Играми газет кIелзавайбур! И нумрада чна 1998-йисуз алим, профессор Унейзат Мейлановади гьазурай лезги чIалан орфографиядин къайдайрин своддин проект чапзава. И кардин себебни ам я хьи, алатай йисан эхирра РД-дин Гьукуматди арадал гъанвай Дагъустандин халкьарин чIаларин орфографиядин комиссияди РАН-дин Дагъустандин ахтармишунрин федеральный центрадин ЦIадаса Гьамзатан тIвар­цIихъ галай чIалан, эдебиятдин ва искусстводин институтдин вилик Дагъус­тан­дин халкьарин чIаларин орфографиядин къайдайрин сводар веревирд авунин, цIийи хъувунин везифа эцигнава. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин своддик алаваяр, дегишвилер кухтун веревирд авун патал чIалан пешекаррикай ибарат махсус десте арадал гъанва, Махачкъалада кьве сеферда и дестедин заседаниярни кьиле фена.

Чна сифте нубатда хайи чIалахъ галаз алакъада авай векилривай (алимривай, муаллимривай, шаирривайни гьикаятчийривай, журналистривай) агъадихъ чапнавай своддин проектдихъ галаз таниш хьун тIалабзава. Эгер квехъ адак кухтадай, хкуддай теклифар, алаваяр, дегишвилер аватIа, абур квевай чи редакциядин электронный почтадиз рекье тваз жеда: lezgigazet@etnomediadag.ru

Ша чна, чIалан месэлайрин гъавурда авай пешекарри, санал лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод тамамди, туькIвейди хьун патал зегьмет чIугван. И кардихъ санлай лезги чIал вилик финин жигьетдай еке метлеб ава.

 

I. Кьилди-кьилдин сесер дуьз кхьин

Ачух сесер дуьз кхьин

Ачух е, я, ё, о, ы, э, ю гьарфар ишлемишун.

• 1. Лезги литературный чIала хсуси гафара о, ы сесер тахьуниз килигна, гьа гьарфар анжах урус чIалай атай гафара кхьида.

1) Ё гьарф урус чIалан гафарин эвел кьиле, юкьва ва эхирда кхьида.

а) эгер ада кьве сес й, о кьалуриз ва и сесерилай слог башламишиз хьайитIа: ёлка, объём, мумиё;

б) эгер адан вилик ачух тушир сес кваз ва вичини о сес къалуриз хьайитIа: отчёт.

Къейд 1. РикIел хуьх: йод, район, майор гафара слог ё-дилай башламишзаватIани, ё кхьидач, йо кхьида.

Къейд 2. Лезги гафарикай анжах са междометие ё гьарфуналди кхьида: ёъ.

2) О гьарф вичи къалурзавай сесинал фонетикадин барадай вири шартIара вичел ударение алазни алачизни ишлемишда. Амма ачухдиз о сес вичел ударение алайла ишлемишда.

Ударение алачирла, а сес а хьиз ишлемишда, амма кхьидайла, гьамиша о гьарф кхьида. Месела: обед, октябрь, общество, округ, отряд, лото ва мсб.

3) Ы гьарф урус чIалай атай гафара ы сес лезги чIалани хуьн паталди кхьида. Месела: выставка, посылка, верховный ва мсб.

• 2. Э сес гагь э гьарфуналди, гагь е гьарфуналди кхьида.

Гафунин эвел кьиле ва маса слогар э сесиналди башламиш жез хьайитIа, э кхьида. Амай дуьшуьшра е гьарф кхьида. Месела: эхь, же, месэла, шейэр, амма ери, пеше, перем ва мсб.

• 3. Е гьарф бязи дуьшуьшра кьве сес: й + э къалурун патални ишлемишда. Месела: иервал, ерли, собрание ва мсб.
• 4. Ю гьарф кьве сес й+у къалурун патал кхьида. Месела: югъ, юг, паюн, къаю, июль, адъютант ва мсб.

Урус чIалай къачур бязи гафара ам (ю гьарф), гьа чIала адет хьанвайвал, са сес къалурун патални кхьида. Месела: революция, резолюция, бюро ва мсб.

• 5. Я гьарф кьве метлебда ишлемишда:

а) кьве сес й + а къалурун патал. Месела: яру, яргъи, аял, Марьям, дуьнья ва мсб.;

б) а-динни э-дин арадал алай, кIанин подъёмдин вилик жергедин ачух сес къалурун патал. Месела: дяве, сят, няни, кьиляй, квяй?, эчIяна ва мсб.

• 6. Существительнияр ва глаголар жуьреба-жуьре формайриз дегиш жедайла, абурук квай ачух сесер дегиш жез хьайитIа (и – э-диз, у – а-диз, у – уь-диз­, а – е-диз) цIийи формада ван къвезвай сес кхьида, гафуна асул формада авай сес кхьидач. Месела: гун – гана (гуна ваъ), фин – фена (фина ваъ), кул – куьлер (кулер ваъ).

Ачух тушир сесер дуьз кхьин

• 7. Й гьарф ишлемишун.

Ачух сес (и)-дилай вилик ва я слогдин эхирда ачух тушир й (йот) -дин ван къвезвай гафарилай (йиф, майдан) гьейри, й гьарф агъадихъ галай дуьшуьшра ачух сес са кьадар яргъалди чIугунин лишан язни кхьида:

а) существительнийрин ва маса гафарин къакъатунин вири падежрин эхирра, гьа падежрин формайриз ухшар наречийрин, послелогрин эхирда.

