Ахцегьрин мехъер

Хизан – им гъвечIи жемият я. Ам битавди хьунилай инсанрин чIехи вири жемиятдин хатасузвал аслу я.

(Ф. Адлер, ХIХ асирдин философ)

Мехъер – им гьар са касдин уьмуьрда лап хъсан ва муьгьуьббатлу жегьилрин кьисметар садзавай кьетIен ва­къиа я. Алай вахтунда межлисрин залра гурлувилелди кьиле тухузвай мехъерар ахцегьвийрин виликан мехъер­рилай лап тафаватлу жезва. Амма алай вахтундани бубайрин адетриз вафалу бязибуру чпин веледрин мехъе­рар халкьдин милли адетрив кьурвал кьиле тухузва.

Ахцегьвийрин чпиз хас лишанрин культура ва милли адетар иллаки мехъеррин  йикъара хъсандиз малум жезва. Лугьуда хьи, мехъер чилел кьиле тухузватIани, чеб чпел ашукь гададинни рушан рикIер-икьрар цаварал садзава, тестикьзава. Мехъерин гьар са адетда, гьар са мярекатда ва кьуьлуьна дерин, чинебан сир ава.

Рушан патай разивал хьайидалай кьулухъ гележегдин сусан кIвализ, кьиле тежрибалу са чIехи талукь мирес аваз, рушак лишан кутун патал багьа савкьатар ва тIупални гваз илчияр рекье твадай. И йикъа­лай гьам рушан ва гьамни гададин патай мукьва-кьилийри мехъериз мукьуфдивди гьазурвилер аквадай. Адет яз, ахцегьвийрин мехъерар, хемис йикъалай эгечIна, дуьз са гьафтеда давам жезвай. Инал къейд ийин, Ахцегьа сусахъ рехъ (калым) гунин адет авач. Адан чкадал чамран хизанди сусан хизандиз мехъерин шадвилер тешкилиз куьмекар гузвай. Сусан кIвализ недай суьрсет – як, гъуьр, дуьгуь, чIем ва шекер рекье твадай, сусаз парталар къачудай пул гудай.

Ахцегьрин адетдин мехъер, винидихъ лагьайвал, дуьз са гьафтеда давам жезвай лишанлу вакъиа тир. Сифте юкъуз, хемисдиз, чамран кIвале мукьва-кьилияр, къуншияр, чIехи миресар меслятрин серенжемдиз кIватI жезвай. Анал мехъериз гьазурвал акваз эгечIнавайдакай малумарзавай, гьар са кардин патахъай жавабдар ксар тайинарзавай, мехъерин серенжемрин куьлуь-шуьлуьярни кваз веревирдзавай. Мехъериз гьазурвилер аквазвай и юкъуз миресринни къуншийрин папари хьран фу чрадай, аш гьазурун патал дуьгуь, кишмишар ва хтун зурар хкуддай, гьаятдани куьчеда­ михьивилердай, квараралди булахдилай ва я вацIалай яд гъиз, гудар (ракьун еке къапар) ацIурдай, къажгъанар, курар-тIурар гьазурдай. Бес тежезвай вири шейэр, къаб-къажах къуншийривай гъидай. Итимри лагьайтIа, хуьрекар гьазурун патал лапагар ва я мал тукIвадай, кьуьлердай майдан туькIуьрдай ва икI мад. Мехъерин кIвал дар яз хьайитIа, къуншидин кIвални мехъерик кутадай.

