Алатай йисуз Хив райондин Кашанхуьруьн юкьван школадин коллективди, багърийри, ярар-дустари, ученикри математикадин муаллим, математикадин илимрин кандидат, Дагъустандин лайихлу муаллим, математикадай илимдин 200 кIвалахдин ва са шумуд ктабдин автор Сефибегов Сефибег Рамазановичан 80 йисан ва школада кIвалахиз 60 йис тамам хьунин вакъиаяр шад гьалара къейдна. Сефибег муаллимдихъ, адан кIвалахдихъ ва хизандихъ галаз зун 1998-йисуз таниш хьанай. Неинки районда, республикада, гьакI чи уьлкведа математикадин лап хъсан муаллим яз гьисабзавай педагогдикай, вичин пешедив яратмишдай тегьерда эгечIзавай, аялриз дерин чирвилер гузвай муаллимдикай суьгьбет авун заз хуш я. Ада вичин къанажагълу вири уьмуьр математикадиз­, акьалтзавай несилдиз тербия, чирвилер гуниз бахшнава. Гьатта азад вахтундани­ гьа математикадал машгъул жезва. ИкI та­хьанайтIа, адавай математикадай илимдин кIвалахар, ктабар кхьиз жедайни? Бажагьат.

Сифте сеферда заз Кашанхуьруьн школада пара бажарагълу математик авайдакай Дагъустандин педуниверситетдин педагог, илимрин кандидат Бике Мирзехановадивай ван хьанай. Ахпа зун Кашанхуьруьз, школадиз фенай, муаллимдихъ галаз таниш жез. Са акьван вахт алатнач, Сефибег муаллим Махачкъаладиз атана. Адав шад хабар гвай: «Нижний Новгородда, 50 агъзур экземплярдин тираж аваз, 400 чиникай ибарат адан «Просто математика» ктаб чапдай акъатнава. И чIавалди 1988-йисуз Москвада­ «Просвещение» издательствода «Школади­лай къеце математикадай аялрихъ галаз кIва­лах тухун» ктаб акъатнай. Гуьгъуьнин йисара адан гъиликай неинки школьникар, гьакI ссузрин, вузрин студентар патални математика регьятдиз чирдай методика, мисалар, тапшуругъар авай кьве ктаб акъатна:­ «Школадин учебникдилай алава чирвилер»­, «Инновациядин школада чIехи классра кIел­завайбуруз математика регьятдиз­ чирдай психологиядинни педагогвилин шар­тIар»…

Математикадал икьван рикI хьун! И кар квелай ва я нелай башламиш хьайиди я? И суал за Сефибег муаллимдиз, сифте таниш хьайила, ганай.

– Вири Къурбан муаллимдилай гатIунна, – рикIел хкизва Сефибег Сефибегова. – Закай математик авурди гьам я. Къурбан Ибрагьимов пара хъсан муаллим тир. Ам нубатдин тарс классда авай гьар са аялдиз чириз алахъдай. Гъавурда акьун тавурбурухъ галаз тарсарилай кьулухъ кIвалахдай. Гуьгъуьн­лай жувакай муаллим хьайила, зун инанмиш хьана хьи, эгер лап бинедилай аялриз математикадин адетдин (простой) сирер – иердиз кхьиз, эхлягъиз, хкудиз, зарб ийиз ва пайиз, регьят месэлайрилай муракаббурал элячIиз чирайтIа, аялдиз­ математикадихъай къурху жедач, ада хъсандиз кIелда. Авайвал лагьайтIа, математика четин предмет туш, анжах ам школадин сад лагьай классдилай аялдин кьиле дуьздаказ туна кIанда.

Сефибег муаллимдихъ яб акалзавай зун шаклу жезва. Математика гьинай, виридалайни регьят тарс гьинай? Математика зазни са акьван хуш хьайи предмет туш. Ам заз виридалайни четин яз аквадай. Гьа икI гьисабзавайбур пара ава. Бес вучиз Сефибег муаллимди икI лугьузва? За адаз жуван шаклувиликай лагьана.