Месела: салай, салалай, салавай, сала­хъай, салакай, къастунай, писвиляй, виликай, гуьгъуьнай, фадлай, яргъалай ва мсб.;

б) глаголрин фад ва давамлу алатай вахтара ва падежрин эхир галачир причастийра: фенай, фидай, физвай, фенвай; лагьанай лагьанвай, лугьудай, лугьузвай,­ лагьай ва мсб. Причастияр падежриз ва кьадарриз дегиш жедайла ва гьакI абурукай деепричастияр ва я маса формаяр арадиз къведайла, причастийрин эхирда авай й гьарф амукьда. Месела: лагьайди, лагьайда, лагьайбур, лагьайла, лугьудайла­, лугьузвайла, лагьайвал, лагьайтIа, лагьайтIани ва мсб.

• 8. Ъ гьарф ишлемишун.

Урус чIалай атай съезд, объём хьтин гафарилай ва лезги чIалан бязи гьарфарин сос­тавдик (къ, хъ) элемент яз ишлемишунилай гъейри, ъ гьарфуни са кьадар гафара лезги чIалан хсуси ачух тушир сесни кьалурда.

Адет яз, ъ сес слогдин эхирда, ачух сесинин гуьгъуьнлай къведа. Месела: ваъ, яъ, неъ, Муъминат.

• 9. Лабиал сесер дуьз кхьин.

Ачух тушир сесер г, гъ, з, ж, к, къ, кь, кI,с, т, ml, х, хъ, ц, цI, ч, чI лугьудайла, пIузаррин иштираквал аватIа, абурукай лабиал сесер жезва. Ахьтин сесерин гьарфарихъ в гьарф акална кхьида. Месела: гва, гъваш, звал, кван, къвал, кIвал, накьв, кIве, свас, твар, mIвap, хвал, хвена, цIвегь, цIекIв, квяй ва мсб.

• 10. Ачух тушир нефес галай ва галачир сесер вири дуьшуьшра талукь тир тек гьарфуналди кхьида. Месела: За юлдашдиз чар кхьена (ччар ваь); фермада 120 кал ава (ккал ваъ); арабада гзаф пар авай (ппар ваъ) ва икI мад. Кьве тахан гьарфар анжах ачух тушир сес яргьалди чIугуна лугьудай келле, касса, селлер, гьатта, амма хьтин гафара ишлемишда.
• 11. Дегиш жезвай ачух тушир сесер кхьин.

Гаф дегиш хьайила са ачух тушир сес масадаз элкъвез хьайитIа, гьа эхиримжидан гьарф кхьида, гафуна дегиш жедалди вилик авай сесинин гьарф кхьидач. Месела. раб – рапуни, рапар – рапарин; цIиб – ципIер, ципIини; серг – серкер; гад – гатуз; гъед – гъетер – гъетрен; як – якIар – якIу; рат – paтIap – paтIрал; мез – мецер; къаз – кьацар ва мсб.

II. ЧIалан паяр дуьз кхьин

Существительнияр ва   абурун эхирар дуьз кхьин

• 12. Чеб къве гафуникай ибарат тир жуьреба-жуьре сложный существительнияр кукIурна ва арада дефис аваз кхьида.

КукIурна кхьида:

а) чеб существительнидикай ибарат тир, чпикайни эвелимжи существительное асул, актив, талукьвилин ва маса падежра авай сложный существительнияр. Абурукай са существительнидихь хсуси мана амукь тавунни мумкин я. Месела: цIегьрекь, цицивах, руфункал, Алидхуьр, Кьасумхуьр, иранди­де, иранвах, иранбуба, иранстха, япатIул, кьаркъулув, кьуланфер, къванцицIивин, тIварцIиэвез, агъутIур ва мсб.;

б) чеб существительнидикайни прилагательнидикай, числительнидикай ва чIалан маса паярикай ибарат тир сложный существительнияр.

Месела: цIийиварз, яргъируш, кьвечхел, иричарар, кьветхвер, кьветIел ва мсб.

Арада дефис аваз кхьида:

а) чеб манадин жигьетдай сад-садаз къарши гафар (антонимар), я тахьайтIа лап мукьва мана квай гафар (синонимар) кьведни асул падежда авай существительнийрикай ва глаголдин масдар формадикай арадиз атанвай.

Месела: диде-буба, чилер-цавар, хийир-шийир, йиф-югъ (йифер-йикъар), кьилер-кIва­чер, гьа­рай-­эвер, кIан-пун, тIвар-ван, рикI-дуркIун, йикь-шу­ван, кIел-кхьин, ацукьун-къарагъун, фин-хтун ва мсб.;

б) чеб сесерин кIватIалар тикрар хьуналди арадал атанвай тIебиатдин кьетIен сесериз ухшар авай гафар.

Месела: лухъ-лухъ, лерш-лерш, лекь-лекь, гурп-гурп, гупа-гуп, дарам-дурум, зангъар-зунгъур, чIигъ-пIигъ, ларахъ-лурухъ, черек-перек, пIакь-ракь ва мсб.

• 13. Актив падежда —уни, -уьни, -ини эхиррикай сад, гафунин дибда авай ачух сесинилай аслу яз, кхьида. Дибда а, о, у сесерикай сад хьайитIа, -уди; э, е, и, аь (я) сесерикай сад хьайитIа, -ини; уь сес хьайитIа, -уьни кхьида.

