2021-йисан сентябрдин вацра­ съемкайрин чи десте Хив район­дин КьванцIилрин хуьруьз (совет­рин вахтунда ам Лезгистанда чIехи хуьрерикай сад тир) акъатна. А вахтунда чахъ галаз таниш хьана и хуьруьнви, виликдай аялриз юкьван школада военный рекьяй тарсар гайи, кьилин образование авай, хуьруьн тарих хъсандиз чидай Агъабегов Агъабег Къафланович. 2024-йисуз чи дес­те са ролик мад гьазуриз хъфена и хуьруьз. И сефердани чал Агъа­бег Къафланович дуьшуьш хьана. Культурадин кIвалин директор Асланбегов Асланбег Алиевичаз хуьруьн клубдиз теклифна. Абуру чаз ролик гьазуриз гзаф куьмекар гана. «Лидер», «Юждаг» телеканалрай ва интернетдай роликриз килигай са шумуд агъзур касди чи тIварцIихъ хъсан гафар кхьенва, чпиз бегенмиш хьайиди къейд­нава…

Агъабег Къафлановичан ва Асланбег Алиевичан куьмекдалди КьванцIилрин хуьруькай «Лезги газетдиз» макъала кхьин фикирда аваз, зунни зи уьмуьрдин юлдаш Гуьлагъа аниз мукьвара мад сеферда мугьман хьана. Чун гуьзлемишиз Агъабег халуни Асланбег стха клубдин вилик акъвазнавай. Агъабег Къафлановича чун вичин кIвализ илифарна, ана суьгьбетарна.

А. Агъабегов 1938-йисан 15- но­ябрдиз дидедиз хьана. Юкьван школа куьтягьай 1960-йисуз­ ам Дербентдин педучилищедиз гьахьна. Анаг акьалтIардалди ам армиядин жергейриз тухвана. Хъсандиз къуллугъ кьилиз акъуд­завай Агъабег Къафлановичаз ВЛКСМ-дин ЦК-дин Гьуьрметдин грамота гана. Им 1963-йис тир. Гьа йисуз адаз педучилище куьтягьдай госимтигьанар вахкудай ихтияр гана. Дипломни гваз Агъабег Къафланович  къуллугъзавай­ аскервилин частуниз хъфена. 1965-йисуз ЧIехи Гъалибвилин 20 йис тамам хьана. Агъабег Къафлановичаз лейтенантвилин чин гана. Армияда къуллугъдин вахт куьтягь хьайила, ам офицер яз хуьруьз хтана. Агъабег КьванцIилрин хуьряй акъатнавай сад лагьай офицер я. 1965-йисуз ам ДГУ-дин филологиядин факультетдиз гьахьна. 1966-йисуз чилер зурзана, ада кIелунар заочнидаказ давамардайвал хьана. КьванцIилиз хтана, хуьруьн юкьван школада физкультурадин тарсар гунив эгечIна. 1972-йисуз Агъабег стхади ДГУ акьалтIарна. 1970-йисалай адакай, винидихъни къейднавайвал, школадин военрук хьана. Адан ученикрикай­ офицерар хьайибурукай сад генерал-майор Къазимегьамедов Нариман Магьмудович я. 2018-йисан 25-апрелдиз Агъабег Къафлановичаз РФ-дин образованидин гьуьрметлу работник лагьай тIвар гана. Шабагьар адахъ мадни ава. Ада хуьруьн об­щественный уьмуьрда датIана иштиракзава.

Агъабег халудиз 14 велед хьана, абуруз ада хъсан тербия гана. Абур, чпиз кIвал-югъ кутуна, гьарма сад сана яшамиш жезва. Агъа­бег халудин уьмуьрдин юлдаш рагьметдиз фена. Адан патав хва, свас ва хтул яшамиш жезва. Чун кIвализ илифайла, лезги къайдада лап хъсандиз къаршиламишна, вилик тIямлу лезги хуьрекар гъана. Башламишна Агъабег халудини Асланбег стхади КьванцIилрин хуьруьн тарихдикай ихтилатар ийиз…­