– Кар ана ава хьи, тарс чирун патал аял гьевеслу авуна кIанда. Садра, кьведра тарс лугьуз тахьайла, адан тIварцIихъ герексуз гафар лагьана виже къведач. Гьайиф хьи, бязи муаллимри аялдин бейнида эцядай хьтин гафар лугьузва. Адаз гьа муаллимни, адан тарсни такIан жезва. Идалай гъейри, математикадихъ вичин кьетIенвилерни ава эхир. Эгер аялди сад, кьве тарс ахъаяйтIа ва абур вахтунда чир хъувун тавуртIа, гуьгъуьнлай къвезвай темадин гъавурдани ам гьатдач. Математикадиз галай-галайвал хас я. Гьа и шартIунал амал авурла, тарс четин акъваздач. Бинедин месэлаяр зигьин­да гьатайла, амайбур, гьикьван четинбур хьайитIани, гьялиз жеда.

Фикир гайила, тестикь жезва: Сефи­бег муаллим гьахълу я. Бине мягькемди хьана кIанда. Къенин тарс чир та­хьайдаз пакадиндини чир жедач. Гуьгъуьн­лай къвезвай тарсара ам мадни кIеве гьатда. Математикани аялдиз лап четиндаз эл­къведа. Гуманитарный предметрикай икI лугьуз жедач. Шумуд тарс ахъаяйтIани, учебникар кIел, тикрар хъувуна, материал чириз хъжеда. Амма математикадин сирерай кьил акъу­дун патал муаллим герек я. Вичин чкадал алай муаллимдивай аялрив анжах дуьзгуьн чирвал агакьда. Халис муаллимдин гъилик акатай аялрин бахтуни гъизва. Абуру чIехи классрани рикI алаз кIелзава.

– Сефибег муаллим, пудкъад йисуз Куьне доскадал мелдалди агъзурралди рекъемар, примерар, месэлаяр кхьизва. Икрагь хьайи, классдикай кьил къакъудиз кIандай вахтар хьаначни? – хабар кьуна за.

– Ваъ, валлагь. Школа куьтягьай зун Дер­бентдин педагогвилин училищедик экечI­най. Диплом гъиле гьатай зун хуьруьз хъфена ва школада кIвалахал акъвазна. Им 1965-йис тир. Гьанлай инихъ школа зи уьмуьр­дин метлебдиз элкъвена. Кьилин образование къачудай къаст авайтIани, вуздик экечIнач, кIвалахна. Амма Дагъустандин пединститут за куьтягьна, зегьметни чIугваз. Педучилищеда ва вузда кIелдайла, заз педагог Зумруд Гьажиевнади, алимар тир Семенеца, Ценова математика мадни кIанарна, пешедин сирер чирна. Абуру заз кIвалахда хсуси рехъ кутадай ва илимдин дережада зегьмет чIугвадай чирвилер, вердишвилер гана. Зун абурулай гьамиша гзаф рази я.

– Абуру заз са кар мад ачухна, – давамарзава суьгьбет С. Сефибегова, – пешедин халис устад хьун патал датIана жуван чирвилер артухарунал алахъун, и карда темпелвилиз рехъ тагун. Школада кIва­лахиз, за датIана Москвада акъатзавай «Ма­тематика – школада», «Квант» журнал­рихъ галаз алакъа хвена, абурун чинра школайра математикадин тарсар гунин темадиз талукьарнавай 80-дав агакьна зи макъалаяр чапна. Зи тIварцIихъ Союздин гзаф регионрай чарар хтана, завай методикадин пособияр, зи тежрибадин делилар тIалабна.

Юбилейдиз талукь яз Сефибег муаллимдикай, алимдикай гьазурнавай видеофильмда са шумуд касди адан лайихлувилер къейднава. Кашанхуьруьн школадин ди­ректор Марсель Маллаева икI лугьузва: «Сефибег Рамазановича вичин ашкъилу ва яратмишдай кIвалахдалди чи школани, районни машгьурнава. Республикадин хейлин школайрин математикадин муаллимри тикрарзавай гафар ава: «Эгер математикадай олимпиадада Сефибег Сефибегован ученикри иштиракзаватIа, чи аялриз кIвенкIвечи чкаяр аквадайди туш». Сефибег муаллимдин гьар са тарс методикадин жигьетдай кьетIен серенжем я. Гьам класс­да ва гьам къецени адаз гьар са аялдихъ галаз кьилди кIвалахун хас я. Заз гьар юкъуз аквазвай кар я: адахъ яб акалзавай аялдиз материал классда амаз чир жезва. Кружок­ра ада аялрив агакьзавай чирвилер мадни деринарзава. Зун ва школьникрин диде-бубаяр адалай пара рази я. Кьудкъад йисалай алатнаватIани, ада вичин тарсар, гьамиша хьиз, гьевесдивди, аялрин фикир вичи лугьузвай гьар са гафунал желбдайвал тухузва. Сефибег Рамазанович чи жегьил муаллимриз вири крарай вижевай чешне я».