Месела:

а) кьал – кьалуни; полк – полкуни; къул – къулуни;

б) мерт – мертини; сим – симини; няс – нясини;

в) кьуьк – кьуькуьни.

• 14. Эгер вичин дибда ачух сес уь авай существительнидин актив падеждин эхир анжах са ачух сесиникай ибарат яз хьайитIа, а эхир уь гьарфуналди кхьида. Месела: хуьр – хуьруь; гъуьл – гъуьлуь ва мсб.
• 15. Секинвилин I ва гьадакай жезвай маса падежра а ва я гьарфарикай сад, къакъатунин I падежда а ва я я гьарфарикай сад гафунин дибда авай ачух сесинилай аслу яз кхьида: а) дибда а, о, у сесер хьайитIа, а гьарф; б) дибда и, уь, э сесер хьайитIа, е, я гьарфар кхьида. Месела: сал – сала, салал, салалди, салай; хур – хура, хурал, хуралди, хурай; амма: гъил – гъиле, гъилел, гъилелди, гъиляй; хуьр – хуьре, хуьрел, хуьрелди, хуьряй; пел – пеле, пелел, пелелди, пеляй.

Къейд 1. Актив падеждиз —ци, -цIи; -чи, -чIи эхирар къведай гафарин талукь тир формайрани е, я гьарфар кхьида: тар – тарци, тарце, тарцел, тарцелди, тарцяй; чар – чарчи, чарче, чарчел, чарчелди, чарчяй.

Къейд 2. Чеб падежриз дегиш жедайла, ударение сад лагьай слогдал аламукьдай нер, чин хьтин гафар ва йис лугьудай гаф и къайдадиз табий туш – абурун талукь тир формайра а гьарф кхьида (нер – нера, нерал, нералди, нерай; йис – йиса, йисал, йисалди, йисай).

• 16. Актив падеждин эхир и сесиналди куьтягь жез хьайитIа, актив падеждикай жезвай маса падежарни и гьарф хвена кхьида.

Месела: балкIан – балкIанди, балкIандиз, балкIандин, балкIандилай, балкIандивай, балкIандихъай, балкIандикай; жив – живеди, живедиз, живедин, живедивай, живедилай, живедихъай, живедикай; раб – рапуни, рапуниз, рапунин, рапунилай, рапунивай, рапуникай, рапунихъай.

• 17. – вал суффикс квай гафарин теквилин кьадардин асул падеждилай гъейри, амай вири формайра -вал суффиксдин ачух сес и гьарфуналди кхьида. Месела: итимвал – итимвили, итимвилиз, итимвилин, итимвилив, итимвиле ва икI мад.
• 18. Ачух тушир сесиналди куьтягь жезвай са слогдин существительнияр гзафвилин кьадарда икI кхьида:

а) дувулда ачух а, о, у сесерикай сад аваз хьайитIа, эхирда -ар кхьида. Месела: сал – салар, пул – пулар, къвал – къвалар, роль – ролар ва мсб.

Ихьтин гафарикай лап са тIимилбурун эхирда – ер кхьида.

Месела: къванер, кацер.

б) дувулда э (е), и, уь, аь (я) сесерикай сад аваз хьайитIа, эхирда -ер кхьида. Месела: риб – рипер, гъед – гъетер, цуьк – цуьквер, къуьл – къуьлер, сят – сятер ва мсб.

Къейд. Чеб падежриз ва я кьадарриз дегиш хьайила, ударение чпин дибдал къведай са тIимил гафар, чпин дибдин ачух сес назик е, и  ятIани, эхирда -ар аваз кхьида, месела: нер – нерар, фин (глагол) – финар.

• 19. Гзафвилин кьадарда существительнийрин падежрин эхирар и къайдада кхьида:

а) диб (теквилин кьадар, асул падеж) са слогдинди тир существительнийрин эхирда гзафвилин лишан тир -ар ва я —ер гьамиша тамамвилелди кхьида: Месела: сал – салар, салари, саларин, салара; гъил – гъилер – гъилери, гъилерин, гъилерал;

б) амай гафар -ар-дин ачух элемент а галачиз кхьида. Месела: балкIан – балкIанар, балкIанрин, балкIанри, балкIанрал; келем – келемар, келемрин, келемралди ва мсб.

• 20. Вири существительнийрин гзафвилин кьадардин актив падежда ва адакай жезвай маса падежра и гьарф кхьида: Месела: инсанар – инсанри, инсанриз, инсанрин, инсанрикай; тар – тарар, тарари, тарарин, тарарилай, тарарикай ва мсб.
• 21. Гзафвилин кьадарда асул падеждин эхирдиз —яр къведай чпин диб кьвед ва гзаф слогринди тир существительнияр амай вири падежра я гьарф й гьарфуниз элкъуьрна кхьида. Месела: буба – бубаяр, бубайри, бубайриз, бубайрин, бубайрал, бубайривай ва икI мад.
• 22. Глаголдин тIварцIин формадин (акун, фин ва мсб.) эхирар дуьз кхьин патал агъадихъ галай къайдайрал амал авун лазим я:

а) гьам теквилин, гьам гзафвилин кьадарра падежриз дегиш жедай чIавуз и-дилай вилик ачух гьарфар у, уь, и хуьда, месела: рахун – рахуни, рахунин, рахунал, рахунар, рахунри; акун – акуни, акунал, акунар, акунри; хуьн – хуьни, хуьнин, хуьнал, хуьнар, хуьнри; фин – фини, финин, финал, финар, финри;

б) гзафвилин кьадарда асул палеждин эхирда р-дилай вилик къведай а гьарф амай вири падежра кхьидач. Месела: кIелунар – кIелунри, кIелунрин, кIелунра, кIелунрал ва икI мад; гунар – гунри, гунрин, гунриз, гунра ва икI мад.