Кьвед лагьай юкъуз, жуьмядиз, кьавалри бегдин кIвалин къавал (кIвалерин къавар шифер алачир дуьзенбур тир кьван) зуьр­не, далдам, чIагъандин «сегьерар» ягъуналди мехъерар башламишнавайдакай вири хуьр хабардардай. Адет яз, «Лезгинка» макьамдал зарб кьуьлуьник виридалайни­ вилик свас гъизвай гададин дидени буба экечIдай. Кьуьлерин вахтунда жегьил гадаяр, чпин алакьунар къалуриз, рушарин ри­кIериз таъсир ийиз чалишмиш жедай. Югъ нисини хьайила, мукьва-кьилийринни миресрин папар, кьиле гьуьрметлу са яшлу ди­шегьли аваз, тешкиллудаказ сусан кIва­лиз фидай. Кьилерал чпе гьар жуьре няметрин (адет яз, дуьгуь, чIем, шекер, багьа­ къен­фетар жедай ва, алава яз, винел генже ва я багьа са парчадин чIук эцигдай межмягъаяр кьуна фидай и адетдиз «крар тухун» лугьуда. (Шикилда: Ахцегь, Къ. Агъа­сие­ван куьче, 1979-йис) Кьиле авай са дишегьлиди, тафт ягъиз, «перизада» ва милли адетрин манияр тамамардай, амайбуруни, гуя зил кьадай тегьерда манидалди куьмекдай. Чпиз талукь тушир крарни чириз кIани инсанри рекье, крарик шумуд паб-кур кватIа гьисабиз, мехъериз итиж ийиз­, чамранбурун агьваллувиликай кушкушдай. Сусан кIвале крарик атанвайбур гьуьрметдивди къаршиламишна, хъсан тIуьн-хъунни гана, мехъерин савкьатар вахкана, рекье хутадай.

Пуд лагьай, яни кишдин, югъни чамран кIвалин къавал «Экуьнин сегьерар» ягъунилай эгечIдай. Итимри пакамахъ, гьеле йиф кумаз къарагъна, къулара цIаяр хъийи­дай, абурал цурун еке къажгъанар эцигдай, гьакIни самоварар, мазгъалар худда твадай. Нисинихъ мехъерик къведай жемятдиз гун патал адетдин вири хуьрекар-шурва, аш, къавурма ва шиш-кабабар гьазурна кIанзава эхир. Мехъерин хуьрекар гьазурун нел хьайитIани ваъ, чпихъ милли тIуьнар гьазурунай хъсан тежриба авай ашпазрал – итимрал тапшурмишдай.

И юкъуз чамран кIвализ, гьеле пакамлай эгечIна, хейлин мугьманар къведай. Абуруз тIуьн-хъун гунин, яни тешкиллувилелди мехъер аладарунин жавабдарвал кьилел гуьзчивалдай кьилди итим алаз миресрин жегьилрин хиве авай. Вири мугьманар дар кIвалера ацукьариз жедач кьван, гьавиляй и кар патал, иллаки мекьи вахтунда, къуншийрин кIвалерни ишлемишдай, чими вахтунда мехъерин кIвале, алачухар яна, суфраяр экIяна, столар-тахтар туькIуьрна, гьеле виликамаз къулай гегьенш чкаяр гьазурдай.

Лап талукь мукьвабур мехъерин кIвале экуьнахъ фад атана жедайтIа, амай вири жемят нисинилай къведай. ГъвечIи хуьрера инсанриз, тIвар кьаз, теклифун стIун герек авачир, гъвечIи-чIехи – вири хуьр къведай мубаракиз, фу нез, кьуьл ийиз, хъфидай. Ахцегьа сегьерар ядайтIани, мехъерик тайин ксариз эвердай. Мехъерин шадвилер, демер-кьуьлер, нисинилай эгечIна, гьатта йифен геждалди давам жедай. Деминин кьил кьун миресрикай гъиле-кIваче звар авай са гьуьрметлу касдин гъиле твадай.

Къейд ийин: йифен демер Ахцегьа жегьилриз садаз-сад акун, тамашун, хкягъун­ патал (а макъамда хуьре гьахьтин маса­ чка-мумкинвал авачир эхир), гьакI кьуьлуь­ник эверунин майданар тир. Жегьилри, чпин гьунарар къалурун яз «Лезгинкадал» ва халкьдин милли макьамрал, хкадариз, бягьсинин тегьерда туьнт кьуьлердай. Пияндаказ ва я рушахъ галаз кьуьл авун патал, я гьакI мехъерин кIвалин иесидиз кьасухдай кьецI гун яз къал твадай ксарин (гьар мехъерик сад-кьвед гьахьтинбурни тахьана амукьдачир) дуван авун патални уьт­квем кьве жегьил тайинардай.

