2025-йисуз Дагъустандин  промышленностдин хилен инвестицийрин проект­риз 7,4 миллиард манат серфна. Санлай­ къачурла, 2025-йисан 31-декабр­дин­ де­лилралди, инвестицийрин кьадар­ 15,2 миллиард манатдиз барабар хьана, гьакI­ни  и хиле 1 агъзур касдиз кIва­лах­дин цIийи чкаяр арадал гъанва. Къецепатан уьлквейри кардик кутунвай сергьятвилерин  муракаб шартIара Дагъус­танди хсуси разработкайрал бинеламиш хьунин,  виниз тир технологийрин производствояр гегьеншарунин ва гособоронзаказ тамамарунин нетижада экономикадин мумкинвилер  артухарзава.

Идакай РД-дин промышленностдин ва  алишверишдин министр Низам Халилова  16-февралдиз Махачкъалада кьиле фейи идарадин коллегиядин гегьенш заседанидал хабар гана. Мярекатдин иштиракчийри республикадин  санайидин ва  алишверишдин хилера кьиле тухванвай кIвалахдин нетижаяр веревирдна ва абур алай йис патал вилик эцигнавай месэлайрикай рахана.

Коллегиядин заседание РД-дин Гьуку­матдин Председателдин заместитель Ризван Гъазимегьамедова ачухна. Ада Дагъус­тандин экономика виликди фин патал промышленный комплексдихъ акьал­тIай еке важиблувал авайди  къейдна. Р. Гъазимегьамедова гьакIни промышленностдиз­ куьмек гуниз талукь федеральный программайрихъ галаз алакъалу цIийи мумкинвилер уьмуьрдиз кечирмишун ва илимдинни техникадин рекьяй виликди финиз талукьарнавай республикадин программа гьазурун патал гьукумдин, карчивилин, образованидин идарайринни илимдин жемиятдин къуватар сад авун  лазим тирдакай лагьана.

Гуьгъуьнлай Низам Халилова минис­терстводи гуьзчивалзавай хилера арадал атанвай гьаларикай тамам доклад авуна. ИкI, ада къейд авурвал, Дагъустан Респуб­ликади гьасилзавай суьрсетдин санлай къачур кьадардикай (ВРП) 4,7 процентдиз барабар метягь промышленностдин хилел гьалтзава.  2024-йисан нетижайрив гекъигайла, шаз республикади гьазурнавай метягьдин, тамамарнавай кIвалахрин ва  къуллугърин кьадар 10,9 процентдин гзаф ва 108,6 миллиард манатдиз барабар хьанва. Россиядин Федерациядин вири дережайрин бюджетриз республикадин промышленный карханайри рекье тунвай налог­рин кьадар 2025-йисан 9 вацран вахтунда  15, 06 миллиард манатдиз барабар хьана (2024-йисандалай 13,7 процентдин гзаф). Алатай йисуз  гособоронзаказдин кьадар  14,5 миллиард манатдив агакьна.

РД-дин  промышленностдин ва алишверишдин министерстводин куьмекдалди 2025-йисуз  республика патал важиблу пуд инвестпроект кьилиз акъудна:

Сад лагьайди – шуьшедин къапарин цех алай аямдин истемишунрив кьадайвал туькIуьрун ва гегьеншарун, теклиф «Дагестан Стекло Тара» ООО-дин  патай атана. Инвестицийрин кьадар 1,74 миллиард манатдиз барабар  хьана, идакай 1,28 миллиард манат – промышленность виликди тухунин фондуни  кьезилвилер аваз ганвай займ.  Проектдин сергьят­ра аваз кIвалахдин 183 чка туькIуьрнава, 314,4 миллион манат налогар ганва.

Кьвед лагьай проект – индустриальный эцигунрин «Каспийск» комплекс эцигун (тек­лиф – «Ровна» ООО).  Инвес­тицияр хсуси 1,39 миллиард­ манатдиз барабар хьана, кIва­лахдин цIийи 125 чка туь­кIуьрна, 51,33 миллион манатдин налогар гана.

Пуд лагьайди – Махачкъалада недай суьрсет ва  маса метягь хуьз жедай  гьамбархана эцигун (сад лагьай пай), теклиф гайиди «ОРЦ Махачкъала» ООО я. Инвестицийрин кьадар 9,1 миллиард манатдиз барабар хьана, кIвалахдин цIийи 525 чка туькIуьрна. Проектдин сергьятра аваз 125 агъзур кв.м майдан авай  гьамбарханаяр эцигнава, адакай 55 агъзур кв.метрдин  майдан алишверишдин Ozon компаниядив вуганва.