• 23. Теквилин кьадардин асул падеж р гьарфуналди акьалтIзавай тIварарин эхирар гзафвилин кьадарда (актив падеждилай башламишна) вири падежра кьве р-далди кхьида, месела: лежбер – лежберар, лежберри, лежберрин, лежберриз ва икI мад; бригадир – бригадирар, бригадирри, бригадиррин, бригадирриз ва икI мад.
• 24. Существительнийрин ва чIалан маса паярин чкадин секинвилин IV, къакъатунин IV ва арачивилин IV падежрин эхирра хъ гьарф кхьида,*х кхьидач. Месела: гъил – гъилихъ, гъилихъай, гъилихъди; кIвач – кIвачихъ, кIвачихъай, кIвачихъди.
• 25.Существительнийрин ва маса гафарин секинвилин III, къакъатунин III ва арачивилин III падежрин формайра в гьарф кхьида, г кхьидач. Месела, гъил – гъилив, гъиливай, гъиливди; кIвач – кIвачив, кIвачивай, кIвачивди.

Прилагательнияр, причастияр ва абурун эхирар дуьз кхьин

КукIурна кхьида:

• 26. Алай вахтунда чпихъ кьилдин мана-метлеб амачир кьве ва я артух дибрикай ибарат тир сложный прилагательнияр. Месела: цIалцIам, цIапIцIапI, цуьруьхуьм ва мсб.

Арада дефис аваз кхьида:

• 27. Чпихъ кьилдин мана авай кьве ва я артух дибрикай ибарат тир сложный прилагательнияр.

Месела: куьруь-яцIу, мичIи-яру, экуь-вили, экуь-шуьтруь ва мсб.

• 28. Причастияр тикрар хьуналди арадиз атанвай гафар.

Месела: авай-авачир, хьайи-тахьай, акур-такур, авур-тавур, тIуьр-туьтIуьр, гайи-тагай ва мсб.

• 29. Прилагательнияр ва причастияр гзафвилин кьадардин актив падежда ва гьадакай жезвай маса падежра – р-дилай виликни кьулухъ у гьарф аваз кхьида.

Месела: ярубур – ярубуру, ярубурун, ярубуруз ва икI мад; фейибур – фейибуру, фейибурун, фейибуруз ва икI мад.

• 30. Сад лагьай слогда ачухдиз уь -дин ван къведай прилагательнияр кьве слогдани уь гьарфуналди кхьида, и-далди кхьидач. Месела: гуьтIуь, шуькIуь, куьруь ва мсб. И къайдадик чеб маса чIаларай атай са шумуд гаф (куьгьне, гуьзел, гуьрчег) акатдач.

ТIварцIиэвезар дуьз кхьин

• 31. Къалурунин (ишарадин) ва суалдин тIварцIиэвезрин теквилин кьадардин асул падеждин эхирда м гьарфунилай гуьгъуьниз ачух гьарфар а, и са дуьшуьшдани кхьидач. Месела: ам, им, атIам, агьам, виним, гьим?
• 32. Винидихъ къалурнавай тIварцIиэвезар (им, ам ва мсб.) тек са гзафвилин кьадарда падежриз дегиш жедайла, абурун эхирда авай м гьарф акъатда, падеждин эхир гьадалай вилик квай ачух гьарфунихъ акал жеда.

Месела: ам, ада, адан; абур, абуру, абурун; ибур, ибуру, ибурун ва мсб. (амма икI ваъ: анда, инда, анбур, инбур).

• 33. Суалдин тIварцIиэвез вуж? падежриз дегиш жедайла, адан диб дегиш жезва. Адан формаяр икI кхьида: ни (акт.), нин (талукь), низ (гунуг.), нив (сек.), нивай (къакъат.), нивди (арач.) ва мсб.
• 34. Суалдин тIварцIиэвез вуч? актив ва маса падежра вичин диб дегиш хьана кхьида: куь (акт.), куьн (талукь.), куьз (гунуг.), квев (сек.), квевай (къакъат.), квевди (арач.) ва мсб.
• 35. ТIварцIиэвезрин актив падежда кхьизвай ачух гьарф а гафарин гьа падеждикай жезвай маса падежрани кхьида.

Месела: ам, ада, адал, адалай ва икI мад.

• 36. Теквилин кьадардин III касдиз талукь элкъведай тIварцIиэвез и-далди кхьида, инсандилай гъейри, маса предметрин гьакъиндай суал гудай тIварцIиэвез у-далди: 1) Али вич фена; ада вичиз са ктаб къачуна; амма:

2) Вуна вуч къачуна? Аялдиз вуч ава?

• 37. Ксариз талукь (личный тIварцIиэвезар) асул падежда эхирда н аваз кхьида, талукьвилин падеж —н авачиз:

1) зун, вун, чун, куьн (асул падеж), амма:

2) зи, ви, чи, куь (талукьвилин падеж).

