Ахцегь райондин Чеперин хуьруьз зун сад лагьай сеферда 1980-йисарин эхирра, анин пара гуьрчег ва цуькверивди диганвай дагъда Цуькверин сувар кьиле тухудайла, акъатнай. И хуьряй тир, гьа чIавуз чи газетдин кьилин редактор Касбуба Азизханова зунни фотокорреспондент Тажидин Мегьамедов суварик ракъурнай, чна кьил-кьилел алай репортажни ганай.

Гьа вахтунда заз Чеперин хуьруькай, адан агьалийрикай хейлин малуматар чир хьанай. Гьа гьисабдай яз, — Азизхановрин еке тухумдикайни. Азизхановар хуьруьн майишатдин зегьметчиярни, партиядин къул­лугъчиярни, медениятдин, эдебиятдин ба­жарагълу векиларни тир. Абурун арада Алюсет Азизхановни авай. Журналист, чарасуз чеб авай чкайрай куьч хьуниз мажбур жезвай инсанрин месэлаяр гьялзавай пешекар, жемиятдин деятель…

Алюсет 1956-йисан 27-январдиз Чеперин хуьре Межмединан хизанда дидедиз хьана. Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи хуьре ва райондани хъсан устIар хьиз машгьур тир. Колхоздин чан тир Зуьгьреди майишат вилик тухун патал бригадирвални, фялевални, магьсулдарвални авуна. Абуру чешнелу хизанни арадал гъана.

Кьилди Алюсетакай рахайтIа, ам кIе­лу­нихъ гьевес авай, чирвилерихъ къаних аял тир. Учебникрилай гъейри, хуьруьн библиотекадай къачуз, ада художественый ва итижлу маса ктабарни кIелдай. Ида адан къанажагъ тестикьаруниз, гележегдин пеше хкягъу­низ, алемдикай вичин чирвилер артухаруниз куьмекна. Юкьван школа куьтягьай жегьил Дагъустандин педагогвилин институтдин­ фи­лологиядин факультетдик экечIна. Вуз акьал­тIарайла, зегьметдин рехъ муаллимдин пешедилай гатIунна. Ахпа уьмуьрдин рекьери ва кьисметди ам тухун тавур чка, идара хьанач. Советрин Армия, Дагъустандин къенепатан крарин министерстводин органар, Дагъустандин радио, мергьяматлувилин «Набат» тешкилат, РД-дин Жемиятдин палата…Гьина хьанатIани, ада вичин хиве авай везифаяр лап хъсандиз, масадан гаф текъведайвал, инсанриз хийир хкатдайвал кьилиз акъудна. Кьилинди, намус, инсанвал, такабурлувал, итимвал хвена. Герек чкадал жуьрэтлувални, ватандашвални къалурна.

Школада Алюсета аялриз урус чIал ва литература хъсандиз чируниз, дуьзгуьн тербия гуниз, абур дилавардаказ рахуниз, кIелзавай эсеррин, уьмуьрда кьиле физвай вакъиайрин гъавурда туниз артух фикир гуз хьана.

МВД-дин къурулушдиз акъатайлани, Азизханова вичин тербиядихъ галаз ала­къа­лу кеспи давамарна. Ам яш тамам тахьанвай ва жуьреба-жуьре куьлуь тахсиркарвилер ийизвай аялрихъ, жаванрихъ галаз кIвалахзавай отделдин инспектор тир. Диде-бубадин, школадин, жемиятдин гуьзчивиликай хкатнавай аялар, жаванар чIуру рекье фад гьатда. Ахьтинбур сифте нубатда куьчебасан лутуйрин, женжелрин, тахсиркарвилерихъ галаз вердиш гадайрин таъсирдик акатзавай. ИкI, чпиз са артух хабарни авачиз, жаванар тахсиркарвилерал желбзавай. Алюсета ахьтинбур дуьз рекьел хкун патал педагогдин, тербиячидин, психологдин къайдайрикай менфят къачуна.

Яратмишунин, эдебиятдиз мукьва хьунин, чIалаз кьетIен жуьредин фикир гунин гьевес Алюсетак гъвечIи чIавалай квай. Гьеле школада амаз жаванди «ЦIийи дуьнья» газетдиз макъалаяр, шиирар рекье твадай. Абур газетдин чинилай акур югъ аял патал лап еке ва шад вакъиадиз элкъведай. ЧIехи жердавай иштагьар мадни ачух хьана. Адан эсерар республикадин «Коммунист» газетдизни акъатиз гатIунна. Эдебиятдал, чIалал рикI алай гадади филологиядин факультет хкягъунни дуьшуьшдин кар тушир.

