Дагъустанда терроризмдин идеологиядиз аксивалдай комплесный программадин сергьятра аваз чна алай аямда жемиятдин виридалайни кар алай месэлайрикай сад яз амукьзавай экстремизмдин, терроризмдин вилик пад кьун патал кьабулзавай серенжемрикай, кьиле тухуз­вай­ мярекатрикай макъалаяр гун давамарзава. Мукьвара чна 2022-йисуз РФ-дин илимдин ва высший образованидин къарардалди ДГУ-да арадал гъанвай Ко­ординационный центрадин регьбер ­Мегьамед Юсупович  Мегьамедовахъ­ галаз и тешкилатдин кIвалахдикай ихтилатарна.

Малум хьайивал, винидихъ тIвар кьунвай министерстводи ихьтин центраяр уьл­кведин маса регионрани кардик кутунва. Алай вахтунда Дагъустандин Координационный центрада 7 касди кIвалахзава. Абуру неинки са мектебра кIелзавай аялрихъ, колледжрин, вузрин студентрихъ, гьакIни муниципалитетрин администрацийрин къуллугъчийрихъ галазни кIвалах кьиле тухузва. Асул везифайрик экстремизмдиз, терроризмдиз аксивалун, жегьилрин арада Россиядин руьгьдинни ахлакьдин ивиррин важиблувал машгьурун, жуьреба-жуьре миллетрин, динрин векилрин арада дуствал мягькемарун ва масабур акатзава.

– Мегьамед Юсупович, 10-20 йис идалай вилик Дагъустанда кьиле фейи ва­къиаяр фикирда кьуртIа, алай вахтунда экстремизмдин, терроризмдин жигьет­дай республикада авай гьалар пайгарбур я. Амма и тIегъуьнрин дувулар михьиз терг хьанва лугьуз жедач. Куьне гьикI фикирзава?

— Зунни квехъ галаз рази я. Виликдай хьтин ягъунар-кьиникьар, хъиткьинарунар, телефвилер амачтIани, экстремизмдал, тер­роризмдал гъалибвал къачуз хьанвач, дяве гьеле давам жезва. Экстремизмдин идеология вилик кутаз алахънавайбуру чи йикъара интернетдикай гегьеншдиз менфят къачузва. Махсус серенжем кьиле физвай макъамда чи уьлкведа гьалар пайгардикай хкудиз алахънавайбурун кьадарни артух хьанва. РикIе чIуру къастар авайбуру интернетдин жуьреба-жуьре майданра кIвачери бегьем чил кьун тавунвай жегьилар чпин жергейриз желб ийиз куьмекзавай материалар чапзава. Ахьтин къалп малуматрин таъсирдик акатзавай жегьилар нетижада дуьз рекьелай алатзава. Чахъ мукьвал-мукьвал и ва я маса шегьердин, райондин агьалидик терроризм гьахълу авунай тахсир кутуна ва я тайин са кас соцсетра къанунди къадагъа ийизвай малуматар, шикилар чап авунай дустагъна лугьудай ванер галукьзава. Ибур за винидихъ къейд авур хьтин инсанвал рикIелай алатнавай вагьшийрин фендигарвилерин бегьерар я.

– Бес жегьилар ахьтин фендигарвилерикай гьикI хуьда?

— Им чIехи ва важиблу суал я. Сифте нубатда, интернетдин майданра и ва я маса месэладин гьакъиндай гьалтзавай малуматар дуьзбур я лагьана, гьасятда кьабулна кIандач. И кар за халкьдин медицинадин тежрибадихъ галаз гекъигзава. Мисал яз, начагъ хьайила, чаз чирхчирри, ярар-дустари халкьдин медицинадай жуьреба-жуьре рецептар рекье твазвай дуьшуьшар жезва. Амма чна гьасятда рецептда дарман гьазурун патал къалурнавай герек затIар къачуз тади ийизвач. Мукъаятвал хуьзвай касди адан гьакъиндай духтурдивай хабарар кьазва, адакай вичиз куьмек жедани, жедачни виликамаз чирзава. Гьа са вахтунда, тайин са месэладин гьакъиндай интернетдай жагъай малуматрал, абур гьич ахтармишни тавуна, ихтибарзавай ксарни ава. Гзаф дуьшуьшра хейлин малуматар къалпбур яз жезва. Инсанди лагьайтIа, ахьтинбурал бинеламиш хьана, са гьихьтин ятIани къарар кьабулзава ва эхир кьиляй пашман жезва…

