Ракъинин нурар кьуд патаз чкIиз­вай, тIебиат уях жезвай, тара­рални тамарал чан къвезвай, иллаки тарар цуькведа авай гатфарин алай бере йисан вахтарикай заз виридалайни кIанда. Гьавиляй­ зун меркездай хуьруьз мукь­вал-мукь­вал хъфизва.

Кьве гьафте кьван идалай вилик хуьре сал галай патахъ экъечIайла, заз ракъи­­­нал рап-рап гузвай инжияр­, а патални са тIимил тегьмез­ха­нар акуна. Хъчарал гзаф рикI алай зун хиялри аял вахтариз тухвана­. А чIавуз чна, куьчеда авай та­яр-­туьшер рушари, хуьруьн кьилихъ галай кIунтIарай, бязи вахта­ра Цмур вацIай экъечIна, винелди фена (им Кьурагьиз фидай рекье Къазимегьамед Агъасиеван гуьмбет алай чкадин къаншарда, Арагъ вацIун атIа пата авай чка жезва), гъвечIи никIяй, чи куьгьне­ хуьряй, анра амай харапIайрай хъчар кIватIдайди тир. Чун фу-къа­фун, гьатта термосда аваз чайни гваз фидай. Абур чархун кьилел алай хатрутдин чIехи тарцик эцигна, чна сифте хъчар атIудай, ахпа санал ацукьна, фу-къафун недай, ял ядай. Фуни ниси гьавадал акьван ширин жедай хьи! Са гафуналди, чи аял вахтарин рикI аладарун менфятлу кардиз элкъвезвай. Гьасятда рагъ акьазвай чкаяр тир анра хъчар акьван фарашдиз экъечIдай хьи, абур атIунивай ашкъи акатдай­. РикIел хкунри зун акьван деринриз тухузвай хьи, са легьзеда заз зи чинихъ вацIун къайи шагьвар галукьай хьиз хьана. Аниз фин патал чун, Цмур вацIай экъечIна, винелди хкаж жезвай эхир. Хкведайла, къайивилизни килиг тавуна, ва­цIун кьери яд алай чкадал чна хъчар чуьхуьдай. КIва­лера а чIавуз ятар авайди тушир. Кварцелди са кьадар мензилдай гъизвай яд кьенят хьун патал чаз къайивилихъайни кичIе жедачир. Са сеферда гьаятар шткидай туькьуьл кулар гъиз фейи чун, селлер атана, Цмур вацIал алай муьгъ тухвана, а пата амукьай вахтни зи рикIелай гьич алатдач (а «кьисадикай» за мад гъилера кхьида, Аллагьдик умуд кваз). Ваъ, икI жедач, фена кIанда хъчариз,  хиял фена зи рикIяй.

Зун гъуьлуьз фенвай хуьре­ хъчар атIудай чкаяр са акьван яргъа авач. Чи кIвалелай винидихъ школа гала. Анлай анихъ са тIимил яргъа хьиз школадин къаншарда авай гъвечIи кIунтIара марфар авай йисара хъчар иллаки фарашдиз экъечIда. ЦIи живерни хьанва чи патара, марфарни, гьавиляй ана хъчар авачиз жеч лагьана фикирзавай за. Виликан йисара зунни зи руш аниз хъчариз садрани кьведра феначир. За рак-ракIарал алай къуншидиз хъчариз фин теклифун кьетIна. Юлдаш галайла, хъсан жеда кьван…

– Хъчадин хуьрекар заз кIан­дайди я, иллаки – пичIекар. Амма абурухъ галаз къугъвадай вахт авач. Сад ава абур кIватIна гъун, садни абурукай тIуьн гьазурун, абур михьун. Куьрелди, абуру вахт гзаф къакъудда, кIандач, — жаваб гана ада, пенжердай кьил акъудна.

– Мажал авачиз, вуна вуч ийиз­ва кьван? Виликдай хьиз гамарни халичаяр хразвани, тахьайтIа, кIула аваз яд гъизвани? Фуни туьквендай маса къачузвайла, югъ вуч авуна акъудзава? – лугьузни кIан­завай заз. Амма чуькьни авунач.

Фена зун муькуь къуншидин варцел. Виликдай са сеферда зунни ам хъчариз фейиди зи рикIел аламай. За кIватIай кьван хъчар ва абурун жуьреба-жуьревал акурла, ам мягьтел хьанай, вичиз анжах са инжияр чидайди хиве кьунай, ада абуруз цIарцIарар лугьузвай.

– РикIиз зи кIанзава, амма исятда алакьдач, кIвале патарилай хтанвайбурни аваз, хизан къалин, вири гьазурбур кIанзавайбур я. Низ кIанзаватIа, гьада гъана тIуьрай! – жаваб гана ада, на лугьуди, адаз закай хъел атанва.

И чIавуз заз жувакай хъел атанвай. Хуьруьн кьилихъ галай кIунтIал фена, хъчар кIватIун патал юлдашар ви квез герек я? — туьнбуьгьзавай жува жуваз рикIин къеняй.

Хабар гьинай, хабар рекье гьал­тай хуьруьнви дишегьлидивай­. Зун хъчар кIватIиз физвайди чир хьайила, ада, мягьтел яз, лагьана: «Чна а чиркин чкайрай хъчар кIватIзавайди туш. РикIиз кIан хьайи­ла, Дербентдиз фена, базардай къачузва. Анал ахьтин таза ва михьи хъчар гузва хьи!»