Хуьр рагал алатIани, ам гатфариз, зулуз къацуз аквада­. КьванцIил лезги кьве гафуникай­ ибарат хьанва: Къван ва ЦIил. Хуьр алай рагал бязи чкайра кье­лечIдиз, бязи чкайрал дериндиз чил ала, гьавиляй хуьре багълар, салар ава. Яргъалай хуьруьз къведай рекьяй инаг, художникди янавай шикил хьиз, пара гуьрчегдиз аквада. Хуьруьхъ тамар, техил цадай чилер, векьер ядай, малар хуьдай чуьллер гала. ТIебиат хуьруьн майишат кьиле тухуниз гзаф кутугайди я.

Тама мегъуьн, хъархъун, пипин, гийин, верхьин, чIуру  чуьхверрин ва маса тарар ава. Ина жанавурар, сикIер, къуьрер, вакIар, север ва масабур аквада. Ина цIудалай виниз къайи булахар ава. Кашанхуьр, Дардархуьр, Асахуьр, Хъукьвар ва табасаранрин Межгуьлар къунши хуьрер я,  Кашанхуьруьнни КьванцIилрин арадай Яргилчай лугьудай гъвечIи вацI авахьзава.

КьванцIилвийри ислам дин кьа­булайла, хуьре мискIин ва мед­реса эцигна, аялриз араб чIалал кIелиз, кхьиз чириз башламишна лугьуда.

Октябрдин революция хьайила, девлетлу хуьруьнвияр Совет гьукуматдиз акси хьайила, абур хуьряй акъудна, бязибур Къиргъизистандиз акъатна.

Советрин властдин девирда, виринра хьиз, КьванцIилани гзаф дегишвилер хьана. Магьмуд Керимханован ва Абдурашид Исмаилован  куьмекдалди хуьре колхоз арадал атана. Хуьруьнвийрихъ чпин кьил хуьдай шартIар, хъсан дуланажагъ хьана.

1952-1954-йисара ина участок­дин больница, радиостанция, хуьруьн культурадин кIвал, почтадин отделение эцигна.

1932-йисуз КьванцIила сад лагьай юкьван школа эцигна.  Инал лугьун лазим я хьи, Хив район 1935-йисуз арадал атанвайди я, 1932-йисуз и хуьр Кьасумхуьруьн райондик акатзавай. Хивда гьа вахтунда юкьван школа авайди тушир.

Юкьван школадиз сифте тарсар гуз атай муаллимар курхуьруьнвияр, ярагъвияр ва ахцегьвияр тир. 1939-йисуз КьванцIилрин юкьван школадиз, аялриз тарсар гуз, урус халкьдин векилар атана: Антонина Михайловна, Евдокия Ивановна, Сергей Вартанович, Понамаренко Татьяна, Нина Федоровна. Юкьван школадиз кIвалахиз маса районрай атанвай муаллимарни авай: Тажир Меликов, Абдулнур Мирзоев, Мерзефер Атлуханов, Рамазан Алиев ва масабур.

И школадиз къунши лезги ва табасаран хуьрерайни  жегьилар къведай. Ина интернатни ачухна­вай. И школа кIелна куьтягьайбурукай хъсан муаллимар, духтурар, инженерар, офицерар ва рабочий кеспийрин пешекарар ­хкатна.

КьванцIилрин мектеб куьтягьай са кьадарбурукай алимарни хьанва: Абдурашид Рамазанов, Айдабег Хаиров, Исмаил Исмаилов, Зайнудин Агьмедов, Алифенди Мегьамедов (Цацар хуьр), Мегьамед Ризаханов (Межгуьлар), Халид Халидов (Агъа СтIалрин хуьр, медицинадин илимрин доктор) ва масабур.

Дагъустандин ГО-дин (гражданвилин оборона), ЧС-дин (кье­тIен гьаларин) ва тIебиатдин бедбахтвилерин нетижаяр арадай акъу­дунин крарин рекьяй министр; Россиядин МЧС-дин Дагъус­танда авай кьилин управленидин начальник, генерал-майор Нариман Магьмудович Къазимегьамедова­ни КьванцIилрин юкьван школа куьтягьайди я. Ам са КьванцIилрин хуьруьн ваъ, вири лезги халкьдин дамах я.

