(Эвел – 11-нумрада)
Россиядин халкьарин садвилин йис
Монголрихъни татаррихъ галаз женг чIугвазвай четин макъамда Чуд вирел душмандал гъалиб хьуни кефердихъайни рагъакIидай патахъай Урусатдин чилериз хатасузвал таъминарна. Урусрин кьушунри, А. Невскийди а чIавуз военный искусстводин виниз тир чешнеяр къалурна.
Маса мисал. 13 лагьай асирдин сифте кьилера Юкьван Азияда Чингисхана, монголринни татаррин гзаф кьадар тайифаяр сад авуналди, еке держава арадал гъана. 2018-19-йисара Юкьван Азиядиз, 1223-йисуз Дербентдин гирведай кеферпатахъ магъулрин геллегьар сухулмиш хьана. Феодальный чкIайвили, княжествойрин арада садвал тахьуни Урусатдин военный къуватар зайифарнавай. Гьавиляй монголрини татарри урусрин чилера яргъалди агъавална. Батыя Переяславль, Чернигов, Киев кьуна, урусрин гзаф чилер барбатIна, гзаф инсанар, есирвиле кьуна, тухвана, шегьерриз, хуьрериз цIаяр яна.
14-асирдин 2 лагьай паюна князь Иван Калитадилай Москвадин къудратлувилин бине кутаз, душмандин аксина женг чIугвадай мумкинвилер яратмишиз алакьна.
1380-йисан 8-сентябрдин женг (Куликовская битва) кьиле Дмитрий Донской авай урусрин баркаллу кьушунар гъалиб хьуналди акьалтIна. Урусрин княжествояр сад хьуни, центр Москва яз, сад тир государство арадал атуни монголринни татаррин чIулав планар, мурадар чIурна. Полководецар тир А. Невскийдин, Д. Донскоян жуьрэтлувал, гьунарлувал, алакьунар зурбабур тир.
Садвилин дестекар
2005-йисалай инихъ чи уьлкведа гьар 4-ноябрь Россиядин халкьарин садвилин югъ яз къейдзава. И сувар четин вахтунда чи халкьарин тупламишвилин, сада-садаз куьмек гунин лишан я. Тарихдиз куьруь сиягьат авуртIа, 17 асирдин сифте кьилера Урусатда феодалрин арада къалмакъалдикай, кьиле Иван Болотников аваз, лежберрин восстание къарагъуникай менфят къачуна, Речь Посполита Россиядин государстводин къенепатан крарик ачухдаказ къаришмиш хьана. 1604-йисуз Литвадинни Польшадин магнатарни иезуитар урусрин чилериз гьахьна. И кьушундин кьиле 1-Лжедмитрий авай. Амма Москвада халкьдин восстание къарагъна ва душман тергна. Адан чкадал 2-Лжедмитрий майдандиз акъудна. Хаинар тир боярри королевич Владислав пачагьвиле малумарна ва еке хаталувал арадал атана.
Ихьтин шартIара 1611-йисан сентябрдиз Земский староставиле хкягъай нижегородви Козьма Минина (Кузьма Минич Захарьев – Сухорук) халкьариз уьлкведиз гьахьнавай душманрин аксина ополченидиз ва герек такьатар кIватIуниз эвер гана. Военный къуватар тешкилун патал Минина князь Д. Пожарскийдиз теклифна. Абуру гзаф шегьерриз грамотаяр, чарар рекье туна. Нетижада ополченидиз лежберар, стрельцияр, казакар ва жергедин гзаф маса агьалияр ахмиш хьана. Урусрихъ галаз санал ополченида татарри, мордвинри, чувашри, марийвийри, удмуртри ва маса халкьарин векилрини иштиракзавай.
1612-йисан мартдин эхирра ополчение Нижний Новгороддай Яраславлдиз атана. Ина Москва азад авуниз ва ана цIийи гьукумат туькIуьруниз гьазурвилер акуна, цIийи къуватарни кIватIна. 26-июлдиз Минин ва Пожарский кьиле авай къуватар Москвадиз рекье гьатна. 1612-йисан 22-24-августдиз кар алай женгера интервентрин геллегьар дарбадагъна, 26-августдиз Москва полякрикай тамамвилелди азад хъувуна. И гъалибвили къалурна хьи, аслу туширвал, азадвал патал халкьар сад хьайила, душманривай абурун хура акъвазиз жедач. И гъалибвили аслу туширвал, лайихлувал чкадал хкидай шартIар яратмишна. Халкьар агатун, сада-садан тереф хуьн, четин макъамда тупламиш жез алакьун зурба къуват я. ИкI, чаз Халкьарин садвилин суварни хьана.
Герек вахтунда, майдандиз акъатиз хьайи баркаллу рухвайри Россиядин тарихда игитвилин чинар гзаф кхьенва. Ахьтинбурукай сад ЧIехи Петр (Петр Алексеевич Романов) я (1672-1725, 1682-йисалай – пачагь, 1721 – йисалай – император). «Куьлуь инсан дагъдин кукIвални – куьлуьди, зурбади фурани зурбади я», – кхьенай М. Ломоносова. Эхь, 1-Петр зурба кас хьана. Император ЧIехи Петрди тарихда дерин гел тунва. Государстводин зурба деятель, полководец яз, ада Урусатдин вири терефра гзаф цIийивилер туна.
Адаз бахшнавай вичин романдиз писатель Даниил Мордовцева «Державный плотник» тIвар ганва. (Москва. Изд-во «Советская Россия», 1991-йис). Ана къейднавайвал, вич пачагь хьайи 1682-йисуз Петрди лугьузва: «…Яд авач, гьуьлер авач. Зи чилин нефес кьазва, адаз гьава тIимил я, экв тIимил я. За адаз гьава ва экв, ятар, тамам океанар жедайвал ийида…
Мономахан шапкадин кIаник гьакьдай кьван гъвечIи Венециядизни кваз тамам флотилияр ава. Кикерал хьанани, руьгьдай вири держава, вири халкь хкажин, гьуьлер жагъурин… Гимиярни жеда!..» (Романдин 132-133-чинар). Петр, кьве гъил къакъажна, кIвалахдив эгечIна. Гимияр расун патал вири уьлкведай, къецепатайни устIарар желбна. Вичин къуватдиз дигай са еке нажахни гатаз туна, виридахъ галаз вичини зегьмет чIугваз хьана. Ада металлургиядин, парча храдай, гимияр расдай ва санайидин маса хилерин 200-далайни гзаф карханаяр кардик кутуна. Хейлин къаналар эгъуьнна. Петрдин гзаф кьадар цIийивилери Россиядин экономикадин гьалар мягькемарна.
(КьатI ама)
Ш. Шихмурадов
