Зун фадлай Гьажи Давудан кьисметдин гелер жагъуриз алакънавай кас я . Чепер хуьряй башламишна , Муьшкуьрдиз ( Хачмаз район) , анайни Гелиболу шегьердиз( Туьркверин) кьван зун рекьера гьатна , са шумуд сеферда Туьркиядиз фенай. Сифте сеферда зи фикирдиз Гьажи Давуд гъайиди ( 80 лагьай йисара ) Камал я, ам Текипир хуьряй тир Махачкъалада яшамиш жезвай бизнесмен я .
Са сеферда зак тади галайла куьчеда такси авачирла зи гъилин теспачавал акурла фидай машин акъвазариз са гадади акъвазарна. За т1алабна тадиз агакьна к1анзава зун , герек адресдиз твах лагьайла , шоферди заз вич таксист туш лагьана, ахпа ят1ани тухвана, пул къачунач, машин а береда адав гвай лап багьа машин тир. Пул къачун тавурла за адаз зи шиирин са биц1и ктаб багъишна. Ам шад хьана ва вич лезги тирди чирна, ахпа вичини шиирар кхьизвайди лагьана, анжах урус ч1алал. Чун икьрар хьана , са юкъуз гьалтда ва анал шиирин месела вегьида , за таржума ийида лагьана.
Хабар гьинай , са геж вахт алатайла зи рик1ел Камал хтана , чун дуьшуьш хьана , суьгьбетарна, ада вичин шиирин кар виневай авай са кар туш лагьана. Ахпа фикирдик акатна эхтилат давамна, — зун гьамиша гьарарат хьанвай кас я , чи Гьажи Давудан кьисметдикай чириз к1анзава , ам гьиниз , гьи чкада сур ават1а лугьуз Киприда авани , я туш хьи Туьркуьйида. Делилар авач…Са гафуналди , Камалан фикир гила зи вилик са важиблу месела хьиз акъвазна. 35 йисан вахтунда чун гьар сефердв гьалтайла зи ярар -дустар шаирар галаз са суфрадихъ ада мад Гьажи Давудакай эхтилат ийидай. Са сеферда чинал акъвазна заз ада ик1 лагьана » ви бедендин заланвилив баранбар тир пул гуда ,алад Турциядиз , мад вун физ хквез рекьер ваз чизва , анжах Гьажи Давудан тарих чир ая лагьана». Зи къуьруьни патав гвай инсанар уяхарнай а ч1авуз . 75 кило заланвал ава зи беденда , ваз а пулар гьинай жегъида лагьайла , ада ам ви буржи туш лагьанай. Эхь , Камал себеб хьана, зун чи Гьажи Давудан гелера гьатна алатай эсирдилай…
Бакудай тир т1вар — ван авай азербайджанрин шаир Мамед Исмаил зи к1еви дуст тир, ада зи шиирин са к1ват1ал чпин ч1алаз таржумани авунай, ва вичи регьбервалзавай журналдани абур чапнай. 1995 йисуз ам Туьркиядиз куьч хьана , ада Чанккала шегьердин унивеситетда муалим яз к1валахзавай, та 2025 йисалди, августиз рагьмедиз фена. Чна алакъаяр гьамиша хуьзвайди тир . За адаз лагьана вич авай шегьердай Гелиболудиз 35 км.рехъ ава. Анин чкадин тарих чидай алимривай Гьажи Давудан делилар чир ая лагьана минетнай. Гьик1 лагьайт1а, а шегьер чи Горьки- 2 хьиз тир. Са куьруь вахтунда заз ада Мехмет Ирдесел алимди кхьенвай «Гелибулу Тарих» ктабдин шикил ракъурна ва сурарин ракьарин жагъундин патав сурарин лакьанар ачух туна, анин къиликъ акалнавай къванер , чпелни кхьинар алай , гьим вуж тир ва мус кьенват1а заз абурун шиклар рекье туна. Абур акурла зун михьиз суст хьана. Дерт къати хьана , ахпа заз экуь хиял хтана , Гьажи Давуд Кипридай хтайла кечмиш хьанва и шегьерда. А сурун къванци вичи успатна .