Гьа и йикъан нянихъ саки къад кас кьван миресрин итимар, кьиле камаллу са агъсакъални аваз, гъиликай къизилдинни гимишдин безекарни сусан кьилел вегьедай багьа шал ва ширинлухар квай багъламани куьрсарна, сусан кIвализ рекье гьатдай. Гилани вичел амалзамай и гуьзел адетдиз Ахцегьа «лишанар тухун» лугьуда. Лап тарифлудаказ къунагъламишдай сусанбуру ли­шанрик атанвай къутанар. ТIуьнрилай-хъун­рилай кьулухъ «лишанрин» кьилевай­ касди (рушан бубадин кIвалин межлисдин тамадавални гьада ийида; рушан патай суфрадихъ анжах са даш-ими ва я са чIехи мирес ацукьдай) чеб атунин мурад-метлеб ачухдай, сусаз гъанвай безекар малумардай ва ширинлухарни алаз вилик гъидай синидиз атанвайбуру, сусанбуруз мехъерин куьмекун яз, гьарда вичин гъилихъ галай пул вегьедай.

Гьяддин югъ свас гъизвай кьилинди тир. И юкъуз, кьве падни меслят хьана, шариатдин ва светский адетрив кьурвал некягь (диндин адетралди эвленмиш хьун) ва ЗАГС ийидай. Иллаки важиблубур тир и мес­элаяр 2-3 йикъан вилик кьиле тухузни жедай. Пакамалай эгечIна, мехъер мубаракиз, мукьва-кьилияр, къуншияр мугь­манар къведай ва демер, кьуьлер, тебрикар, шадлухар мадни гурлудаказ давамардай.

Нисинилай кьулухъ мехъерин иштирак­чияр, манидал-макьамдал илигнавай кьавалар кьилеваз, чпин виликни кьуьлзавай жегьиларни аялар акатна ва, кьулухъни «перизадаяр» язавай дишегьлийрин дес­те галаз, вири жемят яхдиз сусан кIвалихъ рекье гьатдай. Идалай вилик рушанбурун патай «ш(с)вараг ша», яни свас твах лугьудай шад хабар гваз са дишегьли къведай ва швараг (мехъерин жемят) рекье гьатдалди вилик чамран дидеди, бадеди ва я фафа (имидин свас) мехъерин иштиракчийриз, вучиз ятIани, чIемни вирт квай фу гудай. Свас гъиз физвай десте-швараг рекье инсан квай майданрални кьве рекьин хиверал, чамранни сусан мукьва-кьилийрин кIвалерин вилик са геренда акъвазиз, анра тамашачийризни кьуьлерик теклифиз, межлис къурмишдай.

Далдам-зуьрне гваз атанвай жемят рушанбуру хушвилелди кьабулдай. Са сятда хьиз, рушан кIвалин вилик ва я гьаятда гьазурнавай майдандал далдам гатадай, атанвайбуру туьнт кьуьлердай. Амма, адет яз, рушан кIвалин мехъерик чпин далдам-зуьрне, дем, еке шадвилер жедачир, я тухуз атанвайбурухъ галаз абуру са артух кьуьлерни ийидачир. Ина, рушар-сусар кIватI хьана, милли манияр лугьудай. Атанвай ва чкадин жемят шадвилерални гурлу деминал машгъул береда чамран дустари сусан жигьизар чпихъ галаз гъанвай пар чIугвадай машиндиз ядай. Жигьизрин кьадардизни еридиз килигна, инсанри рушанбурун агьваллувал, жумартвал ахтармишдай.

