Дагъустандин машгьур гзаф ксари илимдин, экономикадин­, сиясатдин, медениятдин, са гафуналди, уьмуьрдин гьар са рекьяй чпин гьунарлу краралди, гьакъи­сагъ зегьметдалди­ Дагъларин уьлкведин тарих кхьенва ва и кар давамарзава. Чи рес­публикадин агалкьунарни чеб патал зегьмет ва адан нетижа уьмуьр­да кьилинбур тир гьа ихь­тин ксарихъ галаз алакъалу я. И йикъара зун ихьтинбуру­кай­ садахъ – Дагъустандин Кьилин­ па­тав гвай Агъсакъалрин со­вет­­­дин председатель Ибрагьим Ибе­тулаевич Ибрагьимовахъ галаз гуьруьшмиш хьа­на­. Арадал атана 30 йис тамам хьанвай Агъсакъалрин советдин везифайрикай, санлай рес­публикада кьиле физвай дегишвилерикай, гележегдин план­рикай суьгьбетарна.

Авайвал хиве кьуртIа, Агъсакъалрин советди эхиримжи­ са шумуд йисуз сих алакъада аваз кIвалахай, республикадиз регьбервал гайи Сергей Меликов отставкадихъ финихъ галаз алакъалу яз, за гуьруьшдин вахт са акьван хъсанди, къулайди хкянавачирди яз гьисабзавай. Ибрагьим Ибетулаевича вичин суьгьбет Сергей Алимовича республика патал кьилиз акъудай крарилай, къазанмишиз хьайи агалкьунрилай башламишайла, зи фикирни дегиш хьана.

— Дугъриданни, Сергей Меликова республикадиз регьбервал гайи йисар регьятбур тушир. Амма четин имтигьанрай ам лайихлудаказ экъечIна лугьуз кIанзава заз. Ада Дагъустан вилик тухунихъ тIимил ялнач. Фикир гайитIа, гзаф крар кьилиз акъуднава. Абурун арада таквадай, виле са акьван акьан тийидай крар гзаф ава. За фикирзавайвал, Сергей Алимовича республикадин гележег патал мягькем бине эцигна, еке зегьмет чIугунва. Кар алайди ада къалурнавай рехъ давамарун я, — къейдзава И. Ибрагьимова. — Тамам 30 йис идалай виликни, Агъсакъалрин совет арадал атай вахтни санлай чи уьлкве ва республика патал регьятди тушир. РД-дин Госсоветдин Председатель Мегьамедали Мегьамедован Указдалди а чIавуз тешкилай Агъсакъалрин советдин председателвилин везифаяр рес­публикадин Верховный Советдин Президиумдин виликан председатель, республикада законода­тельство вилик тухуник, миллет­рин арада дуствал мягькемаруник ва къени хейлин крарик лайихлу пай кутур Алипаша Умалатовал ихтибарайди рикIел хкиз кIанзава. Зал къведалди и везифаяр ДГПУ-дин сад лагьай проректор хьайи илимдин лайихлу деятель Абдулла Мегьамедова кьилиз акъудна. 2022-йисан июлдилай С. Меликован Указдалди и везифаяр зи хиве туна. Совет гьар пуд йисалай цIийиди хкязава. Адан везифайрикай лагьайтIа, тIварцIяйни аквазвайвал, им Дагъустандин Кьилин патав гвай меслятдин орган я. Республикадин агьалийриз талукь гьар са хиляй хци, дикъет ва фикир гун истемишзавай месэлайриз килигун, абур веревирд авун, гьялун патал дуьз рехъ жагъурна теклифунал кар ала. Уьлкведа ва республикада кьиле физвай крариз дуьздаказ къимет гуналди, уьмуьр­дин ва кIвалахдин тежриба жегьилрал агакьарзава, жегьил-жаванар чIуру рекьерикай хуьниз талукь кIвалах тухузва ва икI мад. Советди республикадин общественный маса къурулушрихъ, тешкилатрихъ галаз сих алакъада аваз кIвалахзава.