2025-йисуз, Дагъустан Республикадин­ «Промышленность виликди тухун ва адан базарда гьуьжетиз хьунин мумкинвилер ­гегьеншарун» госпрограммадин сергьятра­ аваз, куьмекдин такьатар 18 карханадив агакьна. 14 карханадиз лазим тадаракар маса къачуниз авунвай харжийрин тайин пай эвез хъувун патал 46,5 миллион манатдин  субсидияр ганва, мад кьуд карханадиз – республикадин промышленность виликди тухунин фондунай 277 миллион манатдин кьадарда авай кьезил займар.

Фондуниз вичиз лагьайтIа, госпрограммадин сергьятра аваз 280,29 миллион манатдин финансар чара авунва, гьа жергедай яз, 179,11 миллион манат – республикадин ва 101,18 миллион манат федеральный бюджетрай. Промышленность виликди тухуниз талукь федеральный фондунай­ 940 миллион манатдин кьадарда авай займ­ «Салаватстекло Каспий» карханадин «Хъуьтуьл винел пад авай шуьшедин чарар акъудун тешкилун»  проект уьмуьрдиз кечирмишун патал желбнава.

2025-йисан 24-25-апрелдин йикъара­ Ма­­хачкъалада, «Федеральный тежриба» прог­раммадин сергьятра ва Россиядин­ про­мышленностдин ва алишверишдин минис­терстводин регьберрин иштираквал аваз, Кеферпатан Кавказдин федеральный ок­ругдин векилар патал кьве йикъан тежрибадин мярекат тешкилнай. Дагъустанда сифте сеферда тешкилай «Федеральный тежриба» мярекатдиз СКФО-дин 7 субъектдай тир 300-далай гзаф векилар атана. Ида лагьайтIа, регионри промышленностдин хи­ляй алакъаяр мягькемарунин ва санал кIва­лахунин месэладиз еке итиж ийизвайди тес­тикьарзава.

Алай вахтунда республикада промышленностдин хилен пуд кластер арадал гъанва (шуьшедин, кIвачин къапарин ва сарин), мад сад – эцигунардай материалар акъудунин кластер – туькIуьрун патал гъиле кьунва.  И жигьетдай, яни кластерар арадал гъунин рекьяй Россиядин Федерациядин субъектрин милли сад лагьай рейтингда Дагъус­тан Республикади 5-чка кьунва.

Алатай йисан мартдин вацра кьиле РД-дин Гьукуматдин Председатель А. Абдул­мус­лимов авай Дагъустандин делегация­ Беларусь республикадиз мугьман хьунин­ нетижада Дагъустан ва Беларусь рес­пуб­ли­кайрин арада промышленностдин хи­лер виликди тухунин рекье тамамарна кIан­завай мярекат­рин  план туькIуьрнава. Да­гъустанди Беларусь республикадиз маса гузвай сарин кьадардал эцигнавай сергьятвилер алуднава.  ИкI, 2025-йисуз Беларусдиз 300 тонндилай гзаф сар маса ганва, гьакI и уьлкведин карханайрин патай мад 40 тонн сар агакьарунин гьакъиндайни арза атанва.

Дагъустан Республикадин авиациядин­ летчик галачиз лув гудай системайрин­  илимдинни производстводин центр («Каспий» НПЦ) арадал гъунин проект­дин сер­гьятра аваз, 2027-йисуз (2026-йис ва 2027-2028-йисарин планда къалурнавай вахт патал) Россиядин Федерациядин  бюджетдик 628 миллион манатдин такьатар кутунин ва и рекьиз республикадин бюджетдай 33 миллион манат чара авунин месэладиз килигнава ва рекьер жагъурнава.

Алишверишдин хиле Дагъустан Рес­публикадин ВРП-дин къурулушда 2 лагьай чка кьазва ва ада кутазвай пай 15,7 процентдиз барабар я. 2025-йисан январь-ноябрь варцарин вахтунда санлай маса гунин хиле  225 460,5 миллион манатдин суьрсет маса ганва (2024-йисан кьадардилай 6,2 процентдин гзаф).

