«Гьар симинай рахаз виш гаф…»
Виш йисара чи халкьди ашукьриз яб гана, мел-межлисрин шадвилерикни, зулуматдин йикъара дерт кьезилариз-алудизни, женгинин эвердиз жаваб гузни. Виш йисара лезгидин рикI янач ашукьрин искусстводихъай, къенин йикъалди ам михьиз маса шартIарин ва мумкинвилерин дуьньяда яшамиш хьуни гьатта мягьтеларзава. Советрин девирда лагьайтIа, чахъ чпиз гьакъикъатдин бажарагъ ганвай са жерге ашукьар авай ва халкьдин культурада абуру кьазвай чка инкар тежедайди, абуру рикIериз ийизвай таъсирни гужлуди яз амукьзавай. Ашукь Ширин (1937-1999) гьа лайихлубурун жергедай сад тир. Чи куьруь ихтилатни литературовед Мурад Саида гьазурна акъуднавай адан чIаларин «КIанда заз…» ктабдихъ галаз алакъалу я. Авторди чIехи зегьмет чIугунва, ктабдиз гегьенш сифте гафни кхьенва, ашукьдин чIалар урус чIалаз элкъуьрнани ганва.
Ашукь Ширин (Мегьамедов Адиширин Рамазанович) Ахцегь райондин Фиярин хуьре дидедиз хьана. Аялвал Ватандин ЧIехи дяведин залан девирдал гьалтай адаз вичин таяр-туьшерихъ галаз школадиз фидай мумкинвал хьанач, гъвечIи Ширина дидедихъ галаз санал колхозда зегьмет чIугуна, хипер хвена, чуьлда кIвалахна. Анжах дяведилай гуьгъуьнин йисара жегьилди Ахцегьа нянин школада кIел хъувуна. 1962-йисуз адаз армиядиз эвер гана, пуд йисалай хтана ам мад колхоздин кIвалахрик экечIна, са арадилай адакай хуьруьн клубда методист хьана.
Малум тирвал, Дагъустандин дагълух хуьрера артух жезвай агьалияр тIебии миграциядин гьалара Къуба патаз куьч жезвай, анин дагълара авачир мублагь шартIара абуру цIийи хуьрер ва я авай хуьрера магьлеяр кутазвай. Ихьтинбурукай сада, Зергер хуьре, агьалийрин чIехи пай фиявийрикай тир. И хуьруьз ашукь Ширин мукьвал-мукьвал акъатдай, ада межлисра ва мехъеррик манияр ядай. Са шиирда ада вич «хайи кIвализ хьиз» къвезвай хуьруьн жемятдихъ, «Фияр дагъдин невейрихъ» элкъвена лугьузва: «Зи лезгивал, зи муьгьуьббат / Къурбанд хьуй куь рикIериз».
Ашукьдин хва, вични ашукь тир Айдуна рикIел хкизвайвал, ашукьдин устIарвал чирун патал бубади са шумуд касдивай тIалабнай, амма гьар жуьре себебар жагъуриз и кардик хев кутурди хьаначир. Кавказдин чIехи синелай кьибледихъни рехъ чизвай жегьил дагъви вичин рикIи чIугвазвай уьмуьрдин рекьел Азербайжандин Сальянрин райондин Хиллы поселокдай тир ашукь Панагь Панагьова (1926-1978) акъудна. Ашукь Панагьа ватандилай къерехрани, Европадин ва Азиядин са кьадар уьлквейра вичин алакьунар къалурнай. И чIехи бажарагъдин ашукьдикай ва «ягьни гъейрат авай касдикай» дагъвидиз къадирлу муаллим хьана, адавай къачур тарсари фиявидиз вири халкьдин рикI алай ашукьрин дережадиз экъечIиз куьмекна.
Дагълух Фияриз ашукьдин патай авай муьгьуьббат адан чIаларайни аквазва, амма ам чIехи ва вичел дамахзавай уьлкведин ватандашни тир. И уьлкведа ада рикI архайин яз пакадин йикъак умуд кутунвай, ина яшамиш хьуни адаз инсандин уьмуьр багьа ва ширин ийизвай, вири дуьнья кIанарзавай, гьавиляй ада манида лугьузвай:
Дяве такIан халкьар патал,
Дуьньядавай дустар патал,
Экуь чIехи къастар патал,
Даим мягькем гъил кIанда заз.