Диндихъ галаз алакъалу месэлайрал­ гьалтайла, иллаки хаталу я. Исятда жуь­ре­ба-жуьре соцсетра, гьакъикъатда чеб вужар ятIа къалур тийиз, тIварар-фамилияр дегишарна, чIехи алимрин, динэгьлийрин амаларзавайбур пара ава. Ахьтинбурухъ агъана виже къведач. Гьич тахьайтIа, жув яшамиш жезвай чкада авай мискIиндин имамдихъ, гъавурда авай са чирхчирдихъ галаз меслятна кIанда. Мисалда лугьузвайвал, иридра алцума, садра атIутI.

­– Куь фикирдалди, экстремизмдин, терроризмдин жергейриз желбзавайбурун къармахра асул гьисабдай вужар гьатзава?

— Гзафбуру бегьем тербия тагузвай, кьилел буба ва я тахьайтIа диде аламачир, туькIуьн тавур хизанра чIехи жезвай аялар рекьелай алудиз регьят я лугьузва. Зун ихьтин фикирдихъ галаз рази туш. Тежрибади къалурзавайвал, хъсан, туькIвей хизанра чIехи хьайи жегьиларни экстремистрин жергейрик экечIай дуьшуьшар тIимил туш.

Гьелбетда, тербиядин, чирвилер гунин­ кьенерар бушарна виже къведач. Чирвал авайдини авачирди сад туш эхир. Чирвал­ авайди, гьикьван лагьайтIани, рекьелай­ алудиз четин я. Гьар са диде-бубади да­тIана чпин веледрал гуьзчивал тухун герек я. Иллаки интернетда гзаф вахт акъуд­завайбуруз пара фикир гана кIанда. Жегьилдиз вичиз гьич хабарни авачиз ам рикIе чIулав къастар авайбурун къармахра гьатун мумкин я.

– Гьакъикъатдани, эхиримжи йисара гьам мектебра кIелзавай аялри, гьам колледжрин, вузрин студентри телефонар, смартфонар кIеви дустарай кьунва. Диде-бубади гьикьван телефон тур лагьайтIани, гзафбуру абурукай чинебани интернетда вахт акъудзава. Ихьтин дуьшуьшра вуч ийида?

— Исятда неинки са аялар, чIехибурни, диде-бубаярни, экуьнилай няналди телефонра ацукьнава. Эгер ваз ви аялди интернетдиз – тIимил, тарсариз, спортдиз пара фикир гана кIанзаватIа, жуван патай чешне къалура. Са мисал гъин: гьар юкъуз хцин вилик пIапIрус чIугвазвай бубади вичин чIугвазвай хциз мад пIапIрус чIугвамир лугьузва. Мегер и къайдада хва и чIуру, зиян авай амалдикай хуьз жедани? Бажагьат!  Гьавиляй гьар са диде-бубади чпин велед­риз дуьз чешне къалурун герек я.

Бязибур месэлаяр къуватдалди гьялиз алахъзава. Им са акьван хъсан рехъ туш. Адакай хийирни тIимил хкатда. Зи фикирдалди, жегьил датIана са квел ятIани машгъул жедайвал авун герек я. Чи йикъара школьникар, студентар патал тарсарилай кьулухъ фидай спортдин залар, секцияр, жуьреба-жуьре тарсарай чирвилер артухардай кружокар, ктабханаяр, маса рекьер пара ава. Эхь, гаф авач, инсанар гьар жуьре я: садаз спорт хуш я, муькуьдаз – туш. Гьавиляй гьар са диде-бубадиз чпин аялриз вуч итижлу ятIа, вуч кIани ятIа чир хьун важиблу я.

