Хайи Ватан кIан хьун, адаз  вафалу хьун, кIеве гьатайла, ам душманрикай хуьн гьар са эркекдин везифа я. Ватандиз вафалу инсанар хьун патал аялрихъ галаз гъвечIи чIавалай кIва­лахна кIанда. Гьа са вахтунда аялдиз дидед чIалал рахаз чирунни гзаф важиблу я.

Аялриз лезги чIал, ватандин тарих, халкьдин арадай акъатай кьегьалар,  баркаллу ксар чирунни диде-бубадин, образованидин идарайрин, алимрин, писателрин – чи виридан везифа я.

Гьайиф хьи, къе неинки диде-бу­баяр, гьакI чи аяларни кIвалк, хуьре урус чIалал рахазва. Ихьтин хизанарни къвердавай гзаф жезва.

Тарихда чи халкьдиз гзаф четинвилер акуна. Чи чилерин иесивал ийиз­ кIандайбур тIимил хьанач. Персери, монголри, арабри, туьрквери гьужумарна. Инсафсуз дявеяр, женгер хьана. ЯтIани, хайи чил, чIал хвена, халкьди гележегдихъ ялна. РикIел хвена кIан­да, а вахтара лезги чIалан алфавит авачир, лезги ктабар чапзавачир, аялриз лезги чIал чирдай школаяр авачир. ЯтIани лезгийри хайи чIал хвена.

Алай вахтунда чахъ вири ава. Гьукуматди хайи чIалар хуьх лугьузва. Амма хайи чIал чин  тайизвайбурун кьадар тIимил жезвач.

Зун зи хизан галаз Къазахстанда, ахпа Пермдин крайда яшамиш хьайи­ди я. Зи аялриз,  хтулриз лезги чIал чизва. Абуру дидед чIалал кIелзава, лезги манияр лугьузва, кьуьлерзава. Вучиз лагьайтIа, зунни зи уьмуьрдин юлдаш кIвале аялрихъ галаз гьамиша хайи чIалал рахана.

Лезги чилел государство тешкилун, ам душманрикай хуьн патал, халкьдин кьиле акъвазна, чапхунчий­рихъ галаз женгер чIугур лезгияр тIи­мил хьанач. Абурукай сад Гьажи Давуд я. За фикирзавайвал, ам лезги халкьдин кьилин Игит я.

Алай вахтунда лезги писателри, алимри Гьажи Давудакай кхьизва. Композиторри адакай манияр теснифзава. Лезги художникри Гьажи Давудан суьретар арадал гъанва. Заз чидайвал,  гьар са лезгидин кIвале Гьажи Давудан портрет хьайитIа, хъсан жеда. Портрет къачудай такьат авач­тIа, кIвалин цлал са шикил кьванни хьайи­тIа, пис жедач. Гьажи Давудан шикил акваз, аялризни ам вуж ятIа чир жеда. ЧIехи хьайила, аялриз Гьажи Давуд чешне жеда, адал дамахда.

Лезги халкьдиз Советрин Союздин ва Россиядин 12 Игит ава: Валентин Эмиров, Эсед Салигьов, Араз Алиев, Гьасрет Алиев, Мирза Велиев, Абас Исрафилов, Радим Халикьов, Зейнудин Батманов, Энвер Набиев, Мегьамедали Мегьамеджанов, Муслим Муслимов, Султан Сулейманов. Ватандин ЧIехи дяведин вахтунда лезги рухвайрикай генералар хьана: Якьуб Къулиев, Магьмуд Абилов. Каракуьреви Хаирбег Замановакай дивизиядин командир хьана. Хайи халкь  магьшур авур лезгияр тIимил туш: Мегьамед Ярагъви, Кьуьчхуьр Саид, Етим Эмин, СтIал Сулейман, Мегьамед Лезгинцев, адан рухваяр, Нажмудин Самурский, Къазимегьамед Агъасиев, Мукьтадир Айдунбегов, Генрих ва Готфрид Гьасановар…

Аялрихъ галаз тербиядин кIвалах тухуз, абуруз винидихъ къалурнавай лезги халкьдин кьегьалар ва чи  тарихар чирна кIанда, пата-къерехда чеб лайихлудаказ тухудайвал.