МВД-дин органра къуллугъдин гурарай хкаж жедай мумкинвал авайтIани, руьгьдин игьтияжди ам яратмишунрин идарадиз тухва­на. Дагъустандин радиодин урус чIалан редакциядиз урус чIални хъсандиз чидай, фасагьатдиз раханни ийидай, журналиствилин рекьяйни гъавурдик квай пешекар кIанзавай. Алюсет­ Азизхановани конкурсда иштиракна ва ам урус пе­редачайрин отделдиз кьабулна. Азизхано­ван журналиствилин кIвалахни гара аваз фена. Редактор, старший­ редак­тор, информация­дин отделдин заведующий, информация­дин­ни аналитикадин автор­ви­лин­ програм­мадин ведущий… Передачаярни, ре­порта­жар­ни, ин­тервьюярни акьван хьана­ хьи, Азиз­ханова да­гъустанвийрик секинсузвал кутазвай гьар са месэладикай радиодай виридав агакьарна.

ДатIана халкьдин арада авай ва общественный крара активвал къалурзавай касдин рикI уьлкведа ва республикада кьиле физвай гьалари тIарзавай. Советрин школада пакадин йикъахъ инанмиш яз кIелай, вуз куьтягьай, диде-бубадин дуьзгуьн тербия­ къачунвай педагог, журналист цIийиз арадал гъанвай Россиядин гьукуматдин кьилиз атанвайбурун крарихъ галаз рази жезвачир. Дагъустанвийриз, Кеферпатан­ Кавказдин республикайрин агьалийриз­ кьвед лагьай сортунин инсанриз хьиз ки­ли­­­гун, абурал «кавказдин чин алайбур» тIам­гъа алкIурун, яшамиш жедай чкадин ва кIва­лахдин жигьетдай законсуз манийвилер эцигун, Россиядин шегьерра абур алазни-ала­чиз инжик­лу авун халис ватандашдивай эхиз жедай кар тушир. Гьа ихьтин месэлаяр себеб язни вичин ихтияррикай малумарай Чечен Республикадихъ галаз 1997-1999-йисара дяве ийидай чкадал атана. Майдандиз «катайбурни» (беженцы) акъатна. Алюсет Азизханова абуруз куьмек гун патал коммерциядинди тушир мергьяматлувилин «Набат» тешкилат арадал гъана.

«Катайбурун» месэла сифте яз чи рес­публикада 1989-1992-йисара кватнай. Горбачева, Ельцина къуват гайи сиясат себеб яз, виликан Союздин хейлин республикайра­ миллетчивилиз кьил яна, гьамиша са стхаяр­ хьиз яшамиш жезвай инсанар чуьруькрин гьерекатра гьатна. Гьа ихьтин татугай вакъи­аяр Къазахстан Республикадани кьиле фена. Ина гзаф кьадар лезгийри кIвалахзавай: нефтяникри, эцигунардайбуру, механизатор­ри… Са шумуд цIуд йисара ЦIийи Уьзенда ва маса шегьерра зегьмет чIугваз хьайи вишералди лезгияр, кIвалахар, кIвалер гадарна, катдайбуруз элкъвена. 1990-йисузни­ къиз­­­гъин­вилер акьалтIнач. Гена четин гьалар ара­дал атана. ЦIийи Уьзендин къазахри­ гьар са уламда масанрай атанвайбур гьар юкъуз кIеве твазвай, рагъ алай югъ чIула­вар­­завай. Ягъунар, кьиникьарни хьана. Эхирни ахьтин чкадал атана хьи, РСФСР-дин, Къазахстандин ва Дагъустандин гьуку­матар къаришмиш хьана, агъзурралди чи ватанэгьлияр самолетра аваз Махачкъаладиз хкана. Абур катайбуруз элкъвена. Сифте вахтара кесибрив гьукуматдин патай куь­ме­карни агакьначир. Абур лап кIеве гьатна­. Ахпа чкадин районрин, хуьрерин кьилевайбуру чпелай алакьдай куьмекар, кIвалер эцигдай чилер ганай.

