Докъузпара райондин Макьарин хуьр лезги чилел дегь девирра арадал атай, чи халкьдин тарихда кьетIен гел тунвай­ хуьрерикай сад я. Малум тирвал, XVI асирдилай эгечIна, 1837-йисалди ам Алтыпарадин азад обществодик, гуьгъуьн­лай Самурдин округдин Докъузпарадин наиблухдик акатзавай. Советрин девир алукьайла, Ахцегь районда ам Макьарин сельсоветдин центр хьана. 1934-йисуз Макьар цIийиз тешкилнавай Докъузпара райондик, 1960-йисалайни Мегьарамдхуьруьн райондик акатна. 

1929-йисан переписдин делилрай ак­вазвайвал, а чIавуз хуьре 129 хсуси майи­шат авай. Гьайиф хьи, вичихъ девлетлу тарих ва культура авай и хуьруькай, са кьадар маса чи дагълух хуьрерикай хьиз, гила амайди анжах са тIвар я. 1960-йисарин сифте паюна макьавийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин Къуйсунрин хуьруьз куьч хьана, муькуь паюнини аранда Макьар-Къазмайрин хуьр тешкилна.

Дагълух Макьарин хуьр вич амачтIа­ни, ана дуьнья акур, яшамиш хьайи инсанрин рикIелай чпин хайи макан алатзавач. Абурукай сад тир А.З. Зиядова и къадим лезги хуьруькай ктабдин винел кIвалахиз са шумуд йис я. Авторди вичин хуьруьн къамат арадал хкун, адан тарих ва культура къалурун патал гьар жуьре чешмейрай, архиврай, тарихдин литературадай хейлин делилар кIватIнава. Хуьруьн тарих ада неинки са лезги халкьдин, гьакIни вири Дагъустандин тарихдихъ галаз алакъада аваз ачухарзава. КIелзавайбурун фикирдиз чна А.З. Зиядован печатдиз гьазурзавай ктабдай са чIук теклифзава.

Жуван «гъвечIи ватандикай» суьгьбет­див эгечIдалди вилик заз къейд ийиз кIан­зава: Макьарин хуьруьн агьалияр лап бинедай чкадин халкь хьана, тарихни гилан Дагъустандин чилерал дегь девирра сифте яз инсанар пайда хьунихъ галаз алакъалу я.

Къадим тарихдай малум тирвал, чи эрадал къведалди са агъзур йисан сифте паюна гуьгъуьнлай гужлу хьайи ва къуватлу Ассирия магълубай Урарту государство арадал атанай. Адан агьалияр дегь девиррин лезги тайифаяр тир. Урартрин государстводи Вилик квай Азиядин ва Закавказьедин уьлквейризни халкьариз культурадин жигьетдай гужлудаказ таъсирна. Ам себеб яз, РагъэкъечIдай патан, Кеферпатан Кавказдин ва ЧIулав гьуьлуьн къерехра авай халкьарин алакъаяр артух хьана.

Тарихда иллаки кьатIуз жедай гел урарт­рин пачагьрикай Менуади, Ишпуинан­ хци, туна. Гьеле бубадал чан аламаз, ада государстводин вири крар идара ийизвай­, гуьгъуьнлай ам текдиз Урартудин кьилени акъвазна. Менуади регьбервал гузвай­ Урартудин сергьятар чи эрадал къведалди IX асирдин эхирра вири патарихъ хейлин гегьенш хьана ва ам Мукьвал тир РагъэкъечIдай пата виридалайни къуватлу государствойрикай садаз элкъвена. Пачагь Менуа кьиле авай девирда уьлкве йигиндаказ вилик физвай, гегьенш хьанвай сергьятрални гзаф кьадарда пайда жезвай душманрикай хуьн патал къелеяр эцигзавай, оборонадин сагъ системаяр туькIуьрзавай.