Наречияр дуьз кхьин

Арада дефис аваз кхьида:

• 38. Существительнидин, прилагательнидин, глаголдин ва маса гафарин дибар тикрар хьана арадал атанвай наречияр.

Месела: цIарба-цIар, дуьм-дуьз, михьи-михьелай, цIийи-цкIелай, акуна-такуна ва мсб.

КукIурна кхьида:

• 39. Ишарадин (къалурунин) тIварцIиэвезрикай (и, а ва мсб.) маса гафарин дибар акал хьана туькIуьр жезвай наречияр санал, кукIурна кхьида. Месела: икьван, акьван, гьикьван? гьакьван, исятда, гьасятда.
• 40. -ИкI(а) суффиксдин куьмекдалди тIварцIиэвезрикай туькIуьр жезвай наречияр эхирда а гьарф авачиз кхьида. Месела: а) икI, акI, гьакI, гьикI? амма:

б) чIурукIа, къеникIа, цIийикIа.

И эхиримжибурук сакIа, масакIа гафарни акатда.

Числительнияр дуьз кхьин

• 41. ЦIусадалай цIекIуьдал къведалди авай числительнияр икI кхьида:

1) цIусад, цIукьуд, цIувад, цIуругуд;

2) цIикьвед, цIипуд;

3) цIерид, цIемуьжуьд, цIекIуьд.

Числительнияр пудкъад ва кьудкъад ина къалурнавайвал кикIана кхьида.

• 42. Составной числительнийра союз -кIус -ни вилик квай гафуник кикIана кхьида, гуьгъуьнай къвезвай числительное адавай чараз кхьида: агъзурни кIуьд вишни пудкъанни цIемуьжуьд.
• 43. Виш, агъзур, миллион гафар чпелай вилик ва кьулухъ къвезвай гафарихъай чараз кхьида, месела: вад агъзурни пуд вишни кьудкъанни сад; ирид миллионни кьуд агъзурни вад виш ва мсб.
• 44. КIус-союз -ни акал хьайила, числительное къад д -дин чкадал н аваз кхьида: къанни ирид, пудкъанни вад, кьудкъанни цIусад ва мсб.
• 45. Числительнийрихъ галаз къайда къалурун патал ишлемишдай причастие лагьай вичелай вилик къвезвай числительнидихъай чараз кхьида. Месела: вад лагьай; пудкъанни пуд лагьай ва мсб.

Къейд. Ихьтин числительнияр цифрайралди кхьидайла, абурухъ галай причастие лагьай кхьин тавуна, адан чкадал дефис (-) эцигайтIани жеда. Месела: 1978-йис (агъзурни кIуьд вишни пудкъанни цIемуьжуьд лагьай йис).

• 46. Числительнийрикай туькIуьр жезвай наречияр числительнидихь анжах суффикс -ра акална кхьида.

Месела: садра, кьведра, пудра, кьудра, вадра, къадра, вишра, агъзурра (къадбара ва я кьадбарах ва маса формайра кхьидач).

• 47. Тикрар жезвай числительнияр арада дефис аваз кхьида: ихьтин дуьшуьшра сад ва кьвед гафар сифте паюнин эхирда д авачиз кхьида. Месела: са-сад, кьве-кьвед; пуд-пуд, къад-къад ва мсб.
• 48. Дробдин числительнияр и саягъ кхьида: вадай пуд, цIудай кьуд, ругудай вад, муьжуьдай ирид ва мсб.

Глаголар ва абурун формаяр дуьз кхьин

• 49. ЧIалан маса гафарин дибдикайни куьмекчи глаголдикай туькIуьр хьанвай сложный ва составной глаголар чпин паяр сад садавай къакъатна кхьида.

1. Куьмекчи глагол авун галаз.

Месела: кIвалах авун, кIел авун, ширин авун, хъсан авун, яру авун, акьуллу авун.

2. Куьмекчи глагол хьун галаз.

Месела: хабар хьун, тIар хьун, тIа хьун, къацу хьун, куьруь хьун.

Къейд. Сложный глаголрик квай куьмекчи глагол авун вичин тамам ва куьруь формада ишлемишда: авун – вун- ун. Авун глаголдин куьруь форма галаз арадал атанвай сложный глаголар гьа куьмекчи глаголдин кьатIунихъ галаз кикIана кхьида. Месела: куьруьвун, яргъивун, лацувун, кIвалахун, кIелун, хабарун, хкадарун ва мсб.

• 50. Чпин дибра (масдар арадал гъидай -ун эхирдилай вилик квай слогда) а –динни э -дин арадал алай кIанин подъемдин вилик жергедин вич чи кхьинра я гьарфуналди къалурзавай (§ 5-даз килиг) ачух сес авай глаголар (кягъун, эцягъун ва мсб) агъадихъ галай саягъда кхьида: а) масдар: кягъун, эцягъун;

б) деепричастие: кягъиз, эцягъиз;

в) буйругъдин (II касдиз талукь форма): кя, эця; кягъа, эцягъа;

г) акьалтIай алатай вахтунин форма: кяна, эцяна;

д) гилан вахтунин форма: кязва, эцязва;

е) къвезмай вахтунин форма: кяда, эцяда;

ж) алатай вахтунин причастие: кягъай, эцягъай;

з) буйругъдин формаяр дибдив сад хьиз къвезвай глаголра ахьтин формаяр чIала ишлемишзавайвал кьве жуьреда кхьида: ацукь – ацукьа, акъуд – акъуда, туькIуьр – туькIуьра, эвичI – эвичIа, экъечI – экъечIа ва мсб.

