Чи уьлкведин чIехи пай инсанриз малум гьакъикъат: Ватан­дин ЧIехи дяведи гъайи пашманвилер, тIарвилер, дердисервилер рикIелай алат тийидайбур я. Гитлеран инсаф атIай кьушунрал­, фашизмдал гъалибвал къачурда­лай инихъ гьикьван йисар ала­тайтIани, абуру Советрин Союз­диз ва халкьариз кьур гужар, бар­батIвилер, халис жаллатIрин инсафсузвилер рикIелай физвач. ЧIе­хи Гъалибвилин сувар мукьвал жедай вахтунда фашистрихъ галаз къизгъин женгера иштиракай кьегьалрикай макъа­лаяр кхьин адетдиз элкъвенвай кар я. Гъалибчийрин несилдин невеяр редакциядизни къведа, чпин бубайрин шикилар гваз, абурун викIегьвилер рикIел хкиз.

ИкI, и йикъара редакциядиз Бут-Къазмайрилай тир, алай вахтунда Каспийск шегьерда яшамиш жезвай Марият Саидова атана. Ада чаз 1941-йисан гатун сифте варцара Ватан хуьз фейи вичин дахдин стхайрикай ва хизандикай суьгьбетна.

– Зи чIехи буба Шамсибаладиз вад хва авай: Рамазан, Фаргьад, Къадаш, Кьасум (зи дах) ва Селягь, – ихтилатдив эгечIна Марият. – Зи дахди рикIел хкайвал, ватандал фашистри вегьенва лагьай хабарди вири хуьр гъамуник кутунай. Бут-Къазмайрал райондай инсанар атана. Агьалияр кIватIна, абуру арадал атанвай гьалар ачухарна ва Ватан хуьз гьазурбурун сиягьар туькIуьрзавайдакай лагьана. Итимрикай садни кьулухъ акъвазначалдай. ГьакI – зи имиярни. Абурун тIварар сифтебурукай яз кхьена.

Жегьил итимрин ихьтин ви­­кIегь­вилелай рази хьайи Шамсибалади абуруз бубавилин насигьат гана: «Килиг, чан рухваяр, душман регьимлуди жедайди туш. Санални зайифвал, бушвал хиве кьамир. Кьил вине кьуна, чапхунчияр атайвал кьулухъ рекье хтур. Чи чилел атанвай жаллатIриз инсаф ийимир. Куьне куьнни хуьх…»

Са шумуд йикъалай военкоматдин векилни галаз буткъазма­вияр райцентрадиз фена, анай фронтдиз рекье туна. Гьар са кIва­ляй – сад-кьве кас. Дахди рикIел хкайвал, шел кьаз тежезвай дишегьлияр акваз, фронтдиз физвай ва хуьре амукьзавай яшлу итимрин вилерилайни накъвар авахьналдай. Гьайифдин, дердинин, перишанвилин, гьакI шадвилин накъвар, хуьруьз чIулав хабар хтайлани, дяведай хтай гъалибчияр къаршиламишдайлани, атанай эркекрин вилерилай.

Шамсибаладин кIвални саки ичIи хьана. Иллаки дидедиз пара­ таъсирна. Начагъ хьайи ам месе гьатна. Багърияр, къуншияр­ къвез, адаз сабурар гуз, рикI кIе­виз яхъ, чи рухваяр фейивал, душман кукIварна, хквенни ийида­ лугьуз, хъфена. Амма дидедин­ гьал хъсанвилихъ элкъвенач. Кьуд лагьай хва Кьасумни фронтдиз физ гьазур жезвайдакай хабар­ хьайи­ла, адаз мадни пис хьана. Ихьтин гьал акур бубади хциз лагьана: «Чан хва, душмандин кьил кукIвариз зунни фидай, амма зун ахьтин яшара авач. Ви фикирдизни зун акси туш. Ватан кIеве авайла, адаз куьмек авун гьар са эркекдин буржи я, хва. Гьахьтин къаст рикIевай вун сагърай ва Аллагьди­ хуьрай, бала. Амма вун жаван я. Ви вахт гьеле алукьнавач. Мадни­ фикир ая, хва, фида вун, бес чи гьал гьикI хьурай? Диде – месева, ам эрел хведатIани чизвач. ЦIикьвед йисавай ви стха Селягь набут я. КIвале фронтдиз фенвай ви чIехи стхадин гъвечIи аялни ава. Чаз вуж килигда? Гьаятда авай мал-къарадихъ вуж гел­къведа?»

