26-мартдиз Махачкъалада кьиле фейи РД-дин Халкьдин Собранидин 54-сессия­дал Дагъустандин Гьукуматдин Председа­тель­ Абдулмуслим Абдулмуслимова­ 2025-йисуз, гьакIни эхиримжи вад йисуз­ тамамарай кIвалахдин гьахъ-гьисаб ­авуна.

Сессия РД-дин Халкьдин Собранидин­ Председатель Заур Аскендерова ачухна­. Рос­сиядин Федерациядин ва Дагъустан Рес­­публикадин гимнар тамамарайдалай гуь­гъуьниз депутат Ильяс Мамаева депутат­рин жергейриз цIийи кас – Гьабибулаев Ра­миз­ Гьабибулаевич (Белиж поселокдин ад­ми­нис­трациядин кьил) – атанвайдакай малумарна. Ада депутатвиляй экъечIай маса касдин чка хкьуна. Ам аграриядин, экологиядин ва тIебиат хуьнин рекьяй комитетдик кутунва.

Сессиядал, РД-дин Гьукуматдин Председателдин гьахъ-гьисабдилай гъейри, РД-дин къенепатан крарин министр Мегьамед Абдурашидован докладдихъни яб акална, депутатар мад 15 месэладизни килигна, абур бязи законрин проектрихъ галаз таниш хьана.

Къейд авун лазим я хьи, алай йисан зулуз Дагъустан Республикадин Кьил ва Халкьдин Собранидиз депутатар хкядай сечкияр кьиле фида. Дагъустандин Консти­туциядин бинедаллаз, региондин гьукуматдин кабинет отставкадиз фида ва цIийи ксарни хкяда. И гьахъ-гьисабни  эхиримжиди я лагьайтIа жеда.

Премьер-министрди вичин гьахъ-гьисаб республикади къазанмишнавай хъсан нетижайрикай лугьуналди башламишна. Ада халкьдин майишатдин вири хилера къенин юкъуз авай гьаларикай, къазанмишнавай агалкьунрикай ва цIи гъиле кьунвай крарикай суьгьбетна. Са цIийивални къейд ийин: и сеферда депутатрин вилик РД-дин Гьукуматдин Председателдин заместителарни  (Руслан Алиев, Манвел Мажонц, Абдурагьман Магьмудов, Нариман Абдулмуталибов­, Ризван Гъазимегьамедов, Муслим Теляка­вов, Заур Эминов, Рамазан Жафаров) экъечI­­на ва гьар сада вичин гуьзчивилик квай хилера авай гьаларикай, бегьемарнавай кIвалахрикай малуматар гана.

— Алатай йисни чун патал регьятди хьа­начтIани, чалай стратегиядин метлеб авай везифаяр кьилиз акъудун патал вири къуватар, мумкинвилер сад ийиз алакьна, – лагьана премьер-министрди. – Алатай йисара хьиз, гьам уьлкведин, гьам чи республикадин экономика, яшайиш вилик тухуниз манийвалзавай гьалар алатнавачир. Чун кIеве твазвай, гьатзавай уламар садни кьвед тушир. Завай къе разивилелди лугьуз жеда хьи, республикадин Кьил Сергей Алимович Меликован регьбервилик кваз министррин кабинетдивай вичин вилик эцигзавай везифаяр ва тапшуругъар кьилиз акъудиз хьана­.

Гьукуматдин Председателди къейд авур­­вал, регионди яшайишдинни экономи­ка­­дин жигьетдай дурумлувилелди артмиш хьун ус­патна. Лап кар алай хилерай вилик­ эцигай ве­зифаяр тайинарнавай планрилай­ артухни­ алаз кьилиз акъудна. ИкI, ВРП-дин кьадар 1,3 процентдин артух хьана. 2025-йисан нети­жайрив гекъигайла, 3,1 про­­центдин арт­миш­ хьана. Хуьруьн майишатдин зегьметчийри эхиримжи вад йисуз 120 миллиард манатдин суьрсет артух гьасилна. 2024-йисав гекъи­гайла, эцигунардайбуру тамамарай­ кIва­­лахрин кьадар 2,7 процентдин виниз акъатна.