Абур гьахълу я. Республикадин шумуд олимпиадада иштиракнатIани, Сефибег Рамазановичан ученикри анжах сад лагьай чкаяр кьуна. Ада тестикьарзавайвал, «аялдин зигьин, къанажагъ тазади я. МефтIери ван хьайи гаф, акур кар кьазва. Эгер бинедилай зигьинда вичиз гележегда герек къведай чирвилер, вердишвилер туртIа, адаз хъсанни пис амалрин, крарин метлеб ачухайтIа, мукъаятдиз, кIанивилелди, гьуьрметдивди тербия гайитIа, адакай тарифлу инсан хкатда. Ада датIана чирвилерихъ ялда. Ам къазанмишнавайдал секин хьана акъваздач».

Инал адан ученик, Хив райондин администрациядин кьилин сад лагьай заместитель Агъамирзе Гьамзабегован гафарни гъайитIа, хъсан я: «Зун агъунвайвал, республикада математикадин ахьтин устад муаллим авач. Сефибег Рамазановича школадин программадилай алава тарсар гудай чаз. Чи хуьруьн хейлин аялри Москвадин госуниверситетдин математикадин заочный школадани кIелзавай, яни школадин муаллимри чаз тапшуругъар рекье твазвай, абур тамамарна, чна аниз рекье хутадай. Школа куьтягьайла зун технологиядин факультетдик экечIнай. Ана высший математикадай имтигьан вахкайла, педагогди заз «ви чка инаг ваъ, мехмат я» лагьанай. Сефибег муаллимди гайи чирвилер къени рикIелай алатзавайди туш. Эгер чи вири школайра ахьтин математикар хьанайтIа, математика виридан рикI алай предметдиз элкъведай. Чи вузрин математикадин факультетар бес кьадарда экечIдайбур авачиз амукьдачир».

– Сефибег Рамазанович, школада кIва­ла­хиз, ученикрихъ галаз тарсарилай гуьгъуьнизни алава тарсар тухуз, кIвалин ма­йи­шатдални гуьзчивал ийиз, махсус журналриз макъалаярни кхьиз, Квез математикадай ктабар гьазурдай, диссертациядал машгъул жедай вахтар гьинай атана? – мадни жузуна за.

– Авайвал лагьайтIа, ахьтин бул вахтар заз хьайиди туш. Хуьруьн муаллимдин уьмуьр­, яшайиш гзаф кьадар къулайсузвилерихъ галаз алакъалу я. ЧIехи хизан хуьн патал жуван салан, фермадин, багъдин суьрсетни герек я эхир. Амни вич-вичелай арадал къвезвайди туш. Гьар са хиле зегьмет чIугун истемишзава. Са важиблу, хъсан кар ава, – пIузаррик мили хъвер кваз рахазва математик, – яшайишдин месэлайрин, цIун кIвалин шагь зи уьмуьрдин юлдаш Сефижат я. Вичив зи патай гьамиша ва тайин куьмек агакьзавач лугьуз, ада заз тIуьруькьни гузвайди я. За эхзава. Вучда кьван, зи ашни, хапIани, шурвани гьа математика хьайила. Вири югъни зи школада акъатзавайди, гьяд йикъарани аялрихъ галаз школадилай къеце кIвалах тухузвайди фикирда кьуртIа, заз азад вахт ерли авайди туш. Гьа ихьтин шартIара за, йифен ахварин вахтуникай атIана, математикадал машгъул жедай, макъалаяр, ктабар кхьидай декьикьаяр жагъурзава. ИкI тахьанайтIа, закай я устадни, я алимни, я хъсан муаллимни жедачир. Зи гъавурда акьазвайвиляй, балайрин гьакъиндай къайгъу чIугурвиляй, гьа са вахтунда  хейлин йисара гамар храдай фабрикадани зегьмет чIугурвиляй зун кайванидилай пара рази я. Дуьз лагьайтIа, зи агалкьунар гьаданбурни я. Ам далудихъ галайвиляй залай рикIевай фикирар, мурадар уьмуьр­диз кечирмишиз алакьна.