Бубадин гафарни, суаларни кьел квайбур, хизандин патахъай­ къайгъу чIугуниз талукьбур тир. Гьелбетда, Кьасума фикирна. Дах гьахълу тир. Амни фейила, кIва­линбурун гьал гьихьтинди хьурай?­ Начагъ диде сагъ хъжедалди кьванни эхна кIанда. Ахпа фида, эхь, фида, чIехи стхайриз душман кукIвариз куьмекда…

Ихьтин фикирдал атай Кьасум­ бубадиз гьар йикъан куьмек хьана. КIвалин, къецин хейлин къайгъуяр адан хиве гьатна. Бубади лагьайвал хьана, диде яргъалди амукьнач. Азарди ам гьелекна, меселайни къарагъ хъувунач. Дердини кьуна Шамсибала, Кьасум ва амай хизанарни. Дяве давам жезвай. Фронтдавай багърийрилай чарар геж-геж хквезвай. Анжах Рамазанакай ван-сес авачир. Эхир адан кьисметдин ери-бинени чир хьана. Бут-Къазмайрал «Къадашев Рамазан гел галачиз квахьна…» лугьудай чар хтана.

Шамсибала уьмуьр акунвай­, Аллагьди зурба сабур ганвай кас тир. Уьмуьрдин юлдашдикай, чIе­хи хцикай магьрум хьанвай ада хизан хуьн патал еке зегьметар­ чIугуна. Вичинбурун къайгъу чIугу­нихъ галаз сад хьиз, хуьруьн етим­ризни хендеда дишегьлийриз­ алакь­дай куьмекар гана. Ам жу­март,­ патав гвайдан, кIеве авайдан гъил кьадай итим тир.

Стхаяр тир Къадашеври дяведин эхирдалди фашистрихъ галаз женгер чIугуна. Фаргьад 1945-йисан эхирра сагъ-саламатдиз хтана, хурудал орденар, медалар алаз. Вири йисара совхозда зегьмет чIугуна.

Къадаша фронтда медбратвиле къуллугъна, гзаф кьадар аскерар женгер кьиле физвай майданрилай санбатдиз галчIур хъувуна­, гзафбур кьиникьикай­ къутармиш­на. Са шумуд­ра адал вичелни хирер хьана.­ ЯтIани зайифвал къалурнач­. Фашист­рал гъалиб­ же­далди вичин четин ва ва­жиб­лу вези­фа кьилиз акъуд­на. Адан ла­йих­лувилерни гьуку­матдин­ ша­багьралди къейдна­. Дяве­­дилай гуь­гъуь­низ ада ЦIийи­­хуьруьн ва Бут-Къаз­май­­рин медпунктара кIва­лах­на, жемят­рин сагъламвилин па­­тахъай къайгъу чIугуна ва ирид аялдиз тербия гана.

Шамсибалади виш йис тамам жедалди хизандин кьил кьуна, дяведай хтай рухвайриз уьмуьр къурмишиз, хтулриз дуьзгуьн тербия гуз куьмекна. Ам, акьул-фикир сагъдиз, вич-вичел алаз, хизандиз вичин эхиримжи насигьатар хгана, рагьметдиз фенай.

– Женгерин майданрал акъат­­начтIани, зи дахди зегьметдин фронтда иштиракна­. Моздокдин­, Хасавюртдин пата­рив фашист­рин танкариз акси сенгерар туькIуь­рунин кар­­­диз къуватар серфна, – суьгь­бетзава­ Марият Саидо­ва­ди.­ – Дя­ведилай­ гуьгъуьниз ада Дер­бентдин пед­училище куьтягьна ва хейлин йисара Бут-Къазмайрин, Хожа-Къаз­майрин школайра аялриз тарсар гана. Ахпа ада, зегьмет­ни чIугваз, алишверишдин техни­кумни куьтягьна, Дагпотребсо­­юз­дин Бе­лиж­дин базада кIвалах­на. Бубадихъни диде Къизха­лу­махъ чун 8 велед хьана: Насир, Ширинбег, Музафер, Пенкерханум, Нурият, Гьажи­бег, Ма­рият, Эсмерханум. Абуру чаз кIел­­дай, пешеяр къа­чу­дай мумкинвал гана. Къуй дявеяр квахьрай, дуьнья ислягь хьурай!

Нариман Ибрагьимов