2025-йисуз инвестицийриз талукь ре­къем­­ 26,4 процентдин чIехи хьана. Амма промышленностдин производстводин индекс, ви­ликамаз кьунвай делилралди, 5,3 процентдин агъуз аватна. Алишверишдин хиле еке къазанмишунар хьанвачтIани, ку­ра-кура шейэр маса гун 0,5 процентдин ар­тух хьана, ида, пулдиз элкъуьрайла, 1 трилли­он манат тешкилна. Республикада алатай йисуз номинальный мажибдин кьадарни (13,3 процентдин) виниз акъатна. Гьа са вахтунда лугьун лазим я хьи, инфляциядин гьалар фикирдиз къачуртIа, мажибрин кьадар са акьван екебур туш. Зегьметдиз къабил инсанар кIвалахдалди таъминарунин­ месэлани виликан йисарилай хъсанвилихъ элкъвенва. Шаз гьисабдиз къачунвай бейкаррин кьадар 4800 касдал къведалди тIимил, республикадин хсуси налогрин кьадардиз талукь язни хъсанвилихъ дегишвилер хьана. Республикадин сад авунвай бюджетдиз 91 миллиард манат атана. Алатай йисав гекъигайла, им 25 миллиард манатдин гзаф я.

Гьукуматдин Председателди малумарайвал, иллаки бинелу фондариз атай инвестицийрин кьадарри фикир желбзава – 540 миллиард манат. Гуьзлемиш тавур хьтин ихьтин агалкьун «прорывный» проектрихъ галаз алакъалу я. СКФО-дин регионрин арада проектар уьмуьрдиз кечирмишунин йисан нетижайрай Дагъустан кIвенкIвечи чкадал акъатна. 2026-йисав эгечIайла, проектар тамамариз желбнавай финансрин кьадар 111,1 миллиард манатдив агакьнавай. Идакай 76,9 миллиард манат хсуси ксарин инвестицияр я. Ида кIвалахдай алава 3,4 агъзур чка тешкилдай мумкинвал гана.

Эхиримжи йисара республикадин вири шегьерар, районар энергетикадин жигьетдай кIеве гьатзавай. Агьалийрин патай гьукумдин идарайриз датIана арзаяр къвезвай. Республикадин регьбер Сергей Алимовича и четин ва важиблу месэла гьялун гъиле кьуна ва энергосетра къайда тунал федеральный идараярни кваз желбна. Нетижада шаз гзаф кIвалахар ийиз алакьна.

Вад йисуз кьиле тухвай серенжемар себеб яз, Дагъустан цIийиз кардик кух­таз­вай­ энергетикадин жигьетдай кIвен­кIве­чий­рин жергеда гьатнава. Адан кьадар 270 МВт-дилай  алатнава. Эгер 2020-йисуз республикадин­ промышленностда ишлемишзавай ВИЭ-ди 0,1 процент теш­кил­завайтIа, гила ам 12 процентдиз барабар я. 2030-йисуз и рекъем­, регионда эцигзавай ракъинин ва гарун станцияр себеб яз, 25 процентдив агакьда. Шаз электросетрин майишат герек тадаракралди таъминарун ва ремонт авун патал 1,2 миллиард манат рекье туна­. Кьакьан линийрин 8 агъзур даях, агъзур ки­лометр­дин симер, 20 агъзур изолятор, 30 трансфор­матор дегишарна. Ихьтин серенжемри Ногъай­, Къизилюрт, Мегьарамдхуьруьн, СтIал Сулейманан, Гумбет,  Ботлих, Къули, Дербент районрин ва Махачкъала, Избербаш шегьеррин агьалияр электроэнергиядалди таъминарунин кIвалах хейлин хъсанарна. Авайбурал алава яз, Махачкъаладин ветропарк, Самурдин гъвечIи ва «Орел» электростанцияр кардик акатайла, артухан 485,8 МВт электроэнергия гьасилдай мумкинвал жеда.

Эцигунардайбуру 247,7 миллиард манатдин къимет авай кIвалахар кьилиз акъуд­на. Махачкъаладин, Каспийскдин ва Избербашдин агьалияр хъвадай михьи целди таъминардай лап чIехи проект кьилиз акъуд­на куьтягьзава. Эцигунрал саки 87 процент кIвалахар тамамарнава. Цин и проект цIи ишлемишиз вахкуда.