Заз диде-бубайриз ихьтин меслятар гуз кIанзава. Аялриз гзаф фикир це, абурухъ галаз санал пара вахт акъуд. КIвалахдал машгъул хьана, аялриз тербия гунин месэла гъиляй вегьемир! Куьн куь веледри виридалайни мукьва, чпин сирер ачухиз, ихтибариз жедай инсанар яз гьисабдайвал ая.

– Мегьамед Юсупович, аялдин патай гьихьтин лишанар хаталубур яз кьабулна кIанзава?

— Абур гьар жуьрединбур ава. Мисал яз, жаван рикIе авайди лугьун тийиз, са вуч ятIани чуьнуьхзавайди яз акун, адаз икьван чIавалди диде-бубадиз таниш тушир цIийи дустар пайда хьун. Я тахьайтIа – вич квел машгъул ятIа, нихъ галаз рахазватIа, садазни къалур тийиз, интернетда гзаф вахт ­акъудун.

Ам дуьз рекьел хкунин «дарман» сад я: за винидихъ лагьайвал, кIанивал къалурун, адаз гзаф фикир гун, ихтибар авун. Гьараяр гана, адан намусдик хкIадай гафар лагьана, къуватдикай менфят къачуна виже къведач. Дикъетдивди адан уьмуьрда гьихьтин дегишвилер кьиле физватIа тайинарун важиблу я. Са гафуналди, ам гьи карда гьахъ туштIа, мецелди, хъуьтуьлдиз ачухарна кIанда.

Виридалайни хъсан кар ихьтин гьалар арадал татун патал виликамаз герек серенжемар кьабулун я. Абур гьихьтинбур ятIа за винидихъ ачухарна. Мукьвал-мукьвал аялрихъ галаз рахунихъ, абур пис-хъсандан гъавурда тунихъ, диде-бубади дуьз чешне къалурунихъ авай метлеб екеди я.

– Экстремизмдин, терроризмдин жергейриз желбзавайбуру интернетда гьихьтин къайдайрикай, алатрикай менфят къачузва?

— Абур, сифте нубатда, кар чидай психологар я. Абурулай регьятдиз инсан чпин чIалал гъиз, чпиз ихтибардайвал ийиз алакьзава. Жегьилриз еке крар хиве кьазва: гуя чеб абурухъ рикI кузвай дустар яз къалурун патал жаванриз кIани гафар-чIалар лугьузва, чеб абурун месэлаяр гьялиз гьазур тирди къалурзава. Ихьтин къайдада абуру чпин чIуру, чIулав къастар кьилиз акъуд­зава.

Дагъустан кьетIен регион я, жегьилрин чIехи паюни диндал амалзава. Гьа и кардикай даях кьуна, диндин къалп алимри интернетда кьилдин каналар кардик кутазва, анра жегьил дагъустанвийрин дуьньякьатIунар дегишдай видеояр эцигзава. Жуьреба-жуьре къайдайралди, рекьералди абуруз Россиядин государстводин низам, Конституция, къанунар такIанарзава. Ихьтин дуьшуьшра абуру жегьилрал мусурманар государстводин къайдайрал ваъ, анжах диндин истемишунрал амална яшамиш хьана кIанзавайди тестикьарзавай идеология илитIзава. Асул гьисабдай ихьтин каналрин сагьибар чи уьлкведилай къецепата яшамиш жезва.

Эгер виликдай пул гуз рекьелай алудза­вайтIа, чи йикъара экстремистар, террорис­тар жегьилрин зигьиндиз, кьатIунриз таъсир ийиз алахъзава. Дагъустандин агьалийрин чIехи пай мусурманар тирди фикирда кьуна, абур жегьилриз Россияда, гьа жергедай яз чи республикадани, агьалияр диндин жигьетдай гзаф крарикай магьрумзавайди яз къалуриз алахъзава. Экстремистрин жергейриз желбзавайбуру гьа и къайдада, диндикай даях кьуна, жегьилар чпиз кIандай патахъ ялзава. Гьакъикъатда лагьайтIа, Россияда жуьреба-жуьре миллет­рин, динрин­ векилар стхавилелди, дуствилелди яшамиш жезва. Диндин къайдайрал, истемишунрал амал авун са къанундини къадагъа ийизвач. Мисал яз, чи республика къачун. МискIинар, медресаяр кардик ква, дагъустанвийривай са манийвални авачиз диндин суварар къейд ийиз жезва, аялриз диндин тербия, чирвилер гузва ва икI мад.