Зегьметчийрин деврандикай,
Уьтквемвилин майдандикай,
Агъуз тежер гардандикай,
Хиялдай рикI-гуьл кIанда заз.
Къуй пехилбур хьурай пехъи,
Сугъул рикIер хьана рехи,
Къачудайвал илгьам чIехи,
Куьтягь тежер гьуьл кIанда заз…
Гьа са вахтунда, чIехи бажарагъдиз хас тирвал адан мани асиррин дериндай къвезвай адетдал ва тежрибадални бинеламиш хьанвай, месела, ихьтин муьгьуьббатдин чIалара:
На зи рикIе цIай куькIуьрна,
Ам явашдай гар хьанайтIа.
За ви рикIни ифирдай хьи,
Зун суьгьуьрдин цIай хьанайтIа.
Зун рази тир тек вун галаз,
Даим кьилел хар хьанайтIа.
Зун рази тир месел алкIиз,
Вун дармандин нар хьанайтIа.
За манийрал шаддай дуьнья,
Зун билбилдин тар хьанайтIа.
Даим за ваз нуьквервалдай,
Вун вафалу яр хьанайтIа.
Советрин девирдин чи ашукьар гъвечIи-чIехи виридаз чидай, абур, дугъриданни, са хкудунни квачиз, халкьдинбур тир. Анжах чаз абур чпин жанлу, тикрар техжер ванералди лугьузвай чIаларалди чидай, абурукай садан шиирар кIватIна ктаб яз акъудна чаз сифте яз гила Мурад Саида къалурна. Им герек ва давамарна кIанзавай кIвалах тирдал садани шак гъидач. Ктабда гьатнавай ашукь Ширинан эсеррихъ галаз мукьувай таниш хьайила, адакай вичикай ва а девирдин гьам хьиз машгьур мад са шумуд чи ашукьдикай ихьтин фикирдални къвезва. Советрин девирдин ашукьар куьгьне девирдин чи поэзияда чIехи чка кьунвай ашукьрин-классикрин эпигонар, чпелай цIийи гаф лугьуз алакь тавур абурун зайиф хъенар тушир. Советрин девирдин чи ашукьрихъ тIебии бажарагъдин къуват авай, а къуватди абур чпиз яб гайи несилрин рикIера эхирдал кьван хуьзва, цIийи несилривни чеб чIехи искусстводиз ийидай гьуьрметдивди, кIанивиливди кьабулиз тазва.
Гь. Чандаров
________________________________________________
Ашукь Ширин
Чуьнгуьр
Гьар са межлис абад ийиз,
Назик, ширин ван я, чуьнгуьр.
Пашман рикIер лап шад ийиз,
Вун виридаз кIан я, чуьнгуьр.
ЭрчIи патан зи гъил я вун,
Зи ашкъидин лап кьил я вун,
Зи рикIни зи гуьгьуьл я вун,
Вун зи ширин чан я, чуьнгуьр.
Ислягьвилин лишан я вун,
Къалмакъалда пашман я вун,
Гатфар хьиз гуьлуьшан я вун,
Сирерин макан я, чуьнгуьр.
Такурлахъди чуьнгуьр къвалав,
Туьхуьд зи рикIин ялав,
Зи гьунарриз гудай къилав,
Зи намус, зи тан я, чуьнгуьр.
Гьар симинай рахаз виш гаф,
Дугъри ният, муьгьуьббат саф,
Зи ашкъидик квач гьич хилаф,
Ширинан дарман я, чуьнгуьр.
Дилбер
Такурдай кьаз гьиниз физва?
Са декьикьа акъваз, дилбер.
На зи рикI лап дар ийизва
Чарабурухъ рахаз, дилбер.
Вун ахварай аквазва заз.
Бес зун, лагь, мус аквада ваз?
Йифиз мукьва, юкъуз яргъаз,
Дили я эх тежез, дилбер.