• 51. Вири глаголрин давамлу ва фад алатай вахтарин эхирда гьамиша й гьарф кхьида­.

Месела: а) физвай, фидай, лугьузвай, лугьудай;

б) фенай, фенвай, лагьанай, лагьанвай.

• 52. Масдардин эхир –ун-дин вилик ачух тушир н квай глаголрин акьалтIай алатай вахтунин ва гьадакай жезвай маса формайра сад-садан патав кьве н (-нн) кхьида.

Месела: куьткуьнун – куьткуьнна; цIудхунун – цIудхунна; кутIунун – кутIунна ва мсб.

• 53. Куьмекчи глагол авун сложный глаголрин составда куьруь жедайла (-ун, -из; -вун-йиз), ам вичелай вилик квай гафарихъ галаз кикIана кхьида.

Месела: кIелун, кIелда, кIелна, кIелиз.

Къейд 1. Ихьтин сложный глаголдин дибдинни куьмекчи глаголдин арада маса гаф ва я морфема гьатайла, абур чеб-чпивай чараз кхьида. Месела: ада кIелни ийизва, кIвалахни; кIел ада ийизва, чидач ман кьилиз акъуддатIа; ам кIел тийидайди туш; ада цIини кIел хъийизва.

Къейд 2. Глагол авун маса глаголдин чкадал, кьилди вичин мана авай глагол яз, ишлемишнавайла, ам вичелай вилик къвезвай гафарикай чараз кхьена кIанда. Месела: аялди кубикрикай кIвал авуна; хъсан ycmIapдu йикъа пуд стул ийида.

• 54. Глаголдин, прилагательнидин ва мсб. дувулрикай, куьмекчи глаголрикай, -арун аффикс акал хьана, туькIуьр жедай сложный глаголар вири формайра р-дилай вилик а гьарф хвена кхьида. Месела: хъсанарун – хъсанара, хъсанариз, хъсанарна, хъсанарда; ацукьарун – ацукьара, ацукьариз, ацукьарна, ацукьарда.
• 55. Куьмекчи глаголар ава, ама абуру глаголрин вахтарин формаяр, причастияр ва мсб. арадал гъизвайла, чпелай вилик квай гафарик кикIана кхьида. И чIавузни, эгер ава, ама гафарилай вилик къвезвай пай ачух сесиналди ва я анжах са ачух тушир сесиналди акьалтIиз хьайитIа, ава, ама куьруь жеда (-ва, -ма).

Месела: кIелзава, чIулавзава, кIелзама, чIулавзама; амма ксузва, лацузва, ксанма, лацузма ва мсб.

И куьмекчи глаголар чпелай вилик къвезвай существительнийрихъ ва наречийрихъ галаз кикIана кхьена виже къведач: кIвале ава; хуьре ама; вине ава; юкьва ама ва мсб.

• 56. Куьмекчи глаголар – алакъачияр я, тир, туш, тушир ва гьабурун формаяр, гьакI куьмекчи глаголар хьун, ала, гва, ква, гума, кума, алама, гала гьамиша чпелай вилик квай гафарикай чараз кхьида. Месела, ам вуж я? ам зун тир; им кар туш; столдал алай ктаб гъваш; вун шад хьана; абур рази жедач; анал алай итим аквазмач; хъсан кар кIвалахун я; столдин кIаник квай кац амач; идак тахсир квач ва мсб.
• 57. Глагол тун вичелай вилик къвезвай маса глаголрикай чараз кхьида, месела: тарс лугьуз тур; адав рахаз тур; кIелиз турла; кхьиз туна ва мсб.
• 58. Глагол лугьуда вилик квай глаголдихъай гьамиша чараз кхьида: собрание жеда лугьуда; Алиди вич къведа лугьуда.

Къейд. Амма глаголдин куьруь форма (-лда) бязи кьетIен дуьшуьшра вичелай вилик квай глаголдик кукIурна кхьиз жеда. Месела: Къе собрание жедалда.

• 59. Глаголрин инкарвилин префиксар т гьарфуналди: т-, та-, те-, — ти-, ту-, туь- кхьида, д гьарфуналди кхьидач. Месела: атун – татун, гун – тагун, фин – тефин, нез – тинез, тун – тутун, тIуьн – туьтIуьн.
• 60. Инкарвилин суффикс вири дуьшуьшра анжах ч гьарфуналди кхьида. Месела: фидач, фенач, фидачтIа, жедачни (икI кхьидач: фидашни? фенашни?) ва мсб.

Къейд. И къайдадик тек са куьмекчи глагол туш акатзавач. И глаголда ва адан формайра ш кхьида, месела: туш, тушир, туштIа, тушни? ва мсб.

• 61. Префиксар х-, хъ- глаголрихъ, арада маса артухан гьарф авачиз, акал жеда, месела: фин, хъфин, хъфида; хьун, хъхьун, хъжеда ва мсб.

Къейд 1. Эвел кьиле ачух сес авай атун глаголдихъ префикс акал хьайила, кьиле авай а гадар жеда: атун – хтун, хтана; авун глаголдин кьиле авай а гьарф у-диз элкъведа: авун – хъувун.