Сурар чук1урна маса чкадиз акъуднавай тарихлу къванер , шегьер гегьенш хьун патал . 4 км гьяркьуьвал авай 18 км яргьивал авай шегьер я Гелиболу виликдай грекрин бине тир. Вичин ери бине Балакесир шегьердай тир ,еке къуллугърал хьанвай кас Мехмет Идресела пенсиядиз экьеч1айла вичин рик1 тарихдал алаз акурла ада Гелиболудин тарих чинрал к1валазиз гзаф йисар хьана. Гьажи Давудан вичин ва адан рушан , хзанрини сурун къванер Гелиболудин тарихдин музейдиз акъудна , иесивал авунай ва вичи лагьайвал , Гьажи Давуд хьтин ксарин т1варар гьак1 баятна гадарна к1анзавач лагьай касдин гьуьрмет заз вине я , ада абур чкадин музейдиз акъуднай «езидирин «сурарай , реконструкция фидайла шегьерда, ахпа гуьгъуьнлай абур Алаттин сурариз акъудна , гьак1 вегьена гилалдини акахьна ама анра баят хьана чилерал…
Сурар чук1урна къванер маса чкадиз акъуднавай Шегьер гегьенш хьун патал . 4 км гьяркьуьвал авай 18 км яргьивал авай шегьер Гелиболу виликдай грекрин бине тир. Вичин ери бине Балакесир шегьердай тир , еке къуллугърал хьанвай кас Мехмет Идресела пенсиядиз экьеч1айла вичин рик1 тарихдал алаз акурла ада Гелиболудин тарихдин чинрал к1валазиз гзаф йисар хьана. Гьажи Давудан вичин ва адан рушан , хзанрини сурун къванер ада Гелиболудин тарихдин музейдиз акъудна , иесивал авуна ва вичи лагьайвал , Гьажи Давуд хьтин ксарин т1варар гьак1 баятна гадарна к1анзавач лагьай касдин гьуьрмет заз вине я , ада абур чкадин музейдиз акъуднай чк1ай «езидирин » сурарай . Шегьерда еке реконструкция фидайла музейни чк1ана, ахпа гуьгъуьнлай а къванерни Алаттин сурариз акъудна , гьак1 вегьена чилел гилалдини акахьна ама анра баят хьана ама.
2020 лагьай йисан сад лагьай мартдиз зун мад Турциядиз фена, Бурсадавай Рухун Алидин неве тир Рамазанахъ галаз Гелиболудиз фида лагьай чкада , пака югъ батинди яна , са югъ амукьна ахпа кьулухъ хтана, рекьер пандемияди агална. Инал заз лугьуз к1анзава, Мехмет Ирдесел шаз рагьметдиз фена, адан кьилихъ галай сурун къванцел лезгийри къизилдин гьарфарлади кхьена к1анзавайди я адан т1вар…Ада уьрелдал акъудна Гьажи Давудан эхиратдин к1вал гьинавайт1а. И кар зубади я. Балакесирда лезгияр пара авайди я , белки амни лезги тирт1а?..
— Заз лезги тарихдин гелер авай чкадиз , дуьньядин а кьил хьайит1ани харжияр вичелди ч1угвада , анжах алад лагьанай са шумудра Фарид Агьмедова ,чи райондин сагьиб хьайи , вичин къене Гьажи Давудан руьгь авай ва вичин хуьруьн куьчедални адан т1вар ва къамат эцигнавай касди.
Зи дахалар Гьажи Давудакай за кхьенвай шиирив, романдив, тамашидив ац1анва. Ац1анва ва гьак1 Гьажи Давудан ивидин невейрин тарихрикайни кхьенвай яратмишунривни. Гила за давамда абурукай са куьруь эхтилат.
Фехиме Нужет диделиз хайи вахт тайин туш , ам Осман вилаят вахтунда хьанай , амма 1925 йисуз Стамбулда ( Турцияда) кечмиш хьана. Ам пара зурба т1вар- ван авай деятель ва гьак1 еке шаир ва драматург яз Туьркверин эдибиятда еке гел тунвай кас я. Фехимедин тамашаяр Стамбулдин вири театррин сегьнейра къалурзавай, адан ч1алариз т1вар ван авай артистрини манияр тамарзавай. Фехиме Нужет Гьажи Давудан штул я. Фехимедин гада Агьмад Джалал Сахир Эрозан 1883 йисуз Стамбулда хьана ва 1935 кечмиш хьана . Сахирни бажарагълу шаир тир, адахъ вичин типография авай ва гьак1 амни вичин диде хьиз политический деятелни тир. Адан яратмишунриз , алакьунриз Туьркверин сад лагьай президент Мустафа Кемаль Ататюрка еке къимет ганвай кас тир. Аквар гьаларай ,ч1ехи бубадин ирс давам жезвай…
Алай девирда Туьркуьядин Бодрум шегьердавай дуьньяда машгьур зурба отелдин (» Пиковая дама» )сагьиб Агьмад Джалал Сахиран путул Сахир Эрозан я. Чун таниш я. Ада гьамиша лезгийриз теклифзава мугьмандиз. Алай вахтунда за Фехиме Нужетан ва адан хцин Сахир Эрозанан шиирин са ктаб лезги ч1алаз таржума авунва. Гьажи Давудан ивидин невеяр Измир, Анатолида , Эрзурумда ,Сивасда, Германияда, Америкада, Шекида ва Чепер хуьре яшамиш жезва. Абурун арадани пуд шаир ава .Чаз ашкара тушир гьикьван тарихлу лезгияр ават1а Туьркияда ва маса вилаятра ванер жезва , амма абур жагъурун чаз виридаз лазим я чи лезги халкьдин тарих паталди иллаки алукьзавай аям паталди.
Бикеханум Алибегова, писатель