Ахъа тахьай таза цуьк хьиз,
Гатфар кIани яран нуькI хьиз.
Вун фей патахъ зи рикIни физ,
Даим кIанда акваз, дилбер.
Ширина вун вине кьада,
Ви вилерай рагъ гакьада.
Экуь мурадрин гьалкъада,
Жедач вавай яргъаз, дилбер.
Ашукь Пенагьаз
Бакудиз зун атанва къе
Умуд гваз, ашукь Пенагь.
Вунни завди раханва къе
Ягъиз аваз, ашукь Пенагь.
Ягьни гъейрат авай инсан,
Еке къудрат авай инсан,
Лап башарат авай инсан,
Аферин ваз, ашукь Пенагь.
Мугъан патан баркаллу хва,
Ви чуьнгуьрдихъ седеф ава.
Мехъерални кIвалин къава
Жеда къугъваз, ашукь Пенагь.
Вуна мани лугьур чIавуз
Халкьдин вилер физва цавуз.
Ви уьтквемвал гьар са юкъуз
КIанда акваз, ашукь Пенагь.
Рахух, устад, жемир секин,
Зи умудрал гъимир на кин.
И дуьньядин гъамни чиркин
Жемир чIугваз, ашукь Пенагь.
Лагь манияр Шагьдагълариз,
Гьам чуьллериз, гьам багълариз,
Дагъустандин бул халкьариз,
Ашкъ рикIе тваз, ашукь Пенагь.
Вал ашукь я гьар са уба,
Баку, Ширван, Хачмаз, Къуба.
Чуьнгуьр кьуна, бармак, аба,
Дуст яз акъваз, ашукь Пенагь.
РикIик кьамир уьмуьрдин тIал,
Кьен амукьрай дуьньядин мал,
Ширина къе дамахда вал,
Рум гуз жуваз, ашукь Пенагь.
Аквада
Мурдар хиял кIевун патал,
Хъсан гафар ам рахада.
Вичин девран гьалун патал,
Ялтах рулда ам къугъвада.
Чинал хъуьрез, кьулухъ — хаин,
Ихтибар кьий адан вичин.
Рахарла мез къалуз ширин,
РикI муьрхъуь кьур ракь аквада.
Пехилвал, азгъунвал, шитвал —
Ибур я акьулдин кьитвал.
Субут хьайла вичел куьтвал,
Генани вич гьахъ аквада.
КицI яз на жув къалузва, хеб,
Чидайбуру гузва ваз себ,
Халкь вири шад, сад хьана чеб.
Тек ви чанда мекь аквада.
Фитнед чанта аваз къуьне,
ЯтIани жув кьазва вине.
Гьавиляй Ширинан пеле
Ви азабдин гьекь аквада.
Зун кьуьзуь туш
Яшар хьанва зи пудкъад,
Кьуьзуьд лугьун герек туш.
Хъийизма за зи эл шад,
Амма кIвачер зирек туш.
Цавуз физва хиялар,
Абад акурла халкьар,
Ислягь хьана чилин шар,
Ам такIан кас эркек туш.
Эвел вахтар буш фейи,
Эвез хгуй ман цIийи,
Беден ифей, рикI къайи,
Ам уьмуьрдин са экв туш.
Са пай ацIай, са пай буш,
Ихьтин уьмуьр гзаф туш,
Я рикIизни хьаналд хуш,
Ихьтин девран дестек туш.
Хизан хьанай къайдасуз,
Уьмуьр фенай файдасуз.
Зун хьиз етим, тек, ялгъуз
Чи хуьре хьун керчек туш.
Зи маниярни чуьнгуьр,
Хвенва сусарин дуьгуьр.
Гьалт тавурай буьндуьгуьр —
Юлдашдиз ам къедек туш.
Чуьнгуьр, макьамат, шиир,
Закай халкьдиз жен хийир,
Гзаф хьайитIа икI уьмуьр,
Зун рази я — зун тек туш.
Ширина авунач таб,
ИчIи тирла недай къаб,
ВакIан вилиз сухна раб —
Ислам патал гьелек туш.
