Малум тирвал, экстремистри, террорист­ри чпин жергеяр цIийи къуватралди къалинарун патал интернетдикай гегьеншдиз менфят къачузва. «Виридуьньядин чилинин» куьмекдалди абуру акьалтзавай несилрин векилар рекьелай алудзава, жуьреба-жуьре къулайвилер теклифиз, гьеле пIузаррал некIедин стIалар аламай жаванар чпин чIалал гъизва, абур анжах чпивай идара ийиз­ жедай яракьриз элкъуьрзава. И кардин вилик пад кьун патал вуч авун герек я? Жегьилар ахьтин тIегъуьнрикай гьикI хуьда? Гьукуматди и жигьетдай гьихьтин кIвалах кьиле тухузва? И ва са жерге­ маса суалриз РД-дин МВД-дин экстремизмдиз аксивалдай Центрадин векил Сабина Фаргьадовна Сункъулиевади жавабар гузва.

 

Куьруь къейд.

Сабина Сункъулиевадин бинеяр Докъузпара райондин Мискискарин хуьряй я. Ам Махачкъала шегьерда дидедиз хьана. Бубади — ЖКХ-дин къурулушда, дидедини сифтегьан классрин муаллим яз мектебда кIвалахзавай. Вичин чIехи вахалай, алай вахтунда Россиядин Яшайишдин фондунин Дагъустанда авай отделенидин пресс-къуллугъдин регьбер Альбина Сункъулиевадилай чешне къачуна, Сабинадини журналиствилин пеше хкяна,  ДГУ-дин филологиядин факультетдин журналистикадин отделение акьалтIарна. 5 йисуз «Дагъустан» ГТРК-да кIвалахна. 2012-йисалай РД-дин МВД-дин къурулушда зегьмет чIугвазва.

 

 – Сабина Фаргьадовна, къе чун вири жемият патал еке метлеб авай месэладикай рахазва: экстремизмдикай, терроризмдикай ва абурун вилик пад кьуникай. Садазни сир туш, чи уьлкведа къадагъа авунвай и гьерекатрин тешкилат­ри чпин жергейриз цIийи къуватар желб авунин карда интернетдин майдандикай гегьеншдиз менфят къачузва. Вучиз абуру асул фикир интернетдиз гузва? Желб авунин карда экстремистри мад гьихьтин рекьер ишлемишзава?

— Къе зун «Лезги газетдин» редакциядиз мугьман хьунал гзаф шад я. Куь суалриз жавабар гудалди вилик заз чпикай датIана рахана ва чи кIелзавайбурал агакьарна кIанзавай месэлайриз фикир гунай  редакциядиз сагърай лугьуз кIанзава.

Гьакъикъатдани, къенин юкъуз интернет чи жегьилри азад вахт серфзавай кьилин майдандиз элкъвенва. Гьайиф хьи, гьа са вахтунда ам тахсиркарвилерин метлеб­риз муьтIуьгъ хьанвайбурун кьилин алат жезвай дуьшуьшарни ава.

Сад лагьайди, интернетдикай регьятдиз ва жув вуж ятIа чир тавуна менфят къачуз жезва. Маса гафаралди лагьайтIа, инсандин кIвализ гьахьун патал виликдай желбзавайбур (вербовщики) чпин фикирар, къастар илитIун патал мискIинриз, кьакьан гьавайрин кIвалерин гьаятриз (гзаф инсанар кIватI жезвай маса чкайриз) финиз мажбур жезвай. Къе абур кIвалериз чи телефонрин куьмекдалди гьахьзава. Россиядилай къецепата са гьина ятIани ацукьна, абурувай Махачкъалада, Хасавюртда ва я Дербентда авай жегьил гададиз кхьиз жезва, вичин тIвар кьун тавуна, къалп аккаунтрин куьмекдалди.

Кьвед лагьайди, им тамам психология я. Интернетда асантдиз жуваз кIани шикил арадал гъидай мумкинвал ава. Мисал яз, къалп игитвал къалурун, «стхавал» теклифун ва я, къаршиба, кичI кутун, инсандин кьатIунриз таъсирдай жуьреба-жуьре къайдайрикай менфят къачуз, жувахъ инанмишарун.

