Абубакар муаллимдин – 90 йис
«Хъсан муаллим хьун патал жува гузвай тарсни кIан хьана кIанда, жува тарс гузвайбурни». В. Ключевский
Муаллимвал къадим пешейрикай сад я. ТIвар-ван авай педагогриз ухшар жез кIан жеда, гьикI хьи, абуру тербиядин, чирвилер гунин къайдаяр, къанунар хъсан патахъ дегишарзава. Гьахьтин, яни муаллимдин пешедив цIийи жуьреда эгечIай машгьур педагогар тир Ушинскийди, Макаренкоди чирвилерни тербия гунин карда чпин гужлу гел тунва. Ахьтин инсанри чпин вири къуватар, алакьунар, гьатта чанни, уьмуьрни пешедиз гуда.
Чаз къе гьа ихьтин бажарагъ авай, 40 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьн еке мектебдиз регьбервал гайи касдикай суьгьбет ийиз кIанзава. Ихтилат, гьелбетда, чна вирида гьуьрметзавай Нуралиев Абубакар Къурбаналиевичакай физва. 10-мартдиз вини дережадин и пешекар муаллимдин 90 йис тамам жезва.
Гьелбетда, Дагъустандин мектебра тежриба авай, камаллу, зегьметда еке нетижаяр къалурай, коллективра авторитет, гьуьрмет къазанмишай муаллимар мадни авачиз туш. Амма чун патал Абубакар муаллим кьетIен кас я – чна адан тежрибадикай менфят къачуна, гьадаз ухшар жез алахъна.
Абубакар муаллимдин пешекарвилин агалкьунрикай, алакьунрикай яргъалди ихтилатар ийиз жеда. Образованидин идарайриз регьбервал гун гьикьван четин, жавабдар кар ятIа, педагогрин коллективрин кьиле са куьруь вахтунда кьванни хьайи касдивай лугьуз жеда. Тек са зегьметдал рикI хьун, бажарагълувилер, чирвилер, рикIин ачухвал, инсанвал хьун тIимил я. Халисан муаллимди аялдин терефар хвена, адан рикIе вуч аватIа чирна, адан гуьгьуьлдикай хабар кьуна кIанда. Дугъриданни, чунни са вахтара аялар тир. Эхь, ученикрин рикIера уьмуьрлух гел тазвайди муаллим я.
Москва са юкъуз эцигайди туш лугьудайвал, Абубакар Къурбаналиевичакай тIвар-ван авай педагог хьун патални гзаф йисар фена, ада гзаф зегьметар чIугуна. Четинвилерни кьадардилай гзаф акуна: 6 йиса авайла, дидедикай магьрум хьайи, 7 йисан яшда аваз бубани фронтда телеф хьайи аялдин жегьил йисар бахтлубур жедани?! Имидин свас Гуьлпериди Абубакараз дидевална. Сифтегьан классар ада Ахцегьрин сад лагьай нумрадин мектебда акьалтIарна. Хайи хуьруьз – Ялцугъиз – ирид йисан мектеб акьалтIариз хтанай.
Жегьилдиз образование къачунин рехъ давамардай фикирар авай. Ам Дербентдин педагогикадин училищедик экечIна. ГъвечIи классрин муаллимвилин диплом гваз Абубакар Хив райондин ЧIилихъар лугьудай хуьруьн школадиз рекье туна. 1955-йисалди ада ана 1-4-классра тарсар гана.
Гуьгъуьнлай ам ДГУ-дин тарихдинни филологиядин факультетдик экечIна ва 1963-йисуз ам акьалтIарна. Университетдин ректор А. Абилова жегьилдивай «вун гьи мектебдиз рекье твада?» лагьана хабар кьурла, яргъалди фикир тавуна, ада Советский хуьруьн мектебдин тIвар кьуна. А чIавуз ялцугъвияр Советский хуьруьз эвичIнавай. Ина жегьил пешекарди сифтегьан вад йисуз жергедин муаллим, завуч яз зегьмет чIугуна. Райондин кьилевайбуруз Абубакара кIвалахзавай тегьер, зегьметдал адан рикI алайди аквазвай. Гьа икI, 1968-йисан декабрдиз Абубакар Нуралиев гьам педагогар, гьамни ученикар гьар жуьредин халкьарин векилрикай (лезгияр, рутулар ва лакар) ибарат тир еке коллективдин регьбервиле тайинарна.
