22-апрель – Виридуьньядин Чилин югъ
Чун яшамиш жезвай, элкъвена кьунвай тIебиат – чил пара гуьрчегди я. И кар чаз гьар сеферда, чи дагълариз, сувариз, тамариз, дуьньядин маса патариз фейила, тестикь жезва. Планетадал инсан гьейранардай гуьзел, сирлу, аламатдин чкаяр гзаф ала. Гьайиф хьи, абурув инсан инсанвилелди ваъ, гзаф вахтара вагьшивилелди эгечIзава. Гьукуматдин, инсаниятдин, тIебиатдин къанунар, истемишунар, къайдаяр рикIелай алудзава. Ихьтин жуьреда эгечIуни чилиз еке зиян гузва, гьа са вахтунда инсанриз чпизни.
ЦIи мартдиз, апрелдиз гзаф марфар къуникди, селлер атуникди Дагъустандин районар, хуьрер, шегьерар гьихьтин мусибатдик акатнатIа, чаз вилералди акуна. ЧIехи зиянар хьунин себебрикай сад тIебиивилин къанунар кваз такьун, тIебиатдив инсансузвилелди эгечIунни хьана. Пакадин йикъакай, тIебиатдин гьаларикай, кьилел атун мумкин тир бедбахтвилерикай фикир тавуна, инсанри акатай чкайрал, гьатта виликдай кIамар, хуьлер фейи архарани кIвалер эцигна, яд фидай рекьер агална. Цин гьамбарханаяр дуьзвилелди мягькемарнач, абурал гуьзчивалнач. Марфар, живер себеб яз, артух хьайи яд ракъурдай алава уламар туькIуьрнач. Цин гужуниз жаваб, дурум гудай даяхар эцигнач. Виликан тамар атIана, чилер бушарна… Нетижа – мусибат.
Чил тIвар алай планета музейдиз ухшар я лугьуда. Анай алатай асиррин, алай аямдин ва гележегдин тарихарни аквадалда. Чилихъ еке аламатар ава ва абур тикрар тежедайбур я. Пешекарри гьисабзавайвал, Чил вилин нини хьиз хвена кIанзава. Амма инсанди тIебиатдиз ийизвай чIуру таъсирдин, крарин майданар къвердавай артух жезва. Эгер ихьтин гьал давам хьайитIа, виридуьньядин мусибатни арадал атун мумкин я. Гиламаз Чил хуьдай серенжемар кьабул тавуртIа, адан гуьзел тIебиат еке хаталувилик акатда, инсаният хейлин патарихъай кIеве гьатда.
Чилин международный югъни инсаниятди адан гьакъиндай датIана къайгъударвал чIугунин мураддалди, виридаз чи планета хуьниз эвер гуналди тайинарнавайди я. Чилин югъ «Тарарин югъ» тIвар алаз 1882-йисалай къейдзавайтIани, 1990-йисуз адаз пар квай тIвар гана – «Чилин международный югъ». Им виридалайни хийирлу, хъсан, инсанвилин сувар я, чун элкъуьрна кьунвай тIебиат хуьниз, адав къадирлувилелди эгечIуниз, планетадал тарар, тамар, багълар артухаруниз талукьарнавай сувар я. Ам исятда дуьньядин саки вири халкьари къейдзава.
Махсус йикъан кьилин макьсад Чил, адан экология хасаратвилерикай, рикIел алачир бедбахтвилерикай, инсанди адаз гузвай зиянрикай хуьн я. Суварин юкъуз планетадин гзаф пипIера субботникар тешкилзава, чка-чкада къелемар кутазва, цуьквер цазва, аваданламишунин серенжемар кьиле тухузва, мулкар, тамар, гьуьлуьн, вацIарин къерехар зирзибилдикай михьзава. Чун элкъуьрна кьунвай тIебиатдин гьакъиндай къайгъу чIугуниз талукьарнавай мярекатар, шикилрин конкурсар, спортдин серенжемар тешкилзава.
Гзаф уьлквейра адетдиз элкъвенвай ва гьар йисуз тухузвай мярекатарни ава. Абурук «Марш парков» ва «Час Земли» акатзава. «Марш парков» акциядик гзаф уьлквейрин милли паркар ва заповедникар экечIзава. Мурад сад я: паркар, заповедникар михьиз хуьн, анра яшамиш жезвай гьайванрин, къушарин къайгъу чIугун.
«Чилин са сят» акциядин метлебни екеди я. Планетадин вири агьалийри гьа са вахтунда са сятда кIвалер, вири жуьредин техника, приборар, аппаратар, идараяр электроэнергиядикай хкудзава. Инсанриз теклифзава: и юкъуз, автомашинар акъвазарна, велосипедрал алаз ва я яхдиз фин, къекъуьн. Имни автомашинри ахъайзавай газдин, бензиндин, соляркадин гум гьавадик акатунин месэладал фикир желб авун патал ийизвай кар я.
Хиве кьун лазим я хьи, чун тIебиатдив эгечIзавай тегьер разивал ийиз жедайди туш. Эхиримжи къад йисуз чи шегьерра, районра гьикьван тарар, гъвечIи зулар, паркар, тамар тергнатIа, рикIел хкин. И майданрал кIвалер, дараматар, карханаяр эцигна, экологиядиз еке зиян гана.
Виридаз чизва, дагълара тамар авайди туш. Амма бязи чкайра, хуьрера тамарин гъвечIи кIапIалар, кул-кусар, кIачIичIлухар жедай. Абур хуьн патал дагъвийри, «ПIирен там я» лугьуз, анрай тар, хел атIуз тадачир. Чи Хпежрин хуьрени кьве ягъва гъвечIи «ПIирен тамар» авай. Анрай перцин, нажахдин, кацадин тумар патални тар, хел атIуз тадачир. Гьайиф хьи, чун чи бубайриз ухшарбур жезвач. Чна, са зеррени гьайиф татана, тарар атIузва, тамар тергзава. Белиждин, Самурдин, ЛукIарин тамариз гьикьван зиян ганватIа килиг. АтIанани? Эхь, атIана. Абурун чкадал цIийи къелемар хцуз ман.
Чун элкъуьрна кьунвай тIебиатдин михьивални чна гьамиша хуьзвач. Зирзибил гьа акатай чкадал гадарзава. Хуьрерин, рекьерин къваларив хъуртар арадал гъизва. ИкI хьун лазим туш. Вирида Чилин, тIебиатдин гьакъиндай къайгъу чIугуна, абур къвезвай несилривни михьидаказ, гумрагьдиз агакьарна кIанда.
Абад Азадов