Маса рекьерикай рахайтIа, желбзавайбуру гзаф дуьшуьшра чпин чилина гьатнавайбурни ишлемишзава. Мисал яз, садан дуст вичиз хабарни авачиз экстремизмдин тешкилатдик экечIзава ва ада вичин дус­тар, мукьвабурни гьаниз ялзава. Бязи дуьшуьшра тахсиркарри диндикай даях кьазва: диндин рекьяй чирвилер авайбурун амалар ийиз (гьакъикъатда лагьайтIа, абурухъ са чирвални авач), дагъустанвийрин адетриз чара таблигъат гваз къекъвезва.

– Радикалрин къармахра гзафни-гзаф жаванар, жегьилар гьатзава. Куь фи­кирдалди, абур и завалдикай гьикI хуьз жеда?

— Эхь, гьакъикъатдани гьакI я. Жегьилар кьилин лишандиз элкъвенва. Вучиз лагьайтIа, жаван яшара авайбур чпин алакьунар къалурдай рекьерин суракьда ава, абуруз фад чIехи жез, чеб къуватлубур, кар алакьдайбур яз къалуриз кIанзава. Желбзавайбур лагьайтIа, абурун гьиссерихъ галаз къугъвазва: абуру жаванриз еке крар, къулай уьмуьр хиве кьазва ва чпин къастуниз муьтIуьгъарзава.

Абур гьикI хуьда? И жигьетдай сад-кьве серенжем кьабулун тIимил я, тамам кIвалах кьиле тухвана кIанзава. Сад лагьайди, абур са квел ятIани машгъуларун хъсан я: спортдал, чирвилер къачунал, тайин са кеспидал. И жигьетдай Дагъустандихъ еке мумкинвилер ава: спортдин жуьрейрай кIамай кьван секцияр, яратмишдайбурун клубар… Нянихъ спортзалдай ва я алава чирвилер гузвай тарсарай галатна хтанвай жегьилдиз соцсетра вахт акъудиз бажагьат кIан жеда. Кьвед лагьайди, диде-бубайри чпин аялар интернетда квел машгъул ятIа, ам нихъ галаз рахазватIа, кьетIен гуьзчивилик кутун важиблу я. Эгер аялди текдиз интернетда гзаф вахт акъудзаватIа, вири приложенияр тергнаватIа, им адаз дикъет гудай вахт алукьнавайдакай хабар гузвай себеб я. Пуд лагьайди, аялриз пис-хъсан, уьмуьрдин уькIуь-цуру чирна кIанда.

– Интернетдин экстремизм. Адан патахъай гьихьтин жавабдарвал, вучтин къадагъаяр ава? Гьихьтин крарай жавабдарвилиз чIугун мумкин я?

— Гзаф жегьилри, гъалатI яз, интернет къанундихъ галаз са алакъани авачир азад майдан яз гьисабзава. Им акьалтIай ягъалмишвал я.

Гьихьтин крарай жавабдарвилиз чIугун мумкин я?

 Масадан малуматар жуван аккаунтдиз акъудун, къейдер, баянар кхьин. Эгер суддин къарардалди экстремизмдин тах квайди яз гьисабнавай малумат жуван аккаунтдиз акъудайтIа ва я миллетдин, диндин лишанриз килигна, масадак хкIадай къейдер кхьейтIа – им тахсиркарвал я.

 Ачухдиз эвер гунар. Къадагъа авунвай тешкилатрин гьакъиндай эвер гунар раиж авун, терроризмдин пад хуьн, гужар авуниз эверун къадагъа я.

Динэгьлийрин гьиссерик хкIун. Адетриз кьетIен фикир гузвай Дагъус­танда ихьтин крариз рехъ гун лап хци месэла я.

Жазадикай рахайтIа, мумкин я еке кьадарда аваз жерме авун, мумкин я  азадвиликай магьрумун. Лугьудайвал, къанун чир тахьуни жавабдарвиликай азадзавач.