Сефибег Сефибегован школадин ва илимдин кIвалахриз гзаф пешекарри дуьзгуьн къимет ганва. Абурукай сад тир ДГУ-дин профессор, педагогикадин илимрин доктор Абдулагьад Нуьдуьрмегьамедова 2023-йисан «Дагестанская правда» газетдин 62-нумрадиз акъуднавай вичин «Математик, педагог, новатор» макъалада икI кхьизва: «И алай ва муракаб девирда вичин кардал ашукь, халкьдиз жезвай куьмек гузвай, акьалтзавай несилдин ва гележегдин­ къайгъуда авай инсанар кьериз-цIаруз гьалт­зава. Заз чидай ахьтинбурукай сад Да­гъустан Республикадин лайихлу муаллим, педагогикадин илимрин кандидат, школадин уьмуьрдиз 57 йис бахшнавай Сефибег Рамазанович Сефибегов я. Вичин къанажагълу вири уьмуьрда муаллимди математика школьникрин алакьунар вилик тухудай ва уьмуьрдин четинвилер алудиз куьмек гудай алат, тарс яз гьисабзава. И рекьяй ада «Математика – школада», «Квант», «Ма­те­матика. Вири муаллимар патал», «XXI асирдин фонд», «Алай аямдин тарс» журналра илимдин 170 макъала акъуднава. Ада  «Формирование элементов исследовательской деятельности школьников по математике на основе авторских разработок­ «За страницами школьного учебника» тема­дай кандидатвилин диссертация агалкьунралди­ хвена, гила «Психолого-педа­го­гические ус­ло­вия развития математического образо­ва­ния старшеклассников в инновационной­ школьной среде» темадай докторвилин дис­сертация кхьенва.

Эхиримжи йисара Россияда кьиле тухузвай образованидин реформайра­ педагогри инновациядин хсуси методикаяр­, кIелунин курсар, цIийи фикирар арадал гъуниз ва абур кIвалахда ишлемишуниз еке фикир гузва. Сефибег Сефибегова вичин докторви­лин диссертацияда хсуси тежриба­диз талукь гьа и терефар гегьеншдиз ачухарзава».

— Математика илимрин шагь я, – лугьузва Сефибег Сефибегова. – Математика галачиз, са илимни вилик тухуз жедач. Алай вахтунда, рекъемрин хел, искусственный интеллект вилик физвай девирда, математикадин дережа мадни виниз акъатзава. Акьалтзавай несилдиз ам чирун, адал рикI ацукьарун чи, муаллимрин, кар алай везифа я.

Лугьун лазим я хьи, математикадай, педагогикадай диссертацияр, макъалаяр, ктабар, монографияр кхьенвай алимар тIимил туш, амма илимрин докторвилин тIвар къачун патал диссертацияр, монографияр, «Прос­то математика» хьтин ктаб чапдай акъуднавай хуьруьн муаллим Дагъустанда­ мад авач. Ихьтин дережадиз ам гьакъисагъ зегьметди, кеспидал рикI хьуни, йиф-югъ талгьана, вичин уьмуьр тамамвилелди мате­ма­тикадиз, аялриз, абуруз дуьзгуьн тербия гуниз бахш авуни гъана. Гъавурда авайбуру­, Сефибег муаллимдин кIвалах чизвайбуру адаз «Математикадин шагь» лугьузва. Эхь, абур гьахълу я, Кашанхуьруьн мектебдин муаллим гьахьтин еке къимет гуниз лайихлу я. Адалай лап вини дережаяр авай математик алимрихъ галаз санал кIвалахиз, суьгьбет кьиле тухуз алакьда, адавай сад лагьай классда авай аялдизни гьам гъавурда акьадайвал тарс гуз жеда. Гьа идаз пешекарвал, вичин рекьяй устадвал, виниз тир дережадин математик, тербиячи лугьуз жеда.

Йифен кьулар жезва. Кашанхуьр секин­ ах­вара ава. Амма Сефибег муаллимдин кIва­­лин дакIардай экв аквазва. Ам пакадин тарсуниз гьазур жезва. Аялриз математика­дин сирер регьятдиз чир жедай уламар жа­гъурзава. Экуьнахъ, адет тирвал, ам фад къа­рагъда, кьил-пад туькIуьрда ва яшайишдин кьвед лагьай кIвал хьанвай мектебдиз, вичин сухтайрин патав рекье гьатда. Сагърай Куьн, гьуьр­метлу муаллим, хъсан кас!

Нариман  Ибрагьимов