Агъсакъалрин совет 40 касди­кай ибарат я. Амма адан кьадар­ идалай тIимил ва гзаф хьайи вахтарни ава. Къенин юкъуз лезгий­рикай, гьа са вахтунда адан кIва­лахда лап активнидаказ иштиракзавайбурукай яз, И. Ибрагьимова еке гьуьрметдивди виликдай Да­гъустандин президентдин кадровый политикадин управленидин начальник хьайи Давидбег Черкесован, медицинадин илимрин кандидат, кьилин категориядин хирург, РФ-дин лайихлу духтур Къазанфар Къурбанован, «Институт «Даг­агропромпроект» ООО-дин регьбер Назим Ханбалаеван, жуьреба-жуьре йисара жавабдар къуллугъар кьилиз акъудай, гьа гьисабдай яз Дагъустандин пищевой промыш­ленностдин ва соцобеспеченидин министр хьайи Зара Латифовадин, биологиядин илимрин доктор, профессор, РАЕН-дин ва Нью-Йоркдин илимрин ака­де­миядин академик, РД-дин ва РФ-дин илимрин лайихлу деятель Эмирбег Эмирбегован, РД-дин юс­тициядин министерстводин общественный советдин председа­тель, РАЕН-дин профессор ва член-корреспондент, Дагъустандин гьукуматдин 1-классдин гьакъи­къи советник Ислам Мегьамедован­ тIварар кьуна. Активнидаказ кIва­лахзавайбурун жергеда мадни ава: Наида Абдулгьамидова – вили­кан министр, Халла Абдуллаева – Новолак райисполкомдин вили­кан регьбер, Агьмед-Наби Магьдигьажиев – Дагъустандин Хатасузвилин советдин виликан секретарь, полициядин полковник, «М. Гьажиеван тIварунихъ галай заводда слесардилай анин гендиректордин (1993-йисалай ООО) къуллугъдал кьван хкаж хьайи Абдулвагьаб Папалашов ва масабур.

– Агъсакъалрин советдихъ районра филиалар ава. Чкайрал абур ни ва гьикI тестикьарзава? – суал гана за.

– Дагъустандин вири муниципалитетрин кьилерин патавни советар гва. Анрани Дагъустандин Кьилин Указдалди председателар, заместителар ва состав тестикьарзава. Советдин членри сесер гуналди анжах секретарь хкязава. И къайда меркездани, районрани сад я. Республикадин Агъсакъалрин советдин секретарвилин везифаяр 10 йисалай гзаф вахтунда Секинат Темирхановади кьилиз акъудзава. Чун адан кIвалахдилай гзаф рази я.

Тариф авун туш, къенин юкъуз агъсакъалрин советрик еке ватанпересар, лайихлу ватанэгьлияр, республикада, чIехи уьлкведа­ кьиле физвай вакъиайривай сад­рани къерех тахьай, адан уьмуьрда еке роль къугъвай ва и кар давамарзавай ксар ква. Абур саки­ вири советрин девирда лигим хьанвайбур, кIвалахда яргъал йисарин тежриба авайбур, уьмуьрдин уькIуь-цуру акунвайбур я. Абурун арада илимдин интеллигенциядин векилар, жавабдар чIехи къуллугърал хьайи регьберар, хуьруьн майишатдин, культурадин, яшайишдин хилера зегьмет чIугур ксарни ава. Чпин уьмуьрдин ва кIвалахдин тежриба масадбурал агакьариз ашкъи авай, хайи республикадихъ рикI кузвай, алакьдай куьмекар гуз датIана гьазур гьа ихьтин активный ксар, жегьилрин насигьатчияр советрин членар яз тестикьарзава.

Агъсакъалрин советди пландин бинедаллаз кIвалахзава. ИкI, чна гьар кварталда, бязи вахта­ра зур йисалай садра советдин­ заседанияр кьиле тухузва. Анрал­  вере­вирддай месэлаяр, яни рес­публ­икадин агьалияр патал кар алайбур, виликамаз хкязава. За­се­даний­риз, винидихъни къейд­навайвал,­ республикадин­ гьукумдин орган­рин, идарайрин регь­бер­риз, жуь­реба-жуьре теш­ки­­­латрин векилриз теклифзава­. Месэла­ санал веревирдзава, адаз талукь­ яз къарар кьабулзава. Мисал яз, и йи­къара чна Къарабудахкент ва Табасаран районрин агъсакъал­рин советрин председателрин­ гьахъ-гьисабрихъ яб акалда, абу­­­рун кIвалахдиз къимет гуда. Гьа икI амай районрин советрин кIва­лахни ахтармишда.