Чпин хайи хуьр, вири лезги халкь машгьур авур ксар и хуьряй мадни акъатна. Абурун жергеда ава: «Мыс Южный» ООО-дин регьбер, Краснодар шегьерда авай Мегьамедов Балакерим  Мирзеагъаевич, Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи, Яру Гъед, Яру Пайдах орденрин сагьиб Усманов  Чубан Мегьамедович, ММА-дай Европадин чемпион (2013-йис) Алдеров Ибрагьим Самирович, самбодай дуьньядин чемпион (2022-йис) Зилфикъаров Шамил Къурбанисмаилович ва гзаф масабур.

Советрин Союз чкIайла, Кьван­цIилрин колхозни амукьнач. Са кьадар кьванцIилвияр кьил хуьз гъурбатдиз акъатна. Алай вахтунда хуьре 502 кас яшамиш жезва,  163 кIвал ава, абурукай 15 кIвал кьван ичIи я. Виликан колхоздин са кьадар чил хуьруьнвийриз пайна. И чилел малар хуьзва ва алаф гьазурзава. Исятда хуьруьнвийрихъ 572 къарамални 673 лапаг ава. Хуьре яшамиш жезвай инсанри юкьван школада, амбулаторияда, пожарный частуна, «Долина ручьев» ООО-да, хуьруьн культурадин кIвале кIвалахзава. Салара, багъ-бустанра къацу хъчар, афнияр, помидорар, картуфар битмишарзава. Бахчайрай чуьхверрин, ичерин, хутарин ва маса емишрин бул бегьерар къачузва.

Советрин Союздин вахтунда юкьван  школада 250-300 аялди кIелзавай. Гила лагьайтIа, чирвилер къачузвайди 67 аял я. Хуьре жегьилриз кIвалахдай шартIар авач, гьавиляй абур масанриз физва. Са кар заз хъсан акуна: чеб гъурбатда яшамиш жезватIани, бязибуру хайи хуьре цIийи кIвалер эцигзава,  анихъ галаз алакъаяр хуьзва.

Эхирмижи вахтара дегишви­лер­ни хьанва. Сардархуьряй­ Кьван­цIилиз 7 километрдин рекье­ къир цанва. Хуьре 100 аялди кIел­дай школадин цIийи дарамат эцигнава. Пожарный часть ачухнава. Участковый больницадин цIийи да­рамат эцигуникди ам авай чкада исятда амбулатория хьанва. И дегишвилер, гьелбетда, гьукуматдин харжидалди хьанва. Хуьруьнвийриз, Хив районда яшамиш жезвай лезгийриз и дегишвилер генерал-майор Къазимегьамедов Нариман Магьмудовичан куьмекдалди хьанвайди, ам халкьдин къайгъуда кIевелай авайди чизва. Аферин вичиз. Халис ватанперес, лезги халкьдин дамах я ам. Хуьре авай куьгьне мискIинни ада вичин харжидалди ремонтна, арадиз хканва.

Яргъара яшамиш жез, хуь­руьн­вийриз куьмек гузвай ксарик Мегьамедов Балакерим Мирзеагъаевич, Ремиханов Темирхан Тагьирбегович, Гьажиев Эрзиман Зейнудиновични ква. Сагърай абурни!

Асланбег Алиевичазни хуьруьн тарих хъсандиз чида. Ам 1958-йисуз КьванцIила дидедиз хьана. 1982-йисуз ада Махачкъа­лада культпросветучилище акьал­тIарна. Ада хуьруьн клубдин директорвилин везифаяр кьиле тухуз 42 йис я. Хъсан кIвалахдай адаз райондин культурадин уп­равленидин патай са шумуд сеферда чухсагъулдин чарар, грамотаяр гана.

И макъала гьазурдайла, заз гьакI­ни КьванцIилрин хуьруьн ад­министрациядин кьил Мурсал­ Азизова ва юкьван школада кIва­лахзавай Майвудин муаллимдини куьмекар гана. Чпин чанар сагърай!

Магьсуд Магьмудов