Къейд 2. Вегьин глаголдихъ префиксдин ачух и галай вариант (хъи) акал жеда: вегьин – хъивегьин, хъивегьна.

• 62. Анжах са союз ни вичелай вилик квай гафунихъ галаз санал кикIана кхьида, маса союзар вири чараз кхьида. Месела: дидени буба кIвалахал фена; рагъ акьван чимидай хьи, ада цIу хьиз кузвай.
• 63. Суффикс -лух, къуллугъ, пачагьлугъ ва сагълугъ гафар квачиз, амай вири дуьшуьшра х-далди кхьида. Месела, буллух, къумлух, къамишлух ва мсб.
• 64. Кьван, хьтин кIусар ишарадин ва суалдин тIварцIиэвезрин субстантивировать тахьанвай формайрихъ (и, а, гьи, гьа, amla) галаз кикIана кхьида, амай вири гафарихъай ва гьа и тIварцIизвезрин субстантивировать хьанвай формайрихъай (им, ам, гьим, гьам, атIам ва мсб.) чараз кхьида. Месела: икьван, ихьтин, акьван, ахьтин, гьикьван? гъихьтин? гьакьван, атIахьтин; амма: ам кьван, ам хьтин, гьим кьван? гьим хьтин ва мсб.
• 65. Хьиз, ман, жал, де, кван, тIун, хьи кIусар вири дуьшуьшра маса гафарихъай чараз кхьида. Месела: алмасди хьиз нур гузва; вун ша тIун; де лагь ман; къачу кван ва мсб.
• 66. Послелог тIуз гьамиша чараз кхьида.

Месела: багъдай тIуз; никIяй тIуз; тамувай тIуз.

III. Урус чIалай атай гафар кхьидай къайдаяр

• 67. Урус чIалай атай гафар урус чIала гьикI кхьизватIа, лезги чIалани гьакI кхьида. Месела: экономика, техника, бригада, район, учитель, автор, автомобиль, аэроплан ва мсб.

Къейд. Анжах чеб фад атанвай са тIимил гафар лезги чIала лугьудай саягъда (пич, пенжек, духтир, луьткве, уьтуь) кхьида:

• 68. Чеб а сесиналди куьтягь жезвай, лезги чIалаз фадлай атанвай гафар кьве жуьреда кхьиз жеда:

а) эхирда авай а галачиз, гафунин дибдани са кьадар дегишвилер аваз,

Месела: кетлет, къенфет, кепек, калуш, пучт, аптек, газет ва мсб.;

б) урус чIала кхьизвайвал.

Месела: котлета, конфета, копейка, калоша, почта, аптека, газета ва мсб.

• 69. Эхирда, -ее, -ие, ия, -ое авай гафар ихьтин эхирар акална кхьида: подлежащее – подлежащиди, подлежащияр, подлежащийри, подлежащийрин; собрание – собраниди, собранида, собранияр, собранийри, собранийрин; партия – партияди, партияда, партияр, партийри, партийрин; существительное – существительниди, существительнида, существительнияр, существительнийри, существительнийрин ва мсб.

Къейд. Идея гафунин гзафвилин кьадардин асул падежда кьве я, амай падежра са я кхьида: идея – идеяяр, идеяйра ва икI мад.

• 70. Урус чIалай атай, чеб ачух тушир сесиналди акьалтIзавай гафар теквилин ва гзафвилин вири падежриз, лезги чIалан маса гафар хьиз, дегиш жеда. Месела: колхоз – колхозди, колхоздин, колхоздиз; колхозар, колхозрин, колхозривай ва мсб.

Къейд 1. Эхирда р, м, н, л сесерикай сад аваз, адан виликни ачух тушир сес квай гафарин гзафвилин кьадар -аяр ва я ияр гилигна кхьида. Месела, центр – центраяр, центрайра; метр – метрияр, метрийри, комбайн – комбайнияр, комбайнийри ва мсб.

Къейд 2. Эхирда хъуьтуьл лишан (ь) авай урус гафар лезги чIала анжах теквилин кьадардин асул падежда а лишан (ь) хвена кхьида, амай вахтара а лишан авачиз кхьида. Месела: тетрадь, вождь, амма: тетрадди, тетрадар, тетрадри; вождуни, вождар, вождари.

• 71. Чпин суффиксар (-ск, -ческ. -нн, – е) хвена кхьин чарасуз тир дуьшуьшра урус чIалай атай прилагательнийрин эхирра гьамиша родриз дегиш тежер са форма (-ный, -ски, -ческой, -ной) кхьида. Месела: культурный инсан, заказной чар, социалистический индустриализация (социалистическая индустриализация ваъ).
• 72. Винидихъ галай параграфда авай хьтин прилагательнийрикай ва я причастийрикай хьайи, гьабуруз ухшар тир существительнияр теквилин кьадардин асул падежда гьа урус чIала хьиз, -ая, -ее, -ие, -ое, -ные эхирар хвена кхьида, амай падежра ва гзафвилин кьадарда лезги чIала лугьудайвал кхьида.

Месела: существительное – существительниди, существительнияр, существительнийри; подлежащее – подлежащиди, подлежащияр, подлежащийри ва мсб.

Амма хсуси тIварара ва фамилийра ихьтин эхирар вири формайра хвена кхьида. Месела: Д.Бедный – Д.Бедныйди, Крупская – Крупскаяди ва мсб.

