ЦIийи йис тамамдаказ вичин ихтиярда гьатнава. Идахъ галаз сад хьиз, — чи уьл­кведин миллионралди агьалийриз талукь гзаф кьадар дегишвилерни. Инсандин дуланажагъдиз екез таъсирзавай яшайишдин хилен цIийивилерихъ галаз чна агъадихъ танишарда.

 МРОТ — 27 093 манат

2026-йисан 1-январдилай МРОТ-дин (зегьметдин гьа­къи­дин агъа кIанин кьадар) кьадарди 27 093 манат тешкилзава. Икьван гагьди адан кьадар 22 444 манат тир. МРОТ уьл­кведин вири агьалияр патал федеральный законди тайи­нарзава, амма регионриз чпин мумкинвилерикай менфят къачуналди, вичин кьадар (идалай тIимил тушиз) тайи­нардай ихтияр ава. Гьа са вахтунда, чи регионда климатдихъ галаз алакъалу яз районрин коэффициентарни (1,1; 1,15; 1,2 ва я 1,3) авайдал фикир желб ийиз кIанзава. ИкI, абурун кьадардилай аслу яз, МРОТ-дин кьадарни артух жезва. Мисал яз, гьуьлуьн дережадилай 1500-2000 метрдин кьакьанда авай районра просвещенидин ва здравоохраненидин хилера зегьмет чIугвазвай къуллугъчияр патал МРОТ-дин кьадарди 31 156,95 манат тешкилзава. Дагъдин, чеб гьуьлуьн дережадилай 3000 агъзур метрдилай виниз кьакьанда авай районра здравоохраненидин, образованидин, ЖКХ-дин, алишверишдин, общепитдин хилера зегьмет чIуг­вазвайбур патал — 35 220,9 манат.  Гьа икI, Дагъус­тандин МРОТ, федеральный закондин бинедаллаз гьисаба кьуналди ва гьар са райондин коэффициентдиз зарбна, арадал къвезва. Эгер райондихъ коэффициент авачтIа, МРОТ-дин кьадарди, винидихъ къалурнавайвал, 27 093 манат тешкилзава.

Мисал яз, Къурушар гьуьлуьн дережадилай 2 560 метр­дин кьакьанда авай хуьр я. И чкадиз талукь тир 1,2 коэффициент фикирда кьурла, МРОТ-дин кьадарди 32 511,6 манат тешкилзава. Амма мажиб гудайла­, идакай НДФЛ кьазва, гъилиз лагьайтIа, 28 285,10 манат къведа.

РикIел хкин: зегьметдин гьакъидин агъа кIанин кьадарда аваз пул гьукуматдин кIва­лахал гьафтеда 40, яни юкъуз 8 сятина, зегьмет чIугвазвай касдиз гузвай агъа кIанин мажиб я. Идалай тIимил гудай ихтияр анжах кьве дуьшуьшда ава: эгер зур ставкадал (полставка), яни гьафтеда 20, йикъа 4 сятина, кIвалахзаватIа МРОТ-дин са пай гуда ва я касди кIвалахнавач, мисал яз, азарлу хьанва, ихьтин дуьшуьшда адаз мажиб тIимил къведа, амай пул Яшайишдин фондуни, азарлу хьунихъ галаз алакъалу яз, «больничный чарчяй» пособие гуда.

Амай дуьшуьшра вацран мажиб МРОТ-дин кьадардилай тIимил гун законсузвал я ва работодатель жавабдарвилиз чIугвадай ихтияр ава.

МРОТ-дихъ галаз сад хьиз, гьар йисуз регионда яшамиш хьун патал (яни яшайишдин кIвалин гьакъи, тIуьниз ва парталдиз лазим тир пул фикирда кьуналди) пулунин агъа кIанин кьадарни (прожиточный минимум) тайинарзава. ИкI, Дагъустанда 2026-йис патал адан юкьван гьисабдин кьадарди 17 234 манат тешкилзава. Гьа са вахтунда зегьмет чIугваз жедай агьалияр патал адан кьадар 18 785 манат, пенсионерар патал — 14 821 манат ва аялар патални — 16 717 манат я.

Къейд авун лазим я хьи, регион патал тайинарзавай пулунин агъа кIанин кьадардилай гьукуматди гузвай пуларин кьадар аслу я: тIимил таъминвал авай хизанар патал пособийрин, пенсийрин, аялрин пособийрин, кредитрихъ галаз алакъалу яз гьар вацра кьазвай такьатрин.

