Юбилей
27-апрелдиз ДГПУ-дин профессор, химиядин илимрин доктор Ризван Межидович Гьуьсейнован 80 йис тамам жезва. И юбилей къейддай межлис фикирда аваз, за суфрадин гаф лугьузва.
ЯхцIурни цIуд йис я гьар пакамахъ пагьливандин буй авай итим, къуншийриз хуш саламар гуз ва кьабулиз, ашкъидалди университетдиз физ. Адал вил алаз акъвазнавай студентрик шадвал акатзава, абуру чпин рикI алай муаллим элкъуьрна кьазва, саламар гузва, жузазва…
Ризван Межидовичаз, тIвар-ван авай алимдиз, чи республикадин гьар са пипIе, гьелбетда, вичин хайи Ахцегь райондин КьакIани еке гьуьрмет ава. Дегь девирда инал, Хуьруьг ва Луткун хуьрерин арада авай кьакIари кьунвай чуьлдал, Гьуьсейноврин ата-бубайри хуьр кутунай. Эхиримжи виш йисан вахтунда адакай саки шегьер хьанва.
Гьуьсейноврин тухум заз 1965-йисалай таниш я. И йисуз Махачкъаладиз, муаллимрин тежриба хкажзавай гатун курсариз, КьакIай залай са кьуд-вад йисан чIехи, кьакьан буйдин жегьил муаллим Гьуьсейнов Къурбан атанай: ам заз са тIварцIелди ваъ, вичин хъуьтуьл ванцелди, милайим рахунралди, медени амалралди хуш хьанай. (Ихьтин лишанар, заз ахпа малум хьайивал, Гьуьсейноврин ругуд стхадизни, абурун рухвайриз ва хтулризни хас тир). Кьуд-вад йисалай жув КьакIаз акъатайла чир хьайивал, Къурбанакай хуьруьн Советдин председатель хьанвай: чна дуствилин суьгьбетар адан кIвале давамарна.
Анал заз Гьуьсейноврин диде ва Межид бубани чир хьанай. Ада, камаллу лежберди ва кIвалер эцигдай устIарди (ада хуьруьнвийриз 19 кIвал эцигна), Ватандин дяведин ва гуьгъуьнин лап четин йисара вичин ругуд хцивни кIелиз туна, абурукай вини дережадин пешекарар жедайвал авуна. Пудакай илимрин докторар – Омаракай – философиядай, Ризванакай – химиядай ва Султанзиядакай тарихдай алимар, институтрин муаллимар хьана.
Яргъал йисара зи дуствилин ва шаирвилинни гьикаятчивилин алакъаяр Гьуьсейноврин кьвед лагьай стхадихъ, профессор Омар Межидовахъ галаз хьанай.
Ризвана, чIехи стхайрилай чешне къачуна, мектебда лап хъсандаказ кIелна: 1965-йисуз Ахцегьрин юкьван 2-нумрадин мектеб къизилдин медалдалди куьтягьна. Им Гьуьсейноврин хизанда къизилдин кьвед лагьай медаль хьана, сад лагьайди Омара, Хуьруьгрин юкьван мектеб куьтягьайла, къачунай. (Инал лугьун: Гьуьсейноврин пуд несилдин векилри чпин тухумдин, хуьруьн ва райондин тарихдиз юкьван мектебар лап хъсандиз куьтягьунай къизилдин 25 медаль, институтар куьтягьунай яру 15 диплом гъанва).
Гьа 1965-йисуз Ризванакай, химиядай са имтигьан вахкана, ДГУ-дин студент, 5 йисалай Москвадин химиядинни физикадин институтдин аспирант хьана. (Са йисуз Киевда Яру Армиядин аскервиле къуллугъна). Илимдин дережаяр хкажна: диссертацияр кхьена, абур агалкьунралди хвена, химиядин илимрин кандидат ва доктор, доцент ва профессор, лабораториядин ва кафедрадин заведующий, гьуьрметдин дипломрин ва тIварарин иеси хьана.