Алатнавай йисара, республи­кадин жуьреба-жуьре хилерай ва­жиблу месэлайриз талукьарна­, чна хейлин заседанияр кьиле­ тухвана. Абурукай са шумуд за кьетIендаказ къейд авун лазим­ лайихлу яз гьисабзава. ИкI, Да­гъус­тандин здравоохраненидин министрдин иштираквал аваз, рес­публикада чIехи яшарин агьалийрив медицинадин къуллугъар, куьмекар агакьаруниз талукь месэла веревирдна, гьалар хъсанардай тек­лифар гана. Министрди чIуру гьалар арадай акъудунихъ элкъуьрнавай са жерге серенжемар кьабулна. Дагъустандин балугъчивилин рекьяй Комитетдин регьбердизни теклифна, чна и хиле авай хци месэлаяр веревирдна. Гьалар хъсанардай рекьер жагъурна. 2024-йисуз, Дагъустандин Агъсакъалрин советдин вири тарихда сад лагьай сефер яз, Кеферпатан Кавказдин (гьакI Россиядин цIийи регионрин) агъсакъалрин совет­рин Съезд кьиле тухвана.

Къейд. Ибрагьим Ибрагьимов­ рутулви я. Ам 1952-йисан 14-июлдиз Рутула дидедиз хьана. Адаз вичин дидедин чIал – лезги чIал – лап хъсандиз чизва. Ахцегьай тир адан дидеди райбольницада­ медсестра яз кIвалахна. Буба хуьруьн юкьван школада тарихдин муаллим тир. Хизанда вад велед – пуд вахни кьве стха – чIехи хьана. Хайи хуьруьн юкьван школа акьалтIарай Ибрагьим Ибрагьимова 1970-1975-йисара Дагъустандин хуьруьн майишатдин институтда кIелна. Вуз акьалтIарна хайи хуьруьз хтайла, совхозда зегьметдин рехъ зоотехниквилелай башламишна. Армиядин жергейра къуллугъна. Ватандин вилик буржи гьатта кьве сеферда кьилиз акъудна. А вахт Ибрагьим Ибетулаевича икI рикIел хкизва:

– Армиядин жергейрай хтайдалай кьулухъ за совхозда кьилин зоотехник яз зегьмет чIугвазвай. И чIавуз зун комсомолдин райкомдин секретарвиле хкяна. Ахпа – партиядин райкомдин орг­отделдин инструкторвиле. Гьа и вахтунда заз кьвед лагьай сеферда армиядин жергейриз эхверна­. Армияда политкъуллугъчияр­ бес жезвачир. Аттестация тухвана, лейтенантвилин чинда аваз кьвед лагьай сеферда армиядиз рекье тур за кьве йисуз Кеферпата частунин замполит яз къуллугъна. Анай хтайла, райондин хуьруьн ма­йишатдин управленидин началь­никдин замес­ти­телвиле, партия­дин райкомдин хуьруьн майи­шатдин отделдин заведующийвиле зегьмет чIугуна. Анайни зун КПСС-дин обкомдин орг­от­делдиз хутахна. Анин заведующийвиле а чIавуз Муху Гимбатович Алиева­ кIва­лахзавай. Ихтилат физвайбур алатай асирдин 80-йисар я. Гьа икI, 1986-1990-йисар­а за партия­дин Рутул райкомдин орг­­отделда кIвалахна. Са йисуз – партиядин райкомдин 1-секретар­виле. Малум тирвал, 1991-йисуз­ уьлкве ва Компартия чукIурна. 1991-1993-йисара зун райондин де­путатрин советдин ва адан исполкомдин секретарвиле тайинарна.­

Гуьгъуьнлай чун вири шагьидар хьайи дегишвилер кьиле фена — районрин кьилерин институт арадал гъана. Гьа икI, санлай уьл­кве ва республика патал регьятбур тушир и йисара (1993-1997) Ибрагьим Ибетулаевич Рутул райондин кьил яз хкяна. Вичин хиве авай везифаяр ада намуслудаказ кьилиз акъудна. Совхоздин мал-девлет пайи-паяр авуниз рехъ ганач, хийирлу, къени крар ийиз алахъна. Кьилди къачуртIа, алатай асирдин четин 90-йисара районда (модулдин) цIийи поликлиника ачухна. Рутул ва патарив гвай хуьрерни дигидай целди таъминарна. Са шумуд хуьре мектебар, клубар эцигна ва икI мад.