Тахминан гьа девирда Макьарин чилелни кефердихъай къвезвай душманриз акси урартви сергьятчияр акъвазнавай къеле эцигнай. Къеледин патавни ина чпиз кIвалах жагъизвай сеняткарар бинеламиш хьана, мадни вахтар алатайла, анал хуьр арадал атана. Археологиядин делилри шагьидвалзавайвал, а хуьр чи девирдин Макьариз мукьва, Самур вацIухъди акъатнавай дагъдин хурук ккIанвай. «Фад ракьунин­ девирдин археологиядин памятник» хьиз тайинарнавай а чка 1966-йисуз М.И. Исакьова туькIуьрнавай Дагъустандин архео­логиядин картада Гарагърин 1-поселение­­ (къадим девирда инсанар яшамиш хьайи чка) хьиз гьатнава. ЧIвелер дередин рагъ­акIидай пата, Макьарин гирведиз мукьва а чка туристрин «Ипекдин чIехи рехъ» маршрутдик кутунва (им туризмдин рекьяй чIехи международный проект я).

Чи эрадал къведалди VIII асирдин юкьваралди Урарту Вилик квай Азияда виридалайни къудратлу государство яз амукьзавай. Адалай кьулухъ гьалар дегиш жез эгечIна. VIII асирдин эхирра скифрин къалин геллегьар Дон вацIун агъа кьилерай кьибледихъди юзана. Абур, Дербентдин варарай ва Макьарин гирведилай яна, Закавказьедиз акъатна. И куьчерийри чеб фейи гелер Къизлярдин чилерал, Таркида, Къарабудахкентда, Дербентда, Самурдиз мукьва чкайра (Макьарал) тунва. Ина археолог­риз жагъанвай чIемерукрин кьилер, турар, якIвар, балкIандин пурарин алатар, хурудал ва чIулунал акьалждай тукъваяр скифрин дяведин тадаракрикай яз кьаз жеда.

Макьарин къадим заманадин сурара кьейибур кучукдай къайдаяр ва и кар кьиле тухудайла, ишлемишзавай шейэр Кеферпатан Кавказда ва Закавказьеда жагъиз­вай скифрин девирдинбуруз ухшар я. А девирда инсан кьиникь, виликдай «буьруьн­ждин асирда» хьиз, ам «атIа дуьньядиз» куьч хьайидай кьазвай. И дуьньяда инсанар квел машгъул ятIа, атIа дуьнядани абур гьа крарал машгъул яз, чпин кеспи гваз ва чпин кIани-такIан аваз амукьзавай. Гьавиляй кьейидахъ галаз сура зегьметдин алатар, недай-хъвадайди, парталар, безетмишдай ва маса затIарни твазвай.

«Геж буьруьнждин – фад ракьунин» (чи эрадал къведалди IX-VII асирар) девир Макьарин хуьр арадал атунин, ана, мад масанрихъ алат хъийин тийиз, инсанар яшамиш хьунин эвелимжи ва виридалайни важиблу девир хьана. И вахтунин виридалайни важиб­лу агьвалатни гьеле давам жезвай «буьруьн­ждин асирда» ина ракь цIуруриз чир хьун ва и кеспи къвердавай гегьеншдиз чукIун я. Къадим макьавийрин уьмуьр вилик финин карда ракь цIурурдай ва адакай алатар туькIуьрдай кеспиди зурба роль къугъвана. Кьве тепедал арадал атай хуьр мадни чIехи хьана.

Макьарин 1-поселение хуьруьвай ке­фер­динни рагъакIидай патахъ 800 метрдин яргъа винел пад дуьз кьакьан чкадал ала. А чкадиз Срарин пел (Свар кьилин пел) лугьудай. Анай тик жигъирди дерин дередиз авудзава. И хуьр цларалди кIевна мягькемарнавайди тушир, цларин чкадал ам элкъуьрна кьуна агъуз аватзавай тик рагари хуьзвай. Хуьр патал хкянавай чкани чIуру ниятар авай чарабурувай четиндиз къвез жедайди, цин чешмейриз мукьвади, малар хуьз ва магьсулар цаз къулай уьруьшар галайди тир.

Ахтармишунрин делилрай гъавурда­ акьазвайвал, хуьруьн бине кутурбур и чкаяр чпиз хъсандиз таниш, хъенчIин къапар гьазурунин кIвалахдал машгъул, ракь цIу­ру­рунин ва адакай алатар авунин кIвалах гьеле алатай «буьруьнждин асирда» чир хьайи инсанар тир. И чкада инсанар бинеламиш хьайи сифтегьан девирдин материальный культура чаз Закавказьедин гьа девирдин культурадихъ галаз талукь алакъа­да аваз жагъизва. Кьилди къачуртIа, Макьарин къадим сурарин 11-сурай жагъанвай, вич зегьметдин алат яз ишлемишзавай чукIулди шагьидвалзавайвал, Кьиблепатан Дагъус­танда чи эрадал къведалди VIII асирдин эхирра — VII асирдин эвелра ракьун алатар гегьеншдиз чкIиз эгечIна.

