Чи бубайрихъ цIувайни вацIувай Аллагьди хуьрай лугьудай мисал ава. Дагъустанда къати марфар къуникди, селлер атуникди муракаб гьалар арадал атайдалай кьулухъ тамам кьве варз алатнаватIани, гзафбурун рикIерик гилани кичI кума. Алатай гьафтеда булдаказ къвайи марфарини иллаки районра рекьер къайдадикай хкуднава, улакьрин алакъадикайни атIанва. Кьасумхуьруьн, зи хайи ватандин, эцигайдалай кьулухъ 100 йис тамам жезвай «17 вилин муьгъ», гьайиф хьи, уьцIена. И вакъиайри селлерихъ, цихъ галаз алакъалу яз зи рикIик кичI кутур, алатай асирдин 90-йисара хьайи вакъиа, накь хьайиди хьиз, рикIел хкана…
А вахтунда за 9-класс акьалтIарзавай. Вилик кьве имтигьан кумай, кьвед — вахканвай. Июндин варз алукьнавайтIани, гьа исятда хьиз, гьава сакIани ачух жезвачир. За нубатдин имтигьан «вадалди» вахканвайдакай шаддаказ хабар гузвайла, чIехи дидеди, гьавадилай наразивал ийиз, уьндуьшкадин цицIибар мекьила рекьидачтIани чидач лугьуз, куьчедал къунши дишегьлидихъ галаз суьгьбетзавай. Заз мубаракар авурдалай кьулухъ абуру ихтилатар давамарна, гьаваяр серинзамаз туькьуьл кулар гъиз финин планарни яна. Чидач, амай чкайра гьикI тиртIа, а вахтунда чи хуьре жегьил рушари, пакамахъ фад къарагъна, гьаятар, куьчеяр, са «гектар» чилер шуткун адет тир. Гьавиляй туькьуьл кулар виридаз бакара къвезвай. Садан-кьведан квачиз, амайбурун гьаятра ва кIвалера булахар (кранар) авайди тушир. Гьаниз килигна, пакамахъ серинзамаз яд гъиз фенани кIанзавай. Эгер вун кьасухдай хьиз ксана амукьайтIа, дидеди са гьарай твадай: «Чан вахар, пака чарадан кIвализ фейила, ихьтин амалар авуртIа, бес…». Гъавурда акьазвайвал, чарадан кIвал гележегдин гъуьлуьн кIвал тир (на лугьуди къари маса планетадай я, ам гъавурда акьадачир жал жегьилриз ксуз кIандайдан). Руг акъат тавун патал яд хъчена, сифте куьче шткидай, ахпа – гьаят. Хуьле яд авачирла, кIула аваз яргъай гъайи хъвадай яд гьайиф атана, бязибуру куьчеда, циф хьиз, руг твадай, яргъай ам гум хьизни аквадай. Гьелбетда, гила виридахъ къулайвилер хьанва. Куьчеяр шткизвайбурни тIимил-шимил аквада, кIула аваз са шумуд цIуд километр мензилдай туькьуьл кулар садани гъизмач. Гьа икI, чIехи дидедин ихтиярдалди за къуншидаллай рушариз кулар гъиз физвайдакай хабар гана, абур кIвачинарнавай. Жуьреба-жуьре яшаринбур тиртIани, руш авачир кIвал чи магьледа авачир. Гьавиляй чIехибуру чун тухун тавунин месэлани кватзавачир. Кьилинди, гьар садан кIвализ гъизвай куларин кьадарни артух жезвай эхир.
Пакамахъ фад къарагънавайтIани, лазим затI-матIни къачуна, чун рекье гьатдалди, чIехибурун гафаралди, «югъ нисини» хьанвай. Кулар гъиз физвай чка хуьруьвай бегьем яргъа авай. ВацIалай элячIна, тик гуьнедай винелди экъечIна, гьич тахьайтIа, кьве сят рекье акъатзавай. ВацIун а патаз экъечIна, са кьадар рекьиз фейила, гьалтзавай «яд авай кIамай» чна чав гвай къапар цяй ацIурна (гьамга хьтин къайи яд авайвиляй инал ихьтин тIвар акьалтнава), чаз рехъ давамариз кIанзавайла, Салигьат дидеди чун кIевелай тагькимарна. Ихтилатрал илигнавай абур кьулухъ галамаз, чун, рушар, вилик акатна физвай эхир.
– Чан балаяр, инаг гъуьлягъар авай чка тирди рикIелай ракъурмир гьа! Гила абур чладай акъатзавай чIуру вахт я. Гьавиляй кIвач эцигзавай чкадиз килиг. Сад-садавай яргъаз къакъатмир! Мадни кьилел алачиз заз такурай! Садлагьана атанвай ракъини лап кудайди я, – лагьана ада.
– Чун кичIебур туш, Салигьат диде. Хъсан я, – гафарин кьатIар сиве амаз, чна виликди гьерекатна.
Дугъриданни, югъ пис чимиди тир. Гьеле накь чун яцIу жакетар алаз мектебдиз фенвайтIани, къе кьилин кIукI кудай рагъ атанвай. ТIебиатдихъ вичин сирер ава кьван.