– Зун и къуллугъдилай элячI­дайла, районда, санлай къачурла, куьлуь карч алай 120 агъзур гьайван авай. Совхоздин мал пайи-паяр авуник, ам чукIуруник за кьил кутунач, – рикIел хкизва ада.

Гуьгъуьнлай И. Ибрагьимов вичин хизанни галаз Махачкъаладиз хтана. Сифтедай госснабда, Да­гъустандин Госсоветдин ва Гьукуматдин Администрацияда (а чIавуз регьбер Арсен Атаев тир) гьукумдин органрихъ ва чкадин самоуп­равленидихъ галаз кIвалахдай от­делдин начальниквиле зегьмет чIу­гуна. Ибрагьим Ибетулаевича­кай Дагъустандин Госсоветдин (1994-1998) член хьана.

— 2006-йисуз Госсовет амукьнач. Им, зи фикирдалди, хъсан кар хьанач, гьикI хьи, Дагъларин уьл­кведин 14 миллетдин векилрикай ибарат тир и советди республикадин гележег патал вичихъ еке менфятлувал авайди тестикьарнавай,  — къейдзава агъсакъалди.

КIвалахдал рикI алай кас кIва­лах авачиз амукьдач.  2006-2011- йисара И. Ибрагьимо­вал «Жегьил Россия» партиядин региондин исполкомдин регьбервилин везифаяр ихтибарна. 2011-2013-йисара парламентдин председателдин со­­ветниквиле кIвалахна. Пенсиядиз экъечIдай вахт мукьва хьанвай. Амма и чIавузни адаз секинвал кIан хьанач. Къилих гьахьтин кас я ам.

Хиве тунвай везифаяр, къуллугъар намуслудаказ кьилиз акъу­дай Ибрагьим Ибетулаевич РД-дин госкъуллугъдин лайихлу къуллугъчи, «Баркаллу зегьметдай», «Россиядин флотдин 300 йис» ва маса медалрин, общественный тешкилатрин патай ганвай гзаф кьадар шабагьрин ва гьуьрметдин грамотайрин сагьиб я.

Дуствилин чIехи хизанда уьмуьр­дин юлдаш Зайидат Ма­ди­ев­­надини Ибрагьим Ибету­лае­вича­ 5 веледдиз хъсан тербия­, кьилин образование къачудай мумкинвал гана. ИкI, чIехи руш Роза медицинадин илимрин кандидат я. Акушер-гинеколог тир ада Махач­къаладин 2-нумра­дин­ аялар хадай кIвале зегьмет чIузвазва. Ик­рам Пензада «Русмолко» агро­хол­дингда хатасузвилин отделдин­ начальник я. Юрист Ирадади  косметологвилин цIийи пеше­ чирна­, и рекьяй кIвалахзава. Мар­жана аялрин «Кидней» клубда­ духтур-узиолог я. Бубадин тIвар алай гъвечIи хва Ибетула Моск­вада яшамиш жезва. ДГТУ акьал­тIар­навай ада вичин авто­сер­вис ахъаю­нин къарар кьабулна. ЧIехи бубадин ва бадедин ри­кIер 10 хтулдини са птулди шадарзава.

Ибрагьим Ибетулаевич Да­гъус­тандихъ экуь ва бахтлу гележег жедайдахъ инанмиш я. Кьилин девлетни республикадин агьалияр я лугьузва ада. Районра, яшайишдин къулай шартIар хьиз, кIвалахдай чкаярни арадал гъун ада гьукумдин кьиле авай ксарин кьилин везифайрикай гьисабзава. Чи республикадин абадвал патал зегьмет чIугвазвай гьар са касдихъ къуй мягькем сагъвал, хизанра хушбахтлувал хьурай!

Рагнеда  Рамалданова