Инал лагьана кIанда хьи, Макьарин хуьруьн тIварни ракьухъ галаз алакъалу я. Чавай и жуьреда веревирд авуртIа жеда. Къадим девирдин лезгийри чил гьялун патал кIарасдикай туькIуьрнавай алатар ишлемишдай. Кьвечхел галай макъун тарцин кIарасдикай туькIуьрдай ахьтин алатдизни «магъ» лугьудай. Гуьгъуьнлай и алатдин кьвечхелдал ракьун къаргъу хьтин кьил гьалдиз эгечIна, «магъ» тIвар гьадални акьалтна. Мадни вахтар алатайла туьрездин чил къазундай, вич ракьукай гьазурзавай паюнизни «магъ» лагьана. Гзафвилин кьадарда «магъар» — амни хуьруьн тIварцIиз – Макьариз элкъвена.

Малум тирвал, кьилди хуьрера са кес­пидал машгъул, чпин тIвар-ван акъатнавай устIарар жедай. Макьарин хуьре къунши хуьрерилай вилик ракьун магъар гьазуриз эгечIна. И кардиз макьавийрин чилик ракьун руда хьуни, чкадин маса мумкинвилери къуват гана. Абурувай маса хуьрерин агьалийрини магъар къачудай, гьакъини хуьруьн майишатдин суьрсетдалди гудай.

Инал рикIел хкайтIа жеда. Лезгийрин туьрез ирид паюникай туькIуьр хьанвай, абурал ихьтин тIварар алай: цIунув (адаз хурни лугьуда), кIвач, тик, десте (цана авайда гъилери кьуна илисзавай пай), кьил, и кьилин кIвенкIвел алукIнавай магъ ва кьилин кьулухъ пад – дабан.

Риваятрай, рикIел хкунрай ачухдиз аквазвайвал, са бязи чи къадим хуьрерал тIварар абурун агьалийрин кеспидиз килигна акьалтзавай. Месела, Макьарал тIвар ракьун магъарилай акьалтайди хьиз, Кьурагь райондин Рухунрин хуьруьн тIвар, агъсакъалрин гафарай, ана туькIуьрзавай ва, якъин, чпивай къуншийрини маса къачузвай югарар гатадай ругунрилай атанва.

Гьа икI, Макьарин къадим сурарай археологриз жагъанвай затIари шагьидвалза­вайвал, Кьиблепатан Дагъустандин агьалий­риз ракь цIуруриз ва адакай зегьметдин алатар гьазуриз гьеле чи эрадал къведалди VIII асирда чир хьана. И кIвалах вилик фин патал хаммал Самур вацIун дереда авай сидеритрин ва сферосидеритрин рудайрин мя­денри, мадни хуьруьз мукьва уьлендай къачузвай рудади гузвай. Хуьр элкъуьрна бес кьадарда чIехи тамари кьунвай, абуруни ракь цIурурдай ва хъенчIин къапар гьазурдай производствояр кудай кIарасралди таъминарзавай. Яни хуьруьхъ чкадал металлургия арадал атун патал къулай шартIар авай.

Макьа рудадикай ракь хкудайдакай ва адакай эвелан зегьметдин алатар гьазурайдакай къадим хуьр хьайи чкадилай археологриз жагъанвай ракьуцIри лугьузва. Идалайни гъейри, а чка михьиз хъенчIин къапарин, техил гатадай къванцин алатрин кIу­сари, къванцин такIвари, тваркари ва маса амукьайри кIевнавай. Гилани ана гьич са жуьрединни набататар экъечIзавач…

Чи эрадал къведалди 515 ва 512-йисарин арада персерин шагь I Дарий зурба кьушун галаз Скифиядиз атана, адан ният скифри виликрай Кавказдилай кьибледихъди сухулмиш хьана авур, рикIелай алат тавунвай дявейрай кьисас вахчун тир. И нубатдин дяведа скифар магълуб хьана. Макьарин гирведилай яна атай кьушунди Макьарин хуьрни михьиз чукIурна, барбатIна. Шагьдин кьушунар агакьзавайдакай фадамаз хабар хьайи агьалияр, хуьряй экъечIна, рагъакIидай патахъ фена. Са гьикьван ятIа­ни вахтунда абур археологри 39-поселение яз тайинарнавай чкадал яшамиш хьана.