Гьелбетда, аялриз ихьтин чирвилер гун патал вахт кIанда. Школайрин­ программайрик и месэлаяр квач. Ам­ма муаллимри и месэлаяр чпин гуьзчивилик кутун герек я. Аялриз и кIва­лахар чирун патал муаллимни, школадин директорни ватанпересар хьана кIанда. Эгер чна аялрихъ галаз ватанпересвилин мярекатар тухун  та­вуртIа, абурукай ватандиз вафалу инсанар хкатдач.

Зун пенсионер я. Заз аялрихъ галаз ватанпересвилин мярекатар тухун патал школайриз теклифзава. Зун гзаф школайриз мугьман хьана: СтIал Сулейманан райондин ЦIийи Макьарин, Чуьхверхуьруьн, Герейха­нован, ЦIийи хуьруьн, Агъа СтIал-Къазмайрин, Агъа СтIалрин, Кьулан СтIалрин, Курхуьруьн, Шихидхуьруьн, Хив райондин АрхитIрин, Кьурагь райондин КIирийрин, Мегьарамдхуьруьн райондин Хуьрелрин. Военный парталар, хурудал гьукуматдин шабагьар алаз школайриз мугьман хьайила, аялриз шад жеда, зи патав къвез, абуру заз гъилер яда.

Агъа СтIал-Къазмайрин хуьруьн аялрин «Чубарук» бахчадин директорди заз мукьвал-мукьвал теклифда. Ина ватанпересвилин мярекатар тухузва. «Чубарук» бахчади 2018-2019 лагьай йисара республикада тухвай конкурсда «Аялрин чешнелу бахча» номинациядай сад лагьай чка кьуна.

Россиядин Игит Муслим Муслимов телеф хьана лагьай хабарди зи ва чи хизандин рикIер лап тIарна. Алатай йисуз заз Муслимахъ галаз чи ЦIийи Макьарин юкьван школадиз фидай ва аялрихъ галаз гуьруьшмиш жедай бахт хьанай. Гила ам амач лугьудай гьакъикъатдихъ галаз агъазни­ кIанзавач. Игитдин тIварцIиз лайихлу хьанвай хва пара дугъри, къени, регьимлу, рикIиз хуш, акунризни гуьрчег бала тир. Адахъ уьтквем, викIегь рикIни авай. Адахъ галаз таниш хьунин агьвалатни рикIелай алатзавайди туш.

Теклифна, зун ЛукIарин хуьре авай дуст Идаятан патав фенвай. Са арадилай иниз мадни мугьманар атана. Чун танишарна. Россиядин Игит Муслим Муслимов, адан дах Жавид, диде Валида ва абурун аялар. Лезгияр гьина гьалтайтIани, бинейрикай­ ихтилатар авурла, мукьвабур жагъи­да. И сефердани гьакI хьана. Жави­дан уьмуьрдин юлдаш Валида чи Агъа Макьарин хуьруьнви Рустамов Рабидин руш я. Раби вич — инкъилабчи, чи хуьре сифте колхоз тешки­лай Салманан стха Жамалан хва. Салман 1930-йисуз советрин гьукум­диз акси яз къарагъай дестейри яна кьенай. Адан тIвар ЦIийи Макьарин ва Дербент шегьердин куьчейриз ­ганва.

ИкI ацалтун заз гъиляй ахъайиз­ кIан хьанач. За Муслимаз чи школа­диз атун теклифна. Ада ачухдиз, «вал­лагь, Магьсуд халу, четин месэла я, заз теклифнавай чкаяр мад ава. Са кьве сят азад вахт хьайитIа, за ваз зенгда» лагьанай.