Профессор Ризван Гьуьсейнова 1975- йисалай ДГПУ-да кIвалахзава. Ам илимдин 200-далай виниз макъалайрин ва ктабрин автор я. Бязи кIвалахар ада ингилис чIалал кхьизва, къецепатан журналриз ракъурзава ва чапзава.
Ризван Гьуьсейнова мектебда кIелзавай йисарилай шиирар, гьикаяяр, зарафатдин ва русвагьдин чIалар, рикIел хкунар ва маса эсерар лезги ва урус чIаларал кхьизва, абур газетриз ва журналриз акъудзава. Адахъ кьуд ктаб ава: «Зи уьмуьрдин рекьер» (2001), «Зи веревирдер» (2009), «Адетдин уьмуьр» (2010) ва «Камаллу уьмуьр патал» (2018).
Адан эсерриз са жерге кьетIенвилер хас я. Са шумуд шиир ва макъала шаирди дидедиз, бубадиз, стхайриз бахшнава. «Адетдин уьмуьр» ктабда кхьенва: «Абуру, бубадини дидеди, гзаф яд авай вацIун кьве къерехди хьиз, чи чIехи хизан кьиле тухузвай. Чаз абурун сивяй я чпи-чпиз, я чаз, аялриз векъи гаф-чIал лагьана ван хьанач. Чаз абуру тербия чпин чешнейралди ва мили гафаралди гузвай».
Диде-бубадилай гуьгъуьниз Ризван Межидовича гьуьрметлу чкадал муаллимар эцигзава: «Зи сад лагьай муаллим» эсерда – Камил Шагьмарданов, «За квез юкь агъуззава» эсерда – Ахцегьрин 2-нумрадин мектебдин муаллимар – Абдул Мурсалов, Азедин Алиев, Мухтар Гьажиев, Часият Гьажиева ва Мустафа.
Къелемчидин эсеррин кьетIенвал ам я хьи, ада са чIехи кIватIал шиирар (20-далай гзаф одаяр-тарифдин эсерар) дуьньяда тIвар-ван авай алимриз (урус Ломоносоваз, гуржи Цивадзедиз, ингилис Мариоттаз, немс Эйнштейназ, датви Бораз, итальянви Амедеодиз, француз Люссаказ ва мсб.), Дагъустандин ва лезги алимриз (Синдбад Гьажиеваз, Шагьабудин Хидироваз, Осман Шабановаз ва мсб) бахшнава. Ихьтин бахшбендерин кIунчIар чи литературада, тек-туьк дуьшуьшар квачиз, малум туш, им шииратдик акатзавай адет – илимдиз ийизвай еке гьуьрмет я.
Шаирдин эсерриз философия хас я: кIелзавайдаз диде-буба ва ватан кIан хьунин, къагьриманвилин, намусдин тербия гузва; ада алим стха Омаран рехъ давамарзава.
Ризван Межидовичан эдебиятдин эсерриз литература ахтармишзавай алимри – профессор Руслан Къадимова, алим Агьмед Агьмедова ва масабуру виниз тир къимет гузва. Адан тIвар чи «Лезги зарияр» ктабрик (2001, 2015) ва «Лезги литература» энциклопедиядик (2022) ква.
Гьуьсейноврин тухумдиз хас алакьунар, ашкъи, руьгь, къаст, жегьт кьакIавийризни хас лишанар я, гьавиляй анай Уста Идрис хьтин зурба итимар акъатзава. Им чкадин гьавадин, накьвадин ва цин аламат яз гьисабзава.
КьакIавийрикай луткунвийри сересдиз лугьузва: «Чи къуншияр КьакIар туш: абур цацар алай кьакьар я, кьакIар я, къараткен я, ракьар я».
Ризван стха, ваз 80 йисан юбилей мубаракрай! Вун чаз гьар пакамахъ кIвалахал физ акурай!
Гьаким Къурбан