Республикада зирзибилдин месэла тамамвилелди гьялдайдахъ садни агъунвачир. Региондин регьберди ва гьукуматди яр­гъал йисара агьалийрин патай датIана арзаяр, шикаятар арадал гъизвай нукьсан­ арадай акъуддай серенжемар кьабулна. Ингье Дербент районда йиса 200 агъзур тонн амукьаяр гьялдай завод ишлемишиз вахканва. Къумторкъала районда заводдивай гьялиз тежедай 300 агъзур тонн зирзибил «кучукдай» чIехи полигон туькIуьрнава. ЦIи пландиз къачунвай зирзибил гьялдай вири заводар ва амукьаяр кIватIдай полигонар ишлемишиз вахкуда. Вири и кIвалахар федеральный бюджетдай ­ахъайиз тур пуларихъ тамамарнава.

А. Абдулмуслимова промышленностдин хел кIандайвал вилик тухун четиндаказ акъваззавайдакайни лагьана. ЯтIани вад йисуз чи шегьерра ва районра цIийи са бязи карханаяр кардик кутунва: «Эксонор», «Сильвер Классик», «Серж», «БОФФ», «Дагестан Стекло Тара», «Каспий Гласс», «Каспийск», «Трон», «Экотар»…

Республикадин рекьер ва «Кавказ» шегьре къайдадиз гъунин программа давам жезва. И жигьетдай Махачкъалада, Хасав­юртда, Дербентда рекьера арадал къвезвай акъваз хьунар (затор) тIимиларун патал цIийи рекьер туькIуьрзава. Махачкъаладин аэропортуна ва алишверишдин гьуьлуьн портуна кьиле тухузвай кIвалахар кьилиз акъудуни чкадин экономика мадни вилик тухуниз къуват гуда.

Республикадин экономика еримлу ийиз­вай хилерал РД-дин Гьукуматдин Председа­тель кьилди-кьилди акъвазна. ИкI, хуьруьн майишат тарифдай чкадал ала. Ракъи­нин кагьрабаяр, прунз, емишар, майваяр битмишарунин ва хипехъанвилин рекьяй рес­публикади уьлкведин регионрин арада кIвен­кIвечи чкаяр кьазва. Шаз ципицIрин, прунздин садрани тахьай хьтин бегьерар къачуна. 2030-йисалди уьзуьмлухрин майданри 35 агъ­зур гектар кьада ва Дагъус­тан­ и рекьяй уьлкведа сад лагьай чкадал акъат­да. Эгер икьван гагьди багъманчийри, ципицIчийри цIийи багълар кутадай къелемар, чубукар маса регионрай гъизвайтIа, алай вахтунда республикади вич герек кьадар къелемралди таъминарзава. СтIал Сулейманан, Хасавюрт, Мегьарамдхуьруьн­ рай­онра къелемлухар кардик кутунва. Месе­­ла, шаз 9 миллион чубук арадал гъана ва майишатриз маса гана. 90 процент къелемарин СтIал Сулейманан ва Хасавюрт районрин пешекарри гьазурзава.

Дагъларин уьлкве Россиядин регионар, промышленностдин центраяр емишралди­, майвайралди, лапагдин якIалди таъминардай макандиз элкъвезва. Икьван гагьди­ зегь­метчийри гьасилзавай суьрсет яр­гъал­ди хуьдай имаратар тахьуни майишатар кIеве твазвай. Гьукуматдин ва инвес­торрин куьмек галаз и важиблу месэлани гьялзава. Мегьарамдхуьруьн ва СтIал Сулейманан районра 50 агъзур тонндилай виниз бегьер хуьдай гьамбарханаяр ишлемишиз вахкана. Абурун кьвед лагьай паяр кардик акат хъувурла 100 агъзур тонн емишар, майваяр, ципицIар яргъалди хуьдай мумкинвал арадал къведа. Йисан гьи вахтун­да хьайитIани, абур уьлкведин базарриз, алишверишдин идарайриз тухуз ва маса гуз жеда.