Дугъриданни, Игитдин гьар са сят виликамаз тайинарнавай. Ам СтIал Сулейманан, Дербент районрин, Дербент шегьердин, Белиж посе­локдин администрацийра ва поселок­дин школайра гуьзлемишзавай. ГьакI ятIани, ада чи хуьруьн школадиз къведай вахт жагъурнай.

Педагогрин коллективди, аялри­ Россиядин Игит пара хушвилелди къар­шиламишнай. Муслима вичин уьмуьрдикай, школадин йисарикай, ар­мияда къуллугъ авурвал ва, гьелбетда, СВО-дин женгерикайни, вичиз Игитвилин тIвар гайи агьвалатдикайни ихтилатнай. Аялри акьван суалар­ ганай хьи адаз! Муслима виридаз ачухдиз жавабар ганай.

Гуьруьшдилай гуьгъуьниз чун кIва­­­лиз хтанай ва чна мадни важиблу месэлайрикай, гележегдикай суьгьбетар авунай. Заз чир хьайивал, сергьятчи прапорщик Муслимов Жавида Рутул районда авай заставадал къуллугъзавай. 1998-йисуз хизанда хва хьана ва адал ата-бубадилай атанвай Муслим тIвар эцигна. Военнийри къуллугъзавай чкаяр ара-ара дегиш жезвайди хьиз, ихьтин гьерекатдик аяларни акатзава. Гьавиляй Муслима Белиждин гимназияда, Дербентдин юкьван школада ва кадетрин корпусда, Дагъустандин Огни шегьердин хуьруьн майишатрин колледжда кIелна.

Россиядин армиядин жергейриз­ эверай жегьил Свердловскдин об­ласт­­диз акъатна. Ругуд вацралай ада Россиядин оборонадин минис­терст­во­дихъ галаз икьрар кутIунна. Донбасс­дин чилер миллетбазрикай­­ азад ийи­дай дяведин махсус­ серен­­жемдив эге­чIайла, Муслим­ гуь­гьуьл­лувилелди­ аниз фена. 2023-йисуз офицерар гьазурдай­ курсар куьтягьай лейтенант ин­женервилин рекьяй къуллугъдай отделенидин начальниквиле тайинарна. Ада вичин гъилик квай аскерар галаз чIехи командиррин тапшуругъар­ тирвал кьилиз акъудзавай. Гьавиляй гьа и йисан октябрдин вацра адан ла­йихлуви­лер «Жуьрэтлувиляй» медалдалди къейдна ва ам взводдин командирвиле тайинарна. Кьве варзни­ алатнач, тешкиллувилин алакьунар авай викIегь лейте­нантдал рота ихтибарна. Мад кьве варз алатна, Суворован, «Дирибашвиляй» медалрихъ галаз Муслимоваз старший лейтенантвилин чинни гана. 2024-йисан сифте кьиляй Муслимован ротади са вацра душманрин даяхдин муьжуьд пункт барбатIна, къачуна, чи кьушунриз ­хейлин виликди фидай мумкинвал яратмишна. Гьа женгера къалурай викIегь гьерекат­рай, душмандиз рикIелай тефидай ягъунар кьунай Муслимоваз Россиядин Игит лагьай тIвар ганай.

Адахъ пара хъсан фикирар авай. Кьилинди – къуллугъ, военный академияда кIелунар давамарун, Ватандин итижар хуьн. Зун агъанвайди тир Муслимакай лезгийрин нубатдин генерал жеда лагьана.

Ихьтин мумкинвал за гъиляй ахъай­­начир. Мярекатдикай видеофильм гьазурна ва ам Кьиблепатан Дагъус­тандин районрин телеканалрай къалурнай.

Игитар, викIегь рухваяр чи дамах я. Абурукай аялризни чирна кIанда ватанпересвилин тербиядин мярекат­ра, гьакI – тарихдин тарсарани.

Магьсуд  Магьсудов,

отставкадин авай полковник