Базардал хъчар маса гузвайди зазни чизва. Абурни бес са ни ятIани, са гьинай ятIани кIватIна гъана, чпиз кьве манат къазанмишун патал маса гузвайбур тушни? ЧIурай атIанвай хъчар базарда бажагьат жеда, хьайитIани, абур гьасятда тарашда. Гзаф вахтара уьзуьм­лухрай кIватIзавай хъчар я базарда аквадайбур. Дарманар язавай чиляй экъечIнавайбурни михьи чIуранбур сад жедани мегер? Низ вуч лугьуда? Хиялрик кваз зун хуьруьн вини кьилихъ физвай. Рекье зи рикIел рагьметлу Суьлгьуьжат баде хтана. Ада лу­гьудай: «Чан дидедин, хъчар чилин, накьвадин ни галамаз тIуьна кIанда, икI абур мадни менфятлу я». Хьар кутурла, ада сад-кьве «помпа» (афардин пипIериз ада икI лугьудай) чурун тавур вахтар лап кьитдиз жедай. Мумкин я, пIипI ацIайди тирвиляй­ адаз «помпа» лугьузвай ада. Йисан гьи вахтунда хьайитIани, чIе­хи дидедиз салай са гьихьтин ятIани хъчар жагъун тавуна амукьдачир.­ Гьич тахьайтIа, сала лакай атIанвай чичIекарни (живедин кIа­никни клеёнка гьалдна дидеди цанвай кIешнишар, шивитар, чичIекар йисан кьиляй-кьилиз жедайди тир), мукашни (шур) какадарна, абурал, мукай хкана, вечрен кьве какани хъивегьна, ада гьазурдай «помпайрин» дад къени сиве ама зи. Хъчар булдаказ авайла, чIехи дидеди абур, кIватIна, кьурурдай, иллаки – эвелукар. Гатфарихъай рагъ са бубат хкатна акунмазди, диде, бедредиз чукIул ва са шумуд ични вегьена, хуруганни яна, магьледин папарикай сад-кьве юлдашни галаз (Аллагьди рагьметрай чпиз!) куьгьне хуьруьз хъчар гъиз фидай. Жагъинни ийи­дай абуруз. Бадейрин гуьгъуьна бязи вахтара чун, абурун хтулар, гьатдай. Чи аял вахтара ибур машгъулатар тир. Бадейри чаз хъчар чирдай, абурун менфятлувиликай, гьакI дяведин четин йисара инсанар хъчари хвейидакай суьгьбетардай. Хиялар, хиялар… яргъариз тухузва зун абуру. Школада михьивилер авуна хквезвай хуьруьнви дишегьли рахуни зун уяхарна.

– Вун и патарай гьинихъди физва? – хабар кьуна ада жузун-качузунилай кьулухъ, зи бедредизни са вил яна хьиз.

– Хъчариз, – жаваб гана за.

– Шегьерда, базарар авай чкада яшамиш жезвай ваз анай хъчар жагъаначни? Ви кьарай атIанвани, абур кIватIиз, чан хкуд тавуртIа? — идани вичин тажубвал къалурна.

– Ваъ, шегьерда авайбур амукь­рай ана авайбуруз. Заз хуьруьн, жуван хайи чилин атир галай хъчар кIанзава, – жаваб гана, зун, кам йигинарна, фена.

Агакьна зун хуьруьн кьилихъ­ гъвечIи кIунтIар алай чкадив. Квез ина авай кьван хъчар акунайтIа! Булвилелди тегьмезханар, са пун квай инжияр, парсар… Ихьтин­ хъчар заз фадлай акунвачир. Дугъ­­ри­­данни, иник инсандин кIвач хкIун тавунвайди ашкара жезвай. Хъчар атIунивай зак мадни еке аш­къи акатзавай. Са тIимил яргъа­ хьиз куьлуь-куьлуь вергер алай са гъвечIи чкани жагъана. Абур за гъилер кун тавун патал турбадиз кьилди кIватIна. Фена са акьван гзаф вахт алатнавачиртIани, бедрени­ кIукI алаз ацIанваз, баде­дин хьиз, зи рикIни хуругандал алайди яз, адакни бегьем хъчар кваз, зун кIва­лиз хтана. Гьаятда булахдай яд къвезмайди акуна, за абур гьасятда чуьхуьнни авуна. За атIанвай кьван хъчар акурла, хизан мягьтел­ хьанвай… Амма хуьре­ яшамиш­ жезвай­ инсанриз хъчар атIуз кIама­чир­да­кай, абур базардай­ къачузвайдакай лагьайла, абурун тажубвилихъ генани кьадар авачир. Гьа икI, чан хкудна ваъ, еке гье­весдивди атIай хъчар акьван берекатлубур хьана хьи, чилин ни галамаз, «помпаяр» хьиз, тухдалди пичIекарни гьазурайла, заз хейлин хатурар ийидайбурни амукьна. Сив хуьнин сувариз хтанвай кьве мугьмандиз гайибур Москвадизни акъатна. Абурулай зав акьван алхишар агакьна хьи, на лугьуди, за абуруз къизилар пайна.

Къуй Аллагьди артухаррай чи чилин берекатар! Абурув къадирлудаказ эгечIзавай, зегьметдал­ рикI алай, авур хъсанвал чир жедай ксарин кьадарни садрани тIи­мил тахьурай!

Имара Мурадова,

Махачкъала шегьер