Алатай йисан нетижайралди, кура-кура маса гунин базарда 1 триллион манатдин метягь маса ганва: недай суьрсет тир метягьдин кьадар 58,5 процентдиз барбар хьана, недай суьрсет туширдан – 41,5 процентдиз.­ Жемятдиз тIуьн гудай чкайри алатай йисуз, санлай къачурла, 147,9 миллиард манатдин шей маса ганва, агьалийриз 234,1 миллиард манатдин къуллугъар тамамарнава. Къейдна кIанда, вири и рекъемар адалай виликан, яни 2024-йисан кьадаррилай чIехибур я.

Алишверишдин карханайри алатай йисан 9 вацран вахтунда  7,745 миллиард манат налогар ганва.

Республикадин базарда  гьам чкадин ва гьамни федеральный алишверишдин сетри активнидаказ  кIвалахзава:

«Къацу ич» компаниядин  къурулушда 14 туьквен ава, 2025-йисуз цIийи са чIехи туьквен ачухнава. Санлай къачурла, «Къацу ичини» 200 кас кIвалахдалди таъминарзава, адаз суьрсет 550 таъминчиди (400 – Дагъустандай) агакьарзава.

«Магнит» компаниядин къурулушда «КIва­­лин патав», «Косметик» жуьрейрин 128 туьквен ава, 2025-йисуз цIийи 8 туьквен ачухна, санлай къачурла карханади тахминан 900 кас кIвалахдалди таъминарзава. Чарасузди тир «Намуслу лишан» маркировка яваш-яваш кардик кутунин рекьени кIвалах тухузва.

Алатай йисан 6 вацран вахтунда ин­тер­нет-алишверишдин кьадар 89,5 процентдин гзаф ва 38,1 миллиард манатдиз барабар хьана. Республикадин кура-кура маса гунин хилек онлайн-алишверишди кутазвай пай  8,7 процентдиз барабар я. Къенин юкъуз республикада  маса гудай майданрин (маркетплейс) 2000 пункт кардик ква (2024-йисан кьадардилай 1,5 сеферда гзаф), гьа жергедай яз: «Wildberries» – 1146 чка, «Ozon.ru» – 846 чка.

«Wildberries» майдандин  «Дагъустанда гьазурнава» паюна 1300-далай гзаф жуьрейрин метягьар майдандиз акъуднава.

Дагъустан Республикадин «Бренд «Дагестан» лишан ишлемишдай ихтияр гузвай­ Комиссиядин заседанидин нетижайралди­, республикадин кIвачин къапар акъудзавай «БОФФ» ООО-диз ва «АРМАДА ПЛЮС» ООО-диз  Дагъустандин бренд тирди тес­тикьарзавай и лишан ишлемишдай ихтияр ганва.

Алатай йисан нетижайрикай рахадайла, министрди гьакIни республикада промышленностдин суьрсет законсуздаказ маса гунин вилик пад кьун патал кьиле тухузвай кIва­лахдикайни лагьана. И жигьетдай асул фикир законсуздаказ БАД-ар маса гунин базардиз гана.  Кьиле тухванвай серенжемрин нетижада ихьтин тахминан 6 агъзур БАД винел акъуднава.

Алай йис патал вилик эцигнавай мес­элайрик акатзава: авиациядин летчик гала­чиз идара ийидай системайрин хел вилик­ди тухун, республикадин кьезил промышленность виликди тухунин стратегия туькIуьрун, региондин промышленность, гьа гьисабдай яз оборонадин карханаярни кадрийралди таъминарунин месэладиз талукь серенжемар кьабулун, индустриядин паркарин къурулушар, алишверишдин сетар, онлайн-алишвериш виликди тухун, ватанда гьасилзавай суьрсет маса гудай рекьер гегьеншарун, агьалийрин дуланажагъ  ва къазанжияр  ярмаркайрин мярекатар тешкилуналди гзафарун ва икI мад.

Коллегиядал республикадин  промышленностдин ва алишверишдин хилерин ком­панийрин кьилерни рахана. Абуру чпин карханайрин кIвалахдин нетижайрикай лагьана, агалкьунар къейдна ва производство алай аямдин истемишунрив кьадайвал туькIуьрун, гегьеншарун патал вилик эцигнавай месэлаяр ачухарна.

Жасмина  Саидова