– Мегьамед Юсупович, центради тухузвай мярекатрикайни лагьанайтIа кIан­завай.

— Центр арадал гъайидалай инихъ чна Дагъустандин вири шегьеррани районра жуьреба-жуьре гуьруьшар, элкъвей столар, семинарар, лекцияр тешкилна. И рекье чун тек туш: чна РД-дин жегьилрин крарин рекьяй министерстводихъ, РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерстводихъ, РД-дин илимдин ва образованидин министерстводихъ, РД-дин МВД-дин экстремизмдиз аксивалдай центрадихъ, АТК-дихъ, вузрихъ галаз санал кIвалахзава. И йисара центр вири республикада машгьур хьанва ва чи векилриз неинки са жегьилрихъ галаз кьиле физвай гуьруьшриз, гьакIни муниципалитетрин администрацийра кIвалахзавай къуллугъчияр патал махсус семинарар тухун патал теклифзава.

Са гафуналди, Координационный центр терроризмдиз аксивалунин рекье чирвилеринни методикадин рекьяй кар алай макандиз элкъвенва. Санлай къачурла, чна тухвай мярекатрин кьадар са шумуд вишев агакьзава.

– Куь фикирдалди, алай вахтунда рес­публикада экстремизмдиз, терроризмдиз аксивалунин рекье алава серен­яжемар кьабулунин игьтияж авани?

— И жигьетдай къенин юкъуз государстводи тIимил серенжемар кардик кутунвач. Абуру кIвалахзава, нетижаяр гузва, гьалар пайгардик кваз хуьз куьмекзава. Амма гьикьван­ серенжемар кьабулайтIани, эгер аялдиз хи­занда вири патарихъай тамам тербия авачтIа, диде-бубади адаз бес кьадар фикир гузвачтIа, экстремизмдал, терроризмдал гъалибвал къачуз четин жеда.

Къе республикада ихтилат физвай мес­эладиз талукь яз чIехи кIвалах кьиле тухузва ва и кардал неинки са гьукумдин органар, гьакIни образованидин, диндин идараяр желбнава. Гьалар пайгардик акатнава лагьана, зайиф хьана виже къведач. Вични чун яшамиш жезвай гъулгъула квай девирда. Чи душманар ксанвач, гьавиляй чнани уяхвал квадарна виже къведач.

Куьруь къейд:

Мегьамед Юсупович Мегьамедов 1985-йисуз Махачкъалада дидедиз хьана. Бинеяр ЧIарода райондай я. Мектебдилай кьулухъ ада ДГУНХ-да лингвистдин-таржумачидин пешекарвиляй чирвилер къачуна. 2013-йисуз РАН-дин Дагъустанда авай илимдин центрада филологиядин илимрин кандидатдин диссертация хвена. 2021-йисуз ДГУ-дин филологиядин факультетдин журналистикадин отделенида магистратура акьалтIарна.

М.Ю.Мегьамедова жуьреба-жуьре йисара республикадин вузра тарсар гана. 2014-2016-йисара Дагъустандин гуманитарный институтдин кьиле акъвазна. 2017-йисалай диндин тешкилатрихъ галаз алакъаяр хуьдай Комитетда информациядинни аналитикадин отделдин начальник яз кIвалахна. Гуьгъуьнлай РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерствода диндин жигьетдай авай гьалариз анализ гудай отделдиз регьбервал гана.

2022-йисалай ДГУ-дин бинедал арадал гъанвай Координационный центрадин регьбер яз тайинарнава. Къейд ийин хьи, 2011-йисалай М.Ю.Мегьамедов журналис­тикадални машгъул жезва. Кьилди къачуртIа, ада «ННТ» каналда, «Ватан» радиода жуьреба-жуьре передачаяр кьиле тухвана. Ам гьакIни республикадин терроризмдиз акси комиссиядин экспертрин советдин член я.

Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада  терро­ризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава.

Мегьамед  Ибрагьимов