«Зал уьмуьрда хъсан инсанар гзаф гьалтна. Абурукай яз зи сад лагьай муаллим Гуьлпери Мегьамедовадин, Дербентдин педучилищедин директор С. М. Салигьован ва масабурун тIварар кьаз жеда. За абурун хъсанвилер садрани рикIелай алуддач», — ихтилатзава Абубакар Къурбаналиевича.
А.Нуралиев директор тир девирда Советский хуьре пуд мертебадин, вири шартIар авай гуьзел школа эцигна. Директордилай кIвалахдал рикI алай мягькем коллектив арадал гъиз алакьна. Чирвилер ва тербия гунин гьерекатдал ада хуьруьн жемят желбна, ерилудаказ чирвилер гун патал вири мумкинвилер тешкилна. Школадихъ бес кьадар учебный кабинетар, актовый ва спортдин залар, пищеблок, мастерскояр, музей (алай вахтунда адакай республикадин край чирдай музейдин филиал, адан директорни школадин муаллим Гьабибов Магьамедакай хьанва) авай. Ихьтин делилрини Нуралиеван къамат, алакьунар къалурзава. Са гафуналди, Абубакар Къурбаналиевичалай яратмишунардай коллектив ва ада тамам къуватралди кIвалахун патал вири шартIар тешкилиз алакьна.
Хъуьтуьл, чими, разивилин гафари инсандик лувар кутада, къуват гуда, гуьгьуьл ачухарда, инсан жегьиларда. Къуй чи муаллим виш йисарилайни гзаф яшамиш хьурай! Ихьтин инсанар чи арада хьайила, дуьнья экуь жеда, инсанарни — регьимлу. 90-йисан юбилей Абубакар муаллимди, гьайиф хьи, вичин уьмуьрдин юлдаш, гьар са карда куьмекчи, гуьгьуьл кьур кас Рима Ибадуллаевна галачиз къаршиламишзава. Ам адан неинки уьмуьрдин юлдаш, гьакIни гьар са карда дестек, са фикиррал алай амадаг тир…
«Заз пешедин сирер чирайди Абубакар муаллим я, – хиве кьазва директордин заместителвиле зегьмет чIугвазвай Ф. Гьажимурадова. — Чун, студентар яз, дустар тир. Адаз галатун чидачир. Гьамиша школадин гьялна кIанзавай месэлайрин гуьгъуьна жедай. Чи коллективдал чан гъайиди, адак руьгь кутурди Абубакар муаллим я».
Пешедал рикI алай, алакьунар авай муаллимар школада а вахтара гзаф авай. Советский хуьруьн школадин бинедаллаз райондин, республикадин гзаф мярекатар-конкурсар, семинарар, олимпиадаяр, муаллимрин кIелунар – тухузвай. Школада кIвалахзавай вири педагогар Советский хуьруьн мектебда кIелай накьан аялар я. Имни дамах ийиз жедай кар я. 40 йисуз, ял ягъун чин тийиз, директор хьайи Абубакар муаллимдиз хъсандиз чизвай: жува гьазурай пешекарар фад-геж хуьруьз хкведа, хуьруьн майишатдиз абурукай куьмек жеда.
Аквар гьаларай, ихьтин игьтияждин йикъар атанва – мектебриз муаллимар бес жезвач, муаллимвилин пеше жегьилри хкя хъийизвач. Идахъни вичин себебар ава. Гьукуматди и кардиз кьетIен фикир гана кIанзава. Советский хуьре муаллимар гьелелиг бес кьадар ава. Анжах гележегдикай гиламаз фикир авуртIа, пис жедач. Хъсан пешекарди къугъвазвай ролдин метлеб чаз мад са мисалдалди къалуриз кIанзава: А.Нуралиева мектебдиз 40 йисуз регьбервал гана. Ам экъечIай йикъалай инихъ, гьар жуьредин себебар аваз, гзаф директорар дегиш хьана. И кардини субутзава хьи, школадин директордиз гьам рикIин кIевивал, гьамни бедендин къуват, сабурлувал, бязи вахтара гьатта са рекьел атун патал кьулухъди кам къачудай алакьунарни герек я.