Пенсияр хкажнава

Алай йисан январдин вацран пенсияр республикадин саки вири пенсионеррив агакьарнава. ЧIехи паюнив — гьеле алатай йисан эхирра. ИкI, Россиядин Яшайишдин фондунин Дагъустанда авай отделенидин малуматдал­ асаслу яз, 1-январдилай страховой пенсиядин кьадар­ни 7,6 процентдин хкаж хьанва. Гьа гьисабдай яз, — кIва­лахзавай ксарин пенсияни.

Страховой пенсиядик акатзава: яшлувилин, набутвилин гьакъиндай, кьилел иеси аламачирвиляй (по потере кормильца). Страховой пенсиядин кьадар (фиксированная выплата) 9585 манатдив агакьнава.

ЦIийи йисалай пенсиядин индивидуальный коэффициент (ИПК) патал тайинарнавай кьадарни хкажнава. Гила адан кьадар 156,76 манат хьанва  (виликдай 145,69 манат тир).

Чешмедин малуматда мадни къейдзавайвал, пенсия хкажун патал арза гунин лазимвал авач, талукь ксариз ам автоматически хкажнава.

Хъсан мадни са хабар гуз кIанзава. ИкI, 2026-йисан 1-январдилай вад ва адалай гзаф аялар авай дидейривай пенсия цIийикIа гьахъ-гьисаб авун патал арза вугуз жеда. И карни гьам республикадин муьштерийрихъ галаз кIвалахдай къуллугъра, гьамни «Госкъуллугъар» порталдикай менфят къачуналди кьилиз акъуддай мумкинвал ава.

«2026-йисуз гзаф аялар авай дидеяр патал къуватда гьатдай и дегишвал — им гзаф аялар авай хизанрин гьакъиндай гьукуматдин кьетIен къайгъударвал я. Дагъустанда виликдай пенсия тайинардайла, саки 28 агъзур дишегьлидин аялар гьисаба кьунвач. Эгер 2002-йисуз стаж тайинардайла, кьве аялдихъ гелкъуьн кутазвайтIа, 2013-йисуз пуд аял кутунин къарар кьабулнавай. 2015-йисуз 4 аял стаждик кутазвай», — гъавурда твазва Дагъустандин Яшайишдин фондунин регьбер Алжанат Загьидовади.

Агъадихъ чна «Госкъуллугъар» порталдикай менфят къачуналди, арза гудай къайда къалурзава:

4 «Пенсиядин кьадардин цIийикIа гьахъ-гьисаб авун»;

4 Пенсиядин жуьре къалурда (яшлувилиз килигна ва я инвалидвилихъ галаз алакъалу яз);

4 Бинедин ерида хкягъун герек я: «Иное основание»­. Ачух хьайи чкада (поле) «Стаждик аялрихъ гелкъвей вахт алава хъувуналди пенсия цIийикIа гьахъ-гьисаб авун» къалурда ва вири аялрин фамилияр, тIварар, бубадин тIварар, хайи йисар кхьида;

4 Арзадихъ аялар хунин гьакъиндай шагьадатнамайрин сканироватнавай копияр галкIурда.

Алукьнавай йисалай, эгер аялдихъ са йисни зуралай тIимил тушиз гелкъвезваз хьайитIа, гьар са аялдиз талукь яз дидедиз пенсиядин коэффициентарни цIийи къайдада тайинарда: сад лагьай аялдихъ гелкъуьнай — 2,7; кьвед лагьай аялдихъ — 5,4; пуд ва адалай гуьгъуьнин аялрихъ — 8,1.

Къейд авун лазим я хьи, цIийи къайдаяр 2026-йисалай пенсиядиз экъечIзавай, гьакIни пенсия фадлай къачузвай дидейриз талукьбур я.

Дидевилин капитал

Алай йисан 1-февралдилай къуватда гьатзавай къанунрин бинедаллаз дидевилин капитал 6,8 процентдин хкажда. Адан кьадар агъадихъ галайди жеда:

4 737,2 агъзур манат – сад лагьай аял хьайила;

4 974,1 агъзур манат – кьвед лагьай аял хьайила, эгер ам къачунвачтIа;

4 236,9 агъзур манат – кьвед лагьай аял хьайила алава яз гузвай пул, эгер сад лагьай аял хьайила, дидевилин сертификат къачунватIа.  

Малум тирвал, къенин юкъуз дидевилин капиталдин такьатар 5 хиле харж ийиз жезва: яшайишдин шартIар хъсанаруниз, аялар патал чирвилер къачудай къуллугърай гудай пул яз, дидедин гележегдин пенсия патал, инвалид аялар обществода яшайишдин рекьяй адаптациядин ва интеграциядин къуллугърай гудай пул яз, гьакIни пуд йис тамам тахьанвай аял авай хизанар патал гьар вацра гудай пул яз, эгер хизандин къазанжи тIимилди ятIа.