Гьа икI, рахунрал илигна, гьам чи десте, гьамни, бегьем гуьгъуьна амукьнавайтIани, чIехибурни кулар авай чкадив агакьна. Чна ина сифте тамун некьияр тIуьн пландик кутунвай. Амма чун агакьай чкадал (инаг са шумуд касди мал-къара патал векь язавай къурухар тирди чаз чизвай), некьияр хъсандиз яру хьанвачир, ятIани чна абур незвай. За ЦIийи Уьзендай хтанвай халадиз хьурай лагьана, хъсан яру хьанвайбурукай кIунчI кIватIзавай. ЧIехибур серин тарцин кIаник, ял акъадариз, ацукьнавай. Къурухрай векьер гьеле янавачир. ЦIи хьиз, а йисузни марфар гзаф хьанвайвиляй векьни кьакьанзавай. Гьавиляй чаз чIехибуру векьиз кьуьл гумирни лагьанвай. Чун и тапшуругъ кьилиз акъудиз алахънавай. Аламатдин вахтар тир абур, чIехибурун гафунихъ къимет авай. Са тIимил вахт арадай фейила, яргъай хьиз къуншидин руша гьарайна, вич яру некьияр авай чкадал ацалтнавайдакай хабар гана.
– Рушарин бахтуни гъана, векьер янавайтIа, абуруз некьияр гьатдай жал! – лугьузвай къунши Зарият халади зи чIехи дидедиз.
Некьиярни нез, чна куларни кIватIзавай. ЧIехибурун сивяй ван хьайивал, куларни «чан квайбур» тир. Гагь-гагь незвай некьийрихъ куларин туькьуьл тахни акатзавай. Тухдалди некьияр тIуьнвайтIани, са арадилай чаз гишин хьана. Акъудна суфрадал гьарда вичив гвай фу-къафунни. Еке иштагьдивди тIуьрдалай кьулухъ чIехибуру, термосдай цана, чай хъвазмай, бирдан чал марфадин стIалар аватна.
– Цмур пата хъсандиз къвазва, исятда чавни агакьда, – лагьана Зарият дидеди.
– Къуьрен марф я, ЦIарахрин пад кьуна фидайди я, – вичин фикир раижна маса къуншиди.
Тади авуна, кIвалериз хъфин теклифайбурни хьана… Амма гила тади авуникай хийир авачир. КIаниз эвичIдалди, анайни кIвализ хъфидалди, гьич тахьайтIа, сятдилай виниз вахт лазим тир. Инал за къведай рекье кьве сят акъатайдакай лугьузвач, кIунтIай эвичIиз регьят тирвиляй. Марф къванач, амма гьава садлагьана къанай. Куларин шелеярни кIулаз яна, чун рекье гьатзавайла, Зарият дидеди лагьана:
– Гьан, балаяр, югъ акуна-такуна акъатнани? МичIи жедалди, кIвалериз агакьдайвал, гила чна кам кяна кIанда.
Яд авай кIамув агакьайла, чаз акурди са аламат тир. Тарар, кIанчIар кьилел алаз вацI атанва. На лугьуди, чун маса чкадиз акъатнава. Чун пакамахъ къведайла, им михьи гуьзгуь хьтин яд авай вацI тир. Гила килиг: зурба къванер ци акI тухузвай хьи, на лугьуди, вацIуз са никай ятIани пис хъел ава. Кьалу хьанвай яд яргъай халис тIач хьиз аквазвай. Дугъриданни, чи Цмур вацIун гьич гелни амачир. Гьамиша кьалуди тир Арагъ вацI и арада михьизвай жеди. Чи вацIухъ ихьтин гьайбат авайди заз икьван гагьди акунвачир. Гьелбетда, ам виликдайни къвезвай, муькъверни тухузвай. Амма а вахтара адан гьайбатдикай масабурун сиверай ван хьанвай ва я яргъалай, чи магьле куьтягь жезвай чкадилай, раган кьилелай акунвай. И сеферда акур шикил масад тир. ВацIуз мукьва жедалди, чаз анал алай зурба муьгъ тухванвайдакай хабар авачир. Аник кутунвай зурба турба са патахъ гадар хьанвайди акурла, зи рикIик мадни кичI акатнай. Гуьгъуьнлай кьерез агакьай нехир ва суьруьни и пата амукьнай…
Чун вацIувай бегьем яргъа авай хатрутдин тарцик ацукьна. ЧIехибуру жуьреба-жуьре хьайи крар, кьисаяр ахъайзавай. Инал заз мискьи итим, вацIай экъечIдайла, фан тIунутIри кьуникай кьисани сифте яз ван хьанай.
Гьа икI, чун йифен кьуларалди вацIун кьере амукьнай. Гена вацра чаз хъсандиз экв гузвай. ВацI секин хьайила, зи буба ва къунши итимар и патаз атанай. Чун, сад садан гъилер кьуна, шелеярни кIула аваз, вацIай экъечIнай. Эхь, цIувайни вацIувай Аллагьди хуьрай!
Имара Мурадова,
Махачкъала шегьер