Абубакар Къурбаналиевич директор тир девирда Советский хуьруьн мектеб гьам районда, гьамни республикада кIвенкIве авай, мягькем чирвилер гузвай макан тир. ИкI, коллектив Вирироссиядин «Школа года – 2002» конкурсда гъалиб хьанай. Школада камаллу, еке тежриба, чирвилер авай са жерге муаллимар авай. Виридан тIварар кьаз жедач. Ингье са бязибур: Дагъустандин лайихлу муаллим, литературадай энциклопедиядин чирвилер авай Къужаев М.Э., Вагьабов Ф.Э. – ингилис чIалан муаллим, Дагъустандин лайихлу муаллим, фотоаппаратдалди пара гуьзел шикилар ядай кас, Дагъустандин лайихлу муаллим, музыкант, манидар Къарибов Р. Н. Адан гуьзел сесинихъ яб акал тавур кас, белки, авач. Лугьун хьи, коллективда лайихлу муаллимар мадни авай. Ина вишелай артух педагогри тербия ва дерин чирвилер гузва. Гьабурукайни гьар вад лагьай муаллимди Къарибова регьбервал гузвай фольклордин «Ялджух» ансамблда иштиракзавай. Къе Рустам Къарибован «Синьорина», «Рехи жемир куьн, зи чIарар» манийрин ван амач). Мектебдин ругуд муаллимдиз Президентдин Грантар (100 000 манат) гана. Школадини миллион манатдин кьадарда авай Президентдин Грант къачунай.
Чи рикIел алама, мектебра школьникрин производстводин бригадаяр туькIуьрнавай. Емишар, чугъундурар гьасилиз, маса кIвалахарни ийиз, совхозриз куьмекар гудай. Гьам аялриз жибиндин пуларни жезвай, гьам зегьмет чIугвазни вердишарзавай. И кардихъ тербиядин рекьяй еке метлеб авай. Школадин бригада образованидин министерстводин ва ВЛКСМ-дин обкомдин Яру Пайдахдиз лайихлу хьанай. Школадин агалкьунрикай ихтилат давамар хъувуртIа, «Истоки» ва «Звездочки Дагестана» телеконкурсра Советский хуьруьн школадин аялри чеб виридалайни викIегьбур тирди субутна. Идахъ галаз сад хьиз, школа райондин образованидин управлениди, Республикадин муаллимрин пешекарвилин дережа хкаждай институтди (ДИПКПК), Тахо-Годидин тIварцIихъ галай школайрин НИИ-ди чпин даяхдин (опорный) идара хьиз ишлемишзавай ва ина форумар тешкилзавай.
Школади вичин выпускникрал дамахзава. Абуру чи чIехи Ватандин гьар жуьре пипIера духтурар, муаллимар, инженерар, офицерар яз къуллугъзава. Абуру хайи школа рикIелай ракъурзавач, чарар кхьизва, чпиз дерин чирвилер гунай муаллимриз сагърай лугьузва.
Абубакар Къурбаналиевич датIана жемятдин рикIел ала. Ик, адан патав ихтилатар, меслятар ийиз, дерди-бала хабар кьаз гзафбур къвезва.
Макъала кхьидалди вилик чун Мегьарамдхуьруьн райондин образованидин управленидин регьбер У. Абейдуллаеван патавни фена. Ада Абубакар муаллимдин кIвалахдикай разивилелди суьгьбетна ва Абубакар Къурбаналиевичаз 90 йисан баркаллу юбилей тебрикзавайдини къейдна.
Абубакар Къурбаналиевича къазанмишай вири гъалибвилерикай, шабагьрикай лугьуз хьун мумкин туш. Анжах виридалайни багьа, лишанлу вакъиаяр къалур тавунани жедач. ИкI, ада (делегат яз) Дагъустандин муаллимрин 9-съездда иштиракна, 1991-йисуз РФ-дин Президентдин къарардалди А.Къ. Нуралиеваз – «Россиядин лайихлу муаллим», 2001-йисуз «Халкьдин педагог» тIварар гана. 2003-йисуз Яратмишунин педагогикадин академиядин академик лагьай тIварцIин сагьиб хьана. 2016-йисуз хурудал алкIурдай «За личный вклад в развитие Магарамкентского района» лишан къачуна.
Адаз райондин администрациядин, УО-дин, министерствойрин патай ганвай кьван грамотайрин, дипломрин сан-гьисаб авач. Къизилдин къилихар авай, вичин рикIин чимивиликай виридаз пай гуз гьазур касдиз чнани сагърай лугьузва. Абубакар муаллимдин вири уьмуьр Ватандиз, чи халкьдиз къуллугъ авунин хъсан чешне я. Ваз чандин сагъвал хьурай, Абубакар Къурбаналиевич. Чна валди дамахзава!
Наби Абдулмуминович Набиев – Россиядин лайихлу муаллим,
Мегьарамдхуьруьн райондин ЦIийихуьруьн мектебда гзаф йисара директордин везифаяр тамамарайди;
Алауддин Абдуллаевич Саидов – Мегьарамдхуьре авай коррекционный
школадин директордин заместитель, Дагъустандин лайихлу муаллим