Винидихъ тIвар кьунвай чешмедин малуматрал асаслу яз, 2025-йисуз Дагъустанда 120-далай виниз хизанри дидевилин капиталдин такьатрин гьисабдай аялри чирвилер къачудай къуллугъриз гудай пул яз рекье тунва.

— Дидевилин капиталдиз талукь программа кардик квай вири девирда дагъустанвийрин 4 агъзур хизанди адан такьатар аялри образование къачунин къуллугърай гудай пул яз рекье тунва. Ихьтин планар авай ксари «Госкъуллугъар» порталда, МФЦ-да ва я Дагъустандин Яшайишдин фондунин муьштерийрихъ галаз кIвалахдай къуллугъриз атана, арза гун герек я. Чи пешекарар кIвалахдин 5 юкъуз килигда, алава документар лазим атай кьит дуьшуьшра — 10 юкъуз. Такьатар чирвилер гудай идарайриз рекье твазва, — къейдзава Россиядин Яшайишдин фондунин Дагъустанда авай отделенидин пресс-къуллугъдин малуматда.

РикIел хкин, дидевилин капиталдин такьатрин гьисаб­дай яз пул дагъустанвийрин хизанривай образованидин вири идарайриз рекье тваз жезва: аялрин бахчадилай гатIунна, вузда кIелунал къведалди, гьатта машин гьализ  ва къецепатан чIалар чирдай курсар, яратмишунрин рекьяй тарсар, спортдал машгъул хьун, репетиторрин къуллугъар­ патални. Кьилинди чирвилер гудай идарадихъ лицензия хьун я. И такьатрин гьисабдай яз образованидин къуллугърай пул хизанда авай гьар гьи аялдин паталай хьайитIани гуз жезва, анжах 25 йисалай виниз алатнавай аялар иник акатзавач, кIелунин идарани Россияда аваз ва лизенция аваз хьун шартI я.

Гьа са вахтунда, образованидин къуллугърай гузвай пул яз и такьатар анжах аялдин 3 йис тамам хьайидалай кьулухъ рекье тваз жеда. Амма иник школадиз фидалди яшдин идарайриз гузвай пул акатзавач. Анриз лагьайтIа, сертификатдин такьатар аял хайивалди рекье тваз жезва.

ЗАГС-дин къуллугърин гьакъиндай

2026-йисуз ЗАГС-дин органрин кIвалахда еке дегишвилер кьиле фида. Абур гражданвилин гьаларин актарин записар рекъемрин реестрдин къайдадал (цифровая реестровая модель), яни чарчин документрилай электронный реестрдал, элячIунихъ галаз алакъалу я.

ИкI, алай йисалай некягь авунин, инсан кьинин, бубавал тестикьарунин, тIвар дегишарунин гьакъиндай шагьадатнамаяр электронный жуьрединбур гунал элячIда. РФ-дин юстициядин министр Константин Чуйченкоди хабар гузвайвал, чарчин документрикай анжах тек сад — аял хунин гьакъиндай шагьадатнама — амукьда. ЗАГС-дин органрин кIвалахда рекъемрин технологийри виниз тир дережа кьада, ида гражданвилин гьаларин актар регистрация авун реестрдин къайдадал элячIун акьалтIардай мумкинвал гуда. Министрдин гафаралди, и къайдади чарарин документооборот тIимиларда ва гележегда ЗАГС-дин органрин къуллугъар тамамдаказ электронный къайдадал элячIун таъминарда.

«Чарчин документдин лазимвал амукьдач, ЗАГС-дин лазим тир вири делилар государстводин Сад тир реестрда жеда, — къейдзава К. Чуйченкоди. — Чарчин документрикай анжах аял хунин гьакъиндай шагьадатнама амукьда, гьикI хьи, бязи дуьшуьшра ам 14 йисал къведалди яшда авай аялдин личность тестикьарзавай документдин ерида лазим жезва».

ИкI, цIийи къайдайралди, гила агьалидивай ЗАГС-дин Сад тир реестрдай (ЕГР) лазим выписка чарчин документ яз ва я электронный къайдада къачуз жеда. Гьа са вахтунда ЗАГС-дин органри виликдай ганвай шагьадатнамаярни къуватда амукьзава. Абурни, цIийибурухъ галаз сад хьиз, лазим чIавуз ишлемишиз жеда.

Рагнеда Рамалданова