• 73. Урус чIалай кьабулнавай анжах тек-тек гьарфарикай туькIуьр хьанвай куьруь авур сложный гафарихь падежрин эхирар дефисдалди (-) галкIурда. Месела: ЦК-дин къарар, ОНО-дин инспектор, КПСС-дин XXV съезд ва мсб.

IV. ЧIехи гьарфар ишлемишун

• 74. ЧIехи гьарф гьар са цIийи предложенидин кьиле кхьида. Месела:

1. Зулун кьулан варз тир. Рагъ циферик чуьнуьх хьанвай.
2. Бес вун мус хкведа? – Зун жуваз хъсандиз кIвалах ва кIел-кхьин чирна, са-кьве йисалай хкведа.
3. Юлдашар! Къе чна шадвал ийидай югъ я.

Къейд. Суалдинни эверунин ишараяр ва гзаф точкаяр чарадан гафарин эхирда эцигнавайла, абурулай кьулухъ къвезвай гафарин (автордин ва я масадан) кьиле чIехи гьарф кхьидач.

Месела:

1. – Зи карабин кIандани ваз? – лагьана ада.
2. – Тфенгар ацIура! – лагьана команда гана начальникди.
3. – Паша… Андрюша.., – лагьана эверна ада.

• 75. Вири хас тIварар чIехи гьарфунилай башламишна кхьида:

1. ТIварар, бубадин тIварар ва фамилияр. Месела: Владимир Ильич Ленин, СтIал Сулейман.
2. Географиядин тIварар: уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, вацIарин, дагъларин, гьуьлерин ва мсб. Месела: Европа, Украина, Урал, Кьурагь, Самур, Москва ва мсб.
3. Гьайванрин лакIабар. Месела: Кьашкьа, Рагъвац ва мсб.

Къейд 1. И гафар кьилди са гьайвандал эцигнавай тIвар-лакIаб тушир, анжах гьайвандин лишан къалурдай определение яз ишлемишзаватIа, абур гьвечIи гьарфунадди кхьида. Месела: Чи кьашкьа кали дана хана, колхозди са куьрен хвар къачуна.

Къейд 2. Кьвед ва пуд гафуникай ибарат хьанвай хсуси тIварар санал кхьида. Месела: Мегьамедрасул, Къазимегьамед, Къазибег, Халумагъа, Умурейгьан, Абумуслимбег ва мсб.

Къейд 3. Чкайрин, хуьрерин тIварарин составдик инсанрин тIварар кваз хьайитIа, абур кикIана, санал кхьида. Месела: Кьасумхуьр, Мегьарамдхуьр.

Къейд 4. ВацIарин, гьуьлерин, дагъларин ва маса чкайрин тIварарин сад лагьай гаф умуми тIвар (гаф) яз, кьвед лагьайди хас тIвар яз хьайитIа, кьве пайни чIехи гьарфуналди сад – садавай къакъатна кхьида. Месела: Агъа СтIал: Уллу Гъетягь, Бурши Макьар

Къейд 5. Гьахьтин тIварарин сад лагьай гаф хас тIвар яз, кьвед лагьай гаф умуми тIвар тирла, кьве пайни кьилди ва умуми тIвар гъвечIи гьарфуналди кхьида. Месела: Шалбуздагъ, КьуланвацI, Шимихуьр.

Къейд 6. Хас тIварцIин талукьвилин формадикай ибарат тир определенияр чIехи гьарфуналди башламишна кхьида. Месела: Дагъустандин халкьар, Дербентдин багълар, Ахцегьрин гьамамар.

Къейд 7. Партийный, государственный ва маса организацийрин центральный учрежденияр (идараяр) чIехи гьарфуналди башламишна кхьида: Верховный Советдин Президиум.

Агъадихъ къалурнавай гафарни чIехи гьарфуналди башламишна кхьида:

а) международный общественно-политический учрежденийрин ва организацийрин тIварар. Месела: Сад хьанвай Миллетрин Организация ва мсб.;

б) гзаф халкьари интернациональный терминар яз ишлемишзавай хас тIварар. Месела: Профсоюздин Центральный Совет ва мсб.;

в) газетрин, журналрин, ктабрин тIварар. Месела: «Правда», «Известия», «Дагъустандин правда», «Дуствал» ва мсб.

Къейд 8. Варцарин, йикъарин, миллетрин, чIаларин, нугъатрин, тIварар гъвечIи гьарфуналди кхьида. Месела: урус, лезги, январь ва мсб.

V. Гафунин кьатI маса цIарцIиз акъудун

• 76. Гафунин пай са цIарцIяй муькуь цIарцIиз акъуддайла, гаф паяриз-слогриз чара ийида. Тек са гьарф цIарцIе таз, я маса цIарцIиз акъудиз жедач.

Ъ, ь ва I чпелай вилик квай гьарфарикай чара ийиз жедач. Месела: ла-гьай, ла-гьай-ди  ва мсб.

Лабиал сесинин гьарф вичелай вилик квай гьарфунихъай чара ийидач. Месела, икI акъудиз жедач: регъ-веда. регъв-еда. ИкI акъудиз жеда: регъве-да, ре-гъве-да.

Гафуна сад хьтин кьве гьарф аваз хьайитIа, са гьарф са цIарцIе туна, кьвед лагьай гьарф муькуь цIарцIиз акъудиз жеда. Месела: эл-лер, чуьл-лер, кас-са ва мсб.

«ЛГ»