Ингье кьавалри свас акъуддай макьам яна. Адет яз, яргъал фидай и таъсирлу авазди малум тир себебдалди гьич садни къайгъусуз тадачир, парабурун вилерал накъвар гъидай. Кьилел, чинай авадарна, генже-шал вегьенвай свас, адет яз, дашани (ими) стхади ва я халуди, гъилерикай кьуна тухвана (и чIавуз адан кьилелай къенфетар аладардай) безетмишнавай гъвечIи машинда ацукьардай. Адахъ галаз ана гъилера куькIвенвай лампа ва гуьзгуь авай кьве енгени (свас гъуьлуьн кIвализ рекье твазвай дишегьлияр) ацукьдай. Лугьун хьи, гьеле машинар авачир вахтара свас гададин кIвализ балкIандал акьадарна ва я файтундаваз хкидай. Гьа фейи тегьерда, гьатта гьадалайни артух далдамдал-зуьрнедал илигна, инал-анал акъвазиз, демер кутаз, кьуьлиз-кьуьлиз хкведай мехъерин жемят-свараг.

Инал къейд тавуна жедач, свас патал чкадиз тухудай дуьшуьшда рехъ кьадай адет авай, пара вахтара ам гилани ишлемишзава. Магьледин жегьилри, сусан машиндин вилик пад атIана, чпиз хъсан тIуьн-хъун ва я пул истемишдай. И кар чиз, чамран сварагдин кьилевайдав гьамиша вичин игьтият гваз жедай. Виликрай ахцегьвийри чпин рушар патал низ хьайитIани гудачир. Къайдадилай къерехдиз экъечIун яз, тухумдин кьилевай камаллу агъсакъалрихъ галаз меслятдалди хуьрерин беглеринни кавхайрин, нуфузлу хизанрин ва, кесиб ятIани, хъсан крара тафаватлу викIегь рухвайриз гудай.

«Свас хкай макьамдилай» ва «айишатрилай» эгечIна, мадни гурлудаказ йифен геждалди давам жедай чамран кIвале халкьдин макьамарни манияр, «Лезгинкадин» кьуьлер-бягьсер, свас гъунин шадвилер. Тамададин буйругъдалди кьавалри «айишатар» макьам ягъай чIавуз майдандал чпин рикIер шадвилин гьиссерив ацIанвай чамран дидени буба экъечIдай. Еке гьуьрмет авунин ва мехъер, цIийи свас тебрикунин лишан яз, элкъвена кIватI хьанвайбуру капар ядай ва чамран дидедин гъилера пулар твадай…

Свас енгеярни галаз жегьилар патал­ тайинарнавай тавдин кIвализ тухвана (кIва­лин гуьрцелдал суса, гуя вири татугайвилер кьулухъ туна, цIийи уьмуьрдиз кам вегьинин лишан яз, чекмедин дабан эцяна лембек хадай), «сусан тахтуна» ацукьардай ва адан къужахда гъвечIи гада эцигдай. Къадим и адетдин метлеб ам я хьи, герек гележегда адазни рухваяр, кIвал ацIай аялар жен. Са герендилай я гьа аялди, я чамран мукьва-кьили чIехибурукай сада сусан чинай перде акъуддай. Идалай кьулухъ жедай таниш хьунин, тебрикрин, бахшандар гунин ва тафтар гвай дишегьлийри адетдин манияр лугьунин кьилдин межлис. Свас гададин кIвализ хкай кьве сятдилай хьиз, лишанлу ширинлухарни гваз, къутан папар къведай. Метлеб сусан цIийи кIвалин гьал-агьвал чирун, и хизандихъ галаз сих алакъаяр тайи­нарун тир. Хушдиз кьабулна, тIуьн-хъун тек­лифна, гьардан хъуьчIуьк са таза фуни кухтуна, абур рекье хутадай.

