер фон дер Шуленбурга Нарком Вячеслав Молотоваз наразивал къалурзава, сергьятдал Яру Армиядин кьушунар гзаф кIватIнава лугьуз СССР-дик тахсир кутазва. Гьа и вахтунда фашистри лагьайтIа, советрин шегьеррал, хуьрерал гьужумнава. Вичин рахунар Шуленбурга ихьтин гафаралди куьтягьзава: Фюрера Германиядин Яракьлу Къуватриз чпихъ авай вири яракьралди советрин патай авай къурхудиз аксивал авунин буйругъ ганва».
Ингье ихьтин фендигарвал, алчахвал, ягьсузвал.
22-июндин экуьнин мусибатдин вакъиаяр икI гегьенш хьана.
Сятдин 3 хьанмазди, фашистрин Фу-88 маркадин 14 бомбардировщикди Кронштадтдал магнитдин 28 бомба вегьена. 4-даз 6 декьикьа кIвалахайла, фрицрин самолетар Севастополдин цава пайда хьана. Контр – Адмирал Иван Елисеева СССР-дин сергьятар чIурнавай (адаз гьеле им дяве тирди чизвач) Люфтваффе самолетар ягъунин буйругъ гузва.
Сятдин 4-даз 15 декьикьа кIвалахнава. Гитлеран буйругъдалди душмандин артиллерияди вири сергьят тирвал мулкариз гуьлле гузва. Луварал хашар алай вишералди самолетри военный частарал, аэродромрал, хуьрерал, шегьеррал бомбаяр вегьезва. Ингье а шегьерар: Барановичи, Бобруйск, Брест, Вильнюс, Вентспилс, Гродно, Каунас, Киев, Лиепая, Минск, Рига, Севастополь, Смоленск, Житомир, Шауляй…
Неинки жергедин агьалийрин, гьакI военыйрин арадани къалабулух гьатна. Фронтдиз мукьва вири областрай агьалияр, коллективар акъудунив эгечIна.
Москвадив чка-чкадай душмандин гьужумрикай, абуру хуьрер кьазвайдакай, чи частари кьулухъди чIугвазвдайдакай хабарар агакьзава. Ватандин ЧIехи дяведин сад лагьай чIехи женгни сятдин 4 жедалди Белостокдин патарив кьиле фена. Фашистри ана советрин кьушун гьалкъада туна, са пай къирмишна, амайбур есирда кьуна. Ида фрицриз Минскдиз рехъ ачухна ва са гьафтедилай Белоруссиядин меркез кьуна.
Экуьнин сятдин 5-даз 15 декьикьа кIвалахайла, немсерин артиллерияди са сятда кьван Брестдин къеледал гуьллейрин хар къурайла, ахпа кьушунри гьужум башламишна. Вермахтдин пландалди къеле къачун патал муьжуьд сят тайинарнавай. Амма Брест къеледин аскерар душмандин тIем акакь тийидайбур хьана. Абуру къеле вацран вахтунда хвена, виликди еримишиз кIанзавай душмандин хейлин кьушунар акъвазарна. Брест патал эхиримжи женг 23-июлдиз куьтягь хьана.
Къе малум тир делилралди, СССР-дал вегьедайла, Германияди вири сергьят тирвал пуд миллиондив агакьна аскерар, 3380 танк, 7184 самолет гьазурнавай. Ихьтин къуватдин хура акъвазун регьят кар тушир. Армиядиз еке телефвилер хьана. Сифте гьафтеда фрицри советрин 150 агъзур аскер къирмишна.
Экуьнин сятдин вадан зураз Москвада тади гьалда кIватI хьайи совещанидал Сталина дяве башламиш хьанвайдал гьелени шаклувал гъизва. Амма оборонадин нарком Семен Тимошенкоди ва Генштабдин кьил Георгий Жукова Гитлер дяведив эгечIнавайдал, адан кьушунри чи хуьрер, шегьерар барбатIзавайдал ва ам дяве тирдал кIевивална.
Анжах сятдин вадаз Германияда авай Советрин Союздин посол Владимир Деканозоваз Германиядин къецепатан крарин министерстводин кьил Иахим фон Риббентропа дяведив гатIуннавайдакай хабар гузва…
Нариман Ибрагьимов