– Чна дагълух районрани багъларин майданар артухардай проектар уьмуьрдиз кечирмишзава, – лагьана Абдулмуслим Абдулмуслимова. – Эхиримжи кьве йисуз Ахцегь, Рутул, Ботлих ва Гумбет районра 70 гектарда цIийи багълар кутуна. И кар мадни давамарзава, гьикI лагьайтIа, и рехъ дагъвияр  кIвалахдалди таъминардайди я. Гьелбетда, пулдин такьатар галачиз икьван­ кIвалахар кьилиз акъудиз жедач. Аграриядин секторда государстводин ва милли 23 проект (82 миллиард манатдин къимет авай) уьмуьрдиз кечирмишзава. 20 миллиард манат бюджетдинбур туширбур я, 18 миллиард – инвесторрин патай.

Докладчиди къейд авурвал, Дагъустан малдарвилин, хипехъанвилин хилерайни­ уьл­кведа кIвенкIвечи чкайрал ала. Рес­пуб­ли­кадин малдарри шаз 1 миллион тонн нек, маларин, лапагрин, къушарин 270 агъзур тонн як  гьасилна. Республикадихъ бегьерар мадни артухардай  мумкинвилер ава. И кардик чи инвесторри хъсан пай кутазва. Абуру са шумуд районда як, нек гьасилдай МТФ-яр, верчерин фабрикаяр ачухнава ва йисалай-суз бегьерлувални хкажзава.

Алатай вад йисуз республикадин хуьруьн майишатдин зегьметчийри 120 миллиард манатдин къимет авай суьрсет гьасилна, яни виликан вахтарив гекъигайла, адан кьадар 3,1 процентдин артухарна.

Республикадин эцигунардайбуруни алатай йис хъсан нетижайралди акьалтIарна. Санлай къачурла, 247,9 миллиард манатдин кIвалахар тамамарна. Республикадин инвестицийрин программадин пландал асаслу яз, ам 94,9 процентдин кьилиз акъуд­на ва 19,2 миллиард манатдин эцигунрин кIвалахар тамамарна.

– Яшайишдин хел датIана РД-дин Гьу­ку­матдин гуьзчивилик ква, – давамарна­ ­премь­ер-министрди. – Эхиримжи йисара­ Да­­гъус­­­танди виликди, абадвилихъ гьикI ере­миш­заватIа успатзавай делилар гьа и хиле ава. Республикада 111 школади­, аялрин­ 97 бахчади, 122 ФАП-ди чпин ракIа­рар ачухна.

Бязи агьалийрин яшайишдин кIвалерин шартIар хъсанаруниз бюджетдай 1 миллиардни 660 миллион манат ахъайна. Яшамиш жедай къулайвилер авачир кIвалера авайбурун арзайриз кьилди Дагъустандин Кьил Сергей Меликов килигна ва къе Махачкъаладин, Каспийскдин, Дербентдин вишералди агьалияр вири къулайвилер авай цIийи кIвалералди таъминарнава.

Гьукуматди кIеве авай маса агьалиярни рикIелай ракъурзавач. ИкI, етим аялриз 127 кIвал маса къачудай 158 сертификат гана. Сад лагьай группадин набутриз ва набут аялар авай хизанриз яшайишдин кIвалер маса къачудай 59 шагьадатнама чара авуна.  Жегьил 79 хизандиз  яшайишдин шартIар хъсанардай пулар чара авуна.  Гзаф аялар авай 15 агъзур хизандив эвездин жуьреба-жуьре пулар агакьна.

Культурадин, спортдин, жегьилрин идараярни артух жезва. Дагъустандин спортс­менри, культурадин, искусстводин устадри, кьуьлердай «Лезгинка» ва маса гос­ансамблри, чи жегьилри, волонтерри Ви­рироссия­дин ва дуьньядин майданда къалурзавай агалкьунар гьар садак руьгь кутадайбур я.

Гьукуматдин Председателди эхирдай Халкьдин Собранидин са жерге депутат­рив важиблу  месэлаяр гьялдайла куьмек гунай гьуьрметдин грамотаяр вахкана.

Нариман  Ибрагьимов