Фияр
Генг я гуьлуьшан яйлахар,
Малдарвилиз шад я Фияр.
Цуькверивди билбил рахаз,
Гуьрчег вахт ви гад я, Фияр.
КIвалахда са хизанди хьиз,
Намус хуьда вичин михьиз,
Мурадар пак тухуз кьилиз,
Сиринал куьн сад я, Фияр.
Тик дагълара халкьдин девлет,
Шад рикIера варлу зегьмет,
Гуьгьуьлда экв гудай гьуьрмет,
Мугьман ша — абад я Фияр.
Дагъдин лекьер — хуьруьн дирек,
Кьегьал ксар ава эркек,
Чпи хъван(а)вай асландин нек,
Чубанрал чи шад я Фияр.
ЧIехи орден хурал алай,
Чешнедал Магьсума къалай,
Халкьдин девлет лап кIевелай
Артухан мурад я Фияр.
Чубанвилиз Эскер хьтин,
Тажидинни Жигер хьтин,
Хуьз суьруьяр сенгер хьтин,
Кьулухъ къваздач садни, Фияр.
Ватандин гаф гъиле аваз,
Маякрин лап кIвенкIве аваз,
Ашкъи, гьевес рикIе аваз,
Фида вилик мадни Фияр.
Зуьгьре булах
Зуьгьре булах — Фияр булах,
ПIир яни вун чи дагъларин?
Машгьур я вал дере, яйлах,
Тарар, бегьер чи багъларин.
Рагарилай экъечIзава
Чи дередиз гъил гун патал.
Мани лугьуз эгечIзава
Билбилариз зил гун патал.
Ви цихъ ава илгьамдин дад,
Муьгьуьббатдиз лувар гудай.
Агакьайла гатфарин гад,
Перванайриз сувар гудай.
Сагъарзавай гуьзгуь ятар,
Пайзава на гьуьрмет патал.
Валди шад я къавахдин тар,
Икрамзава нямет патал.
Ви мижеяр чиликай хъваз,
Фараш жезва мулдин цуьквер.
Ви ширширдин гьамга акваз,
Зарлу жезва руьгьдин эквер.
Шумуд руьгьди, шумуд рикIи
Ви саф гуьрцел ялварзава.
Шумуд чуьлди, шумуд никIи
Ви къужахда ахварзава.
Шумуд марал, шумуд жейран,
Атана ви цин дад акваз.
Ви гьар мани яз жаферан,
Кьуьл ийизва бидад акваз.
Риваятра чка ава
Ви кьисайриз, ви махариз,
Гъетерини йифен цава
Нурар къузва, дамахариз.
Зуьгьре булах! Шараб я вун,
Фияр вацIун тIем хкаждай.
Зи чуьнгуьрдин мирзаб я вун.
ВикIегьдаказ дем хкаждай.
Заз, Шириназ, ви манияр,
Лап диде хьиз, гьалал хьанва.
Зи ашкъидин ал пIинияр,
Ви гьамгадал верцIи хьанва.
Фиярин кьуьд
ХъуьтIуьн йиф я. Живни маргъал.
Фиярин хуьр некIедава.
Гьамга хьиз ава чи магьал,
Зи хиялар никIе ава.
Зи рикI алай секин бере,
Гуьлуьшан я дагъни дере.
Вацран нурар гьар са жуьре,
Зун лап хъуьтIуьн Меккедава.
МуркIад кьуна пенжер, варар,
Гьар са патай чайгъун, гарар,
Акваз багъда къашкъа тарар,
Зи мурадар нефесдава.
КичIен суван юргъун цифер
Живед рушан язва зилфер.
Вуч аяр я хъуьтIуьн йифер —
Зи умудрин луьткведава.
Сад Аллагьдин къуват я им,
Аялриз лап савкьат я им,
Зи илгьамдин тават я им,
Муьгьуьббатдин гьевесдава.
РикIел хкиз фейи йисар,
Ширин ава къачуз тарсар,
Ярар-дустар, уьтквем ксар,
Зар хъуьтIер зи уьлкведава.
«Лезги газетдин» 2026-йисан 1-нумрадай