И кар Алюсет Азизхановаз лап хъсандиз чизвай. Гьавиляй ада Чечнядай катайбуруз куьмек гун вичин тешкилатдин хивез къачуна. Адан тIварни вич-вичелай арадал атана: «Набат» — халкьдиз хабар хьун патал гьарай тун. Неинки халкьдиз, сифте нубатда, гьукумдин идарайра ацукьнавай, катайбурун месэла кваз такьазвай са бязи чиновникриз.

2020-йисуз чапдай акъатай «На службе обществу» ктабда Алюсет Азизханова вичин кIвалахдикай икI кхьизва: «Сифте яз катайбурукай 1951-йисуз рахун кватнай ва ООН-дини катайбурун гьакъиндай са бязи къарарар кьабулнай. 2000-йисара, чпин хайи мулкар, кIвалер-хуьрер туна, катзавайбурун кьадарар цIуд-къад сеферда артух хьана. Абурун гьал лугьуз тежер кьван четинди тир. Гьа и крар фикирда кьуна, ООН-дин Генеральный Ассамблеяди 2000-йисан 4-декабрдиз 20-июнь Катайбурун международный югъ яз малумарна. Чнани гьа и йисуз «Набат» тешкилатдиз экв ачухнай. Адан куьмек агакьайбурни вишералди хьана.

Эгер Чечен Республикада кьиле фейи вакъиайрикай рахайтIа, а вахтунда къунши республикадай Дагъустандиз 300 агъзур кас кьван атанвай, катнавай. Абурун арада чи ватанэгьлияр, хейлин йисара Чечняда яшамиш хьайи, кIвалахай инсанарни авай. Абур, вахтуналди хьайитIани, яшамиш жедай чкайралди, алукIдайдалди, суьрсетдалди таъминарна кIанзавай эхир. Авайвал лагьайтIа, гьукумдин органарни кIеве гьатнавай. Бязи вахтара абур катайбурун месэла кваз такьаз, чпиз талукь туширди хьиз къалуризни алахънай. ЯтIани чи тешкилатдин ва Россиядин куьчарунин идарайрин куьмекни галаз катайбурун яшайишдин четинвилер алудна, абур герек хейлин шейэралди таъминарна. Катайбурухъ аяларни галай эхир. Абур школайрик кутун, ктабралди, дафтарралди ва маса шейэралди таъминарун кар алай месэладиз элкъвена. Чи тешкилатди пуд виш хизандиз саки вири рекьерай куьмек гана. Аялар ял ядай лагерра секинарна. Катайбурал ацалтзавай четинвилерикай республикадин ва уьлкведин изданийриз макъалаяр кхьена…»

Россиядин писателрин союздин член, чеченви Руслан Юсупован рикIел хкунар иллаки важиблу я. Ада вири чеченвийрин патай Алюсет Межмединовичаз сагърай лагьана. «Алюсет Азизханов хьтин кас чир хьунал зун бахтлу я. Чечнядай катайбурун гьал-агьвал чирун патал ада вири Дагъустандилай цIар илитIна, гьина гьикьван катайбур аватIа, абуруз гьихьтин куьмек герек ятIа тайинарна. Ам вичиз эверай гьар садан гьарайдиз фидай. Интернетдай Азизхановавай Узбекистандай Дагъустандиз атанвай сада куьмек тIалабна ва ада вич Къарабудахкент райондин са хуьре кIвалахиз гужуналди тунвайдакай лагьана. Алюсет Азизханова, гежел тевгьена, и кардикай талукь органриз хабарна ва вичин иштираквални аваз ам авай чка чирна. Узбек «лукIвиликай» азадна ва вичин ватандиз рекье хтуна. Ихьтин мисалар мадни гъиз жеда. Алюсет Азизханова инсанриз куьмек гун вичин везифа яз гьисабзава, и кар адалай хъсандиз алакьни ийиз­ва. Сагърай вич!»