– Террориствилин, экстремиствилин тах квай тахсиркарвилерик гьихьтинбур акатзава?

— Сифте нубатда вири гъавурда акьадай регьят чIалал и тахсиркарвилерин и жуьрейриз баян гун.

Терроризмдин тахсиркарвилер агьалийрик кичI кутадай зулумрихъ галаз алакъалу виридалайни кIеви, залан тахсиркарвилер я. Хъиткьинарунар тешкилун, инсанар есирвиле кьун, къанун-къайда хуьдай органрин векилрал гьужумун, къанунсуздаказ яракьламиш хьанвай тешкилатар арадал гъун, яни инсанрин уьмуьр патал хаталувал арадал гъизвай гьерекатар.

Экстремиствилин тахсиркарвилер ла­гьай­­тIа, душманвал, такIанвал арадал гъунихъ галаз (разжигание ненависти) алакъалу гьерекатар я. Иник акатзава: сепаратизмдиз (уьлкведин мулкарин битаввал чIурун) эвер гун, миллетдин лишандиз килигна, маса инсандин намусдик хкIун, са диндихъ маса диндилай пара артуханвал ава лугьуз таблигъат­ тухун, ихьтин крарал машгъул жезвайбуруз пулдин ва маса жуьредин куьмекар гун.

Кьведни четин тахсиркарвилер я, абуру инсанрин кьисметар чIурзава, чи умуми кIвале – Дагъустанда – ислягьвал хьуниз манийвалзава.

– Сабина Фаргьадовна, эхиримжи вахтара соцсетра кIвалер кайибуруз, начагъбуруз, уьмуьрда четин гьалариз аватайбуруз куьмек гун тIалабзавай гзаф малуматар чапзава. Ихьтинбуруз пулдин куьмек гузвай инсанарни тIимил авач. Гагь-гагь ихьтин ванер агакьда: мергьяматлувал авунин фикирдалди са касди масадаз куьмек гун патал тайин счетдиз пул вегьейла, къанундихъ галаз алакъа­лу месэлаяр пайда жезва. Ихьтин дуьшуьшра инсанриз вуч чир хьун герек я?

— Им чи республика патал гзаф важиблу месэла я. Мергьяматлувал, кIевевайдаз куьмек гудай гьисс дагъустанвийрин ивидик ква. И кардикай къастуналди пис крар ийизвайбуру менфят къачузва.

Виридаз чир хьана кIанда: аялдиз операция авун ва я тахьайтIа етим аялдиз куьмек гун патал интернетдин майданра пул тIалабзавай квез эсиллагь чин тийидай инсанрин шаклу счетриз, реквизитриз пул ягъун­ герек туш!

Ихьтин дуьшуьшарни жезва: пул ягъун­ патал куьмек тIалабзавайда теклифзавай счет вич суддин къарардалди терроризмдихъ галаз алакъалуди яз гьисабнавай са тешкилатдинди хьун мумкин я. Эгер тайин­ са касди, и кардикай ерли хабар авачиз, гьахьтин счетдиз пул ягъайтIа, силисди и кар терроризмдиз пулдин куьмек ганвай дуьшуьш яз кьада. Ихьтин гьерекатрай, къанундал асаслу яз, инсан 20 йисуз кьван  азадвиликай магьрум авунин игьтималвал ава.

Бес гьикI ийида? Эгер квез уьмуьрда­ четин гьалдиз аватнавайбуруз куьмек гуз кIанзаватIа, официальный, ачухдиз кIва­лах­завай, хсуси сайтар авай фондарикай менфят къачу.

– Къанундалди къадагъа авунвай диндин ктабарни ава лугьуз ван хьана заз. Абурукай ихтилатнайтIа кIанзавай.