39-поселение Макьаривай ругуд километрдин яргъа, Самурдин дередиз эвичI­завай рекье, Усугъчайдивай кьве километр­диз къакъатнава. Анал тикдиз виниз хкаж жезвай, кIукI элкъвей, 50 метрдин кьакьан тепе ала. И чкада инсанар яшамиш хьайидакайни археологриз жагъанвай затIари шагьидвалзава. А дяведин завалдай акъатай Макьарин хуьр чи эрадал къведалди V асирдин сифте паюна агьалийри кIвачел ахкьалдарна. Гуьгъуьнин асиррани къецепатан дявекаррихъ галаз ягъунра Макьар кузни, кукIваризни хьана, амма уьмуьрдиз дурумлу агьалийри адал гьар сеферда чан хкана.

 

Хайи хуьруькай кьве шиир

 

Макьар сагърай!

Балайри кIелзава, илим къачуз,

Чи халкьдин гележег вилик тухуз,

КIанзава заз чпиз баркалла лугьуз,

Балайрин кьилевай фикир сагърай!

 

Рухвайрин рикIе хьуй къени ният,

Диде-бубайрал авурай меслят,

Душманрикай хуьзвай уьлквед сергьят

Макьивийрин къизгъин рикIер сагърай!

 

Сусариз хьуй хизанда бахтлу уьмуьр,

Авурай кьуд пад чпин хъсандиз туькIуьр,

Ава мумкинвал, Аллагьдиз шукур,

Макьар дагъдин гуьзел цуьквер сагърай!

 

Ава шегьерра халкьдин векилар,

КIвализ берекат гъизвай кьегьалар,

Хас я чпиз инсанвилин хесетар,

Кьегьалри чIугвазвай зегьмет сагърай!

 

Дуствал аваз хьурай гьар са хуьре,

Шадвилер бул хьуй макьавид кIвале,

Зегьметчи халкьар я патан Куьре,

Чи арада авай гьуьрмет сагърай!

 

ЦIерид алимдин ватан я Макьар,

Артух хьурай генани чпин кьадар,

Шад я а кIвалахдал хуьруьн халкьар,

Макьай тир алимрин акьул сагърай!

 

Ислягьвал хьун я зи рикIин мурад,

Хьурай бахтлу уьмуьр, яз халкьар шад,

Нуш жедайвал экуь дуьньядин дад,

Зи къадимлу лезги миллет сагърай!

 

Зи хайи Ватан

 

Макьарин хуьр я зи хайи Ватан,

Гьа чил, гьа накьв я зи рикIиз масан.

Авач дуьньяда чка гьадалай хъсан,

Шад уьмуьрдив яшамиш жез инсан.

 

Вуч герек тир кьилел атай бала

Дагъларин чил юзурай залзала?

Фена чIугур зегьмет чала-чала,

Куьчарна дагъдай, хуьр хьана кала.

 

Алимрин хуьр, чирвал авай зурба,

Садакайни чаз хьаначир файда.

Квахьна лезги адет, амач къайда,

Куьч хьана чун дагъдай гьакI гьавайда.

 

ГьикI акъудда рикIяй аял вахтар,

Дагъларин хуьре амукьай бахтар?

Гумач халкьдив чирвилерин дафтар,

ЧIур хьана чешнелу гъилин хатIар.

 

Низ герек тир дуьзен шегьре рекьер,

АлтIушайла жуван чандал ветIер,

Кат хьана чакай чи дагъдин къветер,

Амукьна чун гваз са шала дердер.

 

Гьелбетда, гила хьанва жеди геж,

Амукьнава чун кIвалахар тежез.

Авазва хтулар чи дагъдиз техкъвез,

Са захъ ама дагъдиз хъфидай гъерез.

Агьмад  Зиядов