Алюсет Азизханова вичи чеченвидин гафариз мадни къуват хгузва. Ктабдин «Автордин патай» гафуна ада кхьизва: «Жемият патал кIвалах авун хейлин йисар идалай вилик зи уьмуьрдин макьсаддиз элкъве­на. Идан нетижа чи чIехи, зегьметчи, къени,­ сада-садаз гьуьрметзавай, куьмекдин гъил яргъи ийизвай тербия я. Диде-бубади чун гьакI вердишарна. Жувакай къуншидиз, чарадаз анжах хийир хкатдайвал яшамиш хьун. Гьа и жуьреда за жув школадани, армиядани, кIвалахай вири идарайрани тухвана. Масадаз жув герек атун, адаз дуьз меслят, куьмек гун зи уьмуьрдин къайда хьана. Зун жуван диде-бубадалай, хизандилай, уьмуьрдин рекье туьш хьайи инсанрилай ва санал кIвалахай юлдашрилайни рази я. Гьарда заз уьмуьрда жуван дуьз, къени, бегьерлу рехъ хкядай мумкинвал гана…»

«Россиядин агьалияр куьчарунин тешки­латдин форумдин» исполкомдин председа­тель Лидия Графовадин гафарни гъиз кIан­за­ва инал: «Алюсет Азизханов вичин патав­ хъсан инсанар кIватIдай кас я. Садра адахъ галаз туьш хьун тIимил я. Ам гьихьтин­ кас ятIа чир хьайила, адахъ галаз мадни кIва­ла­хиз, суьгьбетар ийиз кIан жеда. Заз иллаки ада вич гьукумдин органрин векилрихъ галаз тухудай, кIвалахдай тегьер хуш я. Адаз абуруз авай гьахълу гаф, кар чинал лугьунихъай садрани кичIе хьайиди туш. Адаз я мез-гъвел ягъунни чидач. Къуллугъдин чIехи дережайрин гьакимрихъ галазни барабардаказ­ рахада. Адан гьар са гафуна, гьерекатда хъсанвилихъ ялун авайвиляй чиновникар адан гъавурда акьазва, адакай такIанвал жезвач. Им халис регьбердин ери, бажарагъ я…»

Эхиримжи йисара Алюсет Азизханова­, вичин тешкилатдизни регьбервал гуз, РД-дин Жемиятдин палатадин председателдин заместителдин везифаярни тамамарна. Заз са шумудра Жемиятдин палатада ада кьиле тухузвай коммерциядинбур тушир­ ор­ганизацийрин конференцийра, форумра иштиракун кьисмет хьана. Адан сабурлу­вал, кардин гъавурда хьун, инсанар вичи лу­гьузвайдан гъавурда гьатдайвал рахун чешнедиз лайихлу тир. Жемиятдин палатадин кIвалахдикай за кхьинарни авунай, конкурсдин материалрай заз пишкешарни ганай. Гьинал гьалтайтIани, Алюсет Азизханов неинки хсуси гьаларикай, гьакI «Лезги газетдин» къуллугъчийрикай, кIвалахдикай хабар кьадай, гьар йисуз газет подписка авуник вичин пай кутадай.

Дагъустандин госуниверситетдин государстводин теориядин ва праводин кафед­радин заведующий, юридический илимрин доктор, профессор Абдулмуслим Муртузалиеван гафарни гъиз кIанзава. «1990-йисалай уьлкведа ва гьа гьисабдай яз Дагъустан­­дани гражданвилин обществодин инсти­ту­тар, къурулушар арадал гъун четин мес­эла­диз элкъвейди я. Исятдани чавай уьл­­кве­да и месэла тамамвилелди гьялнава лугьуз жедач, Амма Алюсет Азизханова рес­пуб­ли­када гражданвилин обществодин институтар тешкилун патал гзаф зегьмет чIу­гуна. 2003-йисуз адан активный иштирак­вални аваз Махачкъалада илимдинни теж­рибадин «Да­гъустан Республикада граж­дан­­­вилин об­щест­во арадал гъунихъ галаз­ алакъа­лу месэлаяр» кон­ференция кьиле тухванай. Гьанал РД-дин Жемиятдин палата тешкилунин­ месэлани­ куднай. 2006-йисуз «РД-дин Же­мият­дин­ па­латадин­ гьакъин­дай» закон кьабулна,­ 2007-йисуз палата кIвалахдивни га­тIун­най­. Алюсет Межмединовични адан пред­седа­тел­дин заместителвиле тайинарнай­. Ада и къурулушдихъ бегьерлу нетижаяр хьун патал зегьметни чIугуна…»

Республикада лайихлу гьуьрмет къазанмишнавай жемиятдин деятель, бажарагълу журналист ва писатель, чешнелу хизандин кьил, чи яр-дуст Алюсет Азизханован 70 йис тамам жезва. Чна адаз юбилей рикIин сидкьидай тебрикзава.

Нариман  Ибрагьимов