— Эхь, Россияда экстремиствилин тах квай материалар гьисабдиз къачузвай Федеральный сиягь ава. Амни РФ-дин юстициядин министерстводин сайтда чапнава­. Чи уьлкведин гьар са агьалидиз гьа сиягьдихъ галаз таниш жедай мумкинвал ава. И мес­элада са кардин гъавурда акьуна кIанда: «чIулав сиягьдик» чи уьлкведа официальнидаказ гьисаба кьазвай динрин пак кхьинар кутазвач, ана чпе динрин дибрин гьакъин­дай чIуру дегишвилер кутунвай кьилдин ктабар, кIватIалар, аудио-видеоматериалар гьатзава. Вучиз абур къадагъа ийизва? Вучиз лагьайтIа, гьахьтин материалри зулумар авуниз, миллетдин, диндин лишанриз килигна, гъулгъула туниз, къанундал амалзавай гьукумдиз акси хьуниз эвер гузва.

Ахьтин ктабар, аудио-видеоматериалар кIвале хуьн, соцсетра раиж авун тахсиркарвал я ва адай пулдин жерме илитIун, 15 суткада азадвиликай магьрум авун мумкин я.

– Куь Центради жегьилрин арада экстремизмдиз, терроризмдиз акси тир гъавурда тунин кIвалах кьиле тухузвани? И кардал мад гьихьтин тешкилатар желбзава?

— И месэла чи Центрадин кьилин везифайрикай сад я. И жигьетдай тайин пландин бинедаллаз гьар юкъуз кIвалах тухузва.

Сифте нубатда республикадин вири ше­­гьеррани районра авай мектебра, колледжра, вузра гуьруьшар, элкъвей столар, лекцияр тешкилзава. И кIвалахни Центради ДГУ-дин координационный центрадин, РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерстводин, РД-дин Муфтиятдихъ галаз санал кьилиз акъудзава.

– Куь фикирдалди, экстремизмдиз, терроризмдиз акси женгина хизандини мектебди гьихьтин чка кьазва?

— Виридалайни кьилин! Дуьзгуьн тербияди хьиз инсан гьич са къанундини хуьдач.

Хизан аялдиз писни-хъсан, гъвечIиди-чIе­хиди, гьуьрмет-хатур, жуван гафарин ва крарин гьакъиндай жавабдарвал гьиссиз чирзавай са алем я. Хизанда вуч важиб­лу я? ЧIехибуру гъвечIибуруз гьар са карда хъсан чешне къалурун, аялрал гуьзчивал тухун ва ихтибарвал хуьн, дагъвийрин адет­рал амал авун, абур акьалтзавай несилриз чирун. Диде-буба гьар са аялдиз вири рекьерай чешне я. Гьавиляй диде-бубаяр чпин диде-бубавилин везифайрив жавабдарвилелди эгечIунихъ еке метлеб ава.

Мектебдикай рахайтIа, ам гьар са аял патал кьвед лагьай кIвал я ва ада акьалтзавай несилриз дуьзгуьн тербия гунин, абур чIуру крарин, гьерекатрин таъсирдик акат тавунин карда кьетIен чка кьазва.

Къе Дагъустандин мектебра интернетдин хатасузвилиз, медиа-савадлувилиз талукь тарсар тухузва. Анра чнани иштиракзава, аялрин суалриз жавабар, гъвечIи чIа­валай абуруз жемият патал хаталу «тIе­гъуьнрикай» чирвилер гузва.

Мектебдин къурулушда кар алай мад са месэла тарсарилай кьулухъ тешкилзавай кIвалах я. Кружокар, спортдин секцияр, волонтеррин дестеяр… За винидихъ къейд авурвал, жаванар тарсарилай кьулухъ гьанриз ракъурун важиблу я.

Экстремизмдиз, терроризмдиз акси женгина виридалайни кар алайди жуьреба-жуьре институтри кьилди-кьилди ваъ, санал кIвалахун я. Ихьтин дуьшуьшра чавай диде-бубадин, хайи чилин, Ватандин къадир авай жегьилар чIехи ийиз, чи республика мидявилер, къайдасузвилер, къаршивилер тваз алахъзавайбурукай хуьз жеда.

 Макъала РД-дин информациядин ва печатдин Агентстводи агьалийрин, сифте нубатда жегьилрин арада  терроризмдиз акси дуьньякьатIунар арадал гъун патал кардик кутунвай проектдин сергьятра аваз гьазурнава.

Мегьамед Ибрагьимов