Свас кIвализ атай сифте пуд-кьуд югъ – им чамран кIвале сусаз бахшандар гунинбур тир. Ина милли хуьрекринни ширинлухрин берекатлу суфра ачухдай. Мукьва-кьили, къуни-къунши дишегьлияр, гьар жуьре няметрин суфрадихъ ацукьиз, сусаз бахшандрин пулар-пишкешар гуз хъфидай. Пуд лагьай юкъуз, арбедиз, сусан хизанди гададин цIийи кIвализ, ана бул берекатни хушбахтвал хьун мурад яз, мерд пишкешар ракъурдай: хьран таза са хара фу, са ведре иситIа.

И югъ, гьакI «бег илифарун», кьетIен адетдалдини лишанлу тир. Лугьун хьи, ме­хъе­рин вири вахтунда мехъерин кьил кьунвай тамадади «бег чуьнуьхунин» адетдикай игьтият аваз, (садаз ам найибар галачиз кьилди акуртIа, вичихъ галаз тухудай — «чуьнуьхдай» ихтияр авай, «ваъ» лугьуз жедачир) ам дустарин-найибрин арада са талукь касдин кIвале ял ягъиз жедай. Идаз «бег ацукьун» лугьудай. Гьа икI, бег илифардай мярекатдикни, сифте меслятрик хьиз, миресрикай тир гьуьрметлу агъсакъалриз теклифдай. Мехъер саламатдиз куьтягь хьунин нетижадин межлисдин шадвилер мани-макьам галаз гьатта пакамалди давам жедай.

Пакадин юкъуз цIийи суса чамран диде, вахар ва мукьва дишегьлияр галаз вичин сандух ачухдай. Чамран дидеди анал теклифнавайбуруз, гьакI мехъерик лап хъсандиз иштиракай, къуьн кутур мукьва-кьилийризни къуншийриз алхишралдини мердвилелди сусан сандухдин паяр, мехъе­рин паяр гудай…

Эхь, вахтар-девирар фирдавай, асиррай атана, къе чав агакьнавай бубайрин милли мехъерин жанлу адетарни, чпел амал техйиз, гьайиф хьи,  халкьдин арадай­ акъатзава. Куьне кьатIана жеди, чна Ахцегьрин мехъерин адетар, абурун сирлу манайриз са артух дикъет тагана, умумиламишнавай тегьерда къалурнава. Гьа и тегьерда хьайитIани, абур къвезмай несилриз тунин, чирунин мурад-метлебдалди зегьмет чIугунва за и макъаладал.

Алава хъийин. Гьеле виликан кесиб, четин вахтара гьар са диде-бубадин эрзи­ман мурад чпин велед халисан инсан яз тербияламишун, эвленмишун, адаз туькI­вей хизан, кIвал-югъ кутун тир. Ихьтин къастуналди, чандал гуж акьалдарна, зегьмет чIугваз, абуру аялар чIехи ийидай, мехъерин пул-шей кIватIдай. Хизан, къуни-къунши, ми­рес-варис, тухум – вири­ сад хьана, бубай­рин баркаллу адетралдини гьуьрмет-мес­лятдалди, саки гьафтедин къене далдам гатана, ийизвай мехъерихъ хъсан нетижаярни жезвай. Тайиндиз лагьайтIа, и тегьерда гъанвай свас яшайишдин куьлуь-шуьлуь татугайвилералдини багьнайралди рахкуриз, цIийи хизан, кIвал чукIурдачир. Гьавиляй чIехи пай хизанар а макъамда хушбахтлубур, дурумлубур тир. Гьайиф хьи, алай макъамда чавай и кардал дамахиз жедач. Месела, еке харжийралдини зегьметралди зулухъ гъизвай сусар гатфарихъ рахкуриз-хъфиз, жегьил хизанар чкIизва. Нетижада бязи жегьилар субай амукьзава. Алай макъам­да им чи жемиятдин вилик акъвазнавай, яшайишдин четин месэладиз элкъвенвай пис тIегъуьн я.

Дашдемир Шерифалиев