(«Баркаллу лезгияр» ктаб кIелайла)
Са кьадар йисар я журналист Куругъли Ферзалиева «Лезги газетда» «Чи ватанэгьлияр — гьар сана» рубрика тухуз. Рубрикадик кваз «кьисметди Россиядин жуьреба-жуьре регионриз, къецепатан уьлквейриз акъуднавай, гъурбатдани чпин лезгивални меденивал, адалатлувални регьимлувал, ватанпересвални викIегьвал къалурзавай лезгийрикай» малуматар гузва. 2003-йисуз и чIехи-куьруь макъалаяр авторди кIватIна республикадин милли политикадин ва диндин крарин министерстводин грантдин пулунин такьатрихъ «Баркаллу лезгияр» ктаб акъудна. Ктаб гъвечIидини туш, вичиз фикир тагана амукьдайдини. ГьикI лагьайтIани, ам вуч лезги хьуй, са гьина ятIани яшамиш жезвай, са гьихьтин ятIани хийирдин крар алакьзавай жуванбурукай чир жез такIанди, абурун агалкьунри шадар тийидайди? Чунни гьахьтинбурукай я, чнани К. Ферзалиеван ктаб кIелна, са бязи фикиррални атана…
Ктаб илимдин рекье кIвалахзавай чи ватанэгьлийрикай лугьузвай паюни ахъаюн, и пай виче гьатнавай тIвараралди иллаки девлетлу хьун кIелзавайда гъавурда акьадай разивилин гьиссдалди кьабулда: лезгийри чпи-чпикай ийизвай фикир тан, амай дагъустанвиярни чи халкьдин артух савадлувилихъ, адан къилихдик чирвилерихъ ялун квайдахъ чIалахъ тирди фадлай ашкара кар я. Гьакь кьванни хьурай, фикирзава инал чнани, къенин юкъуз и патахъай гьалар са акьван рикI шадардайбур туштIани, масабуру чакай икI фикирзаватIа, белки, ина гъалатI авач жеди. КIелуни лезгидин кьил чIурич, чирвилери адан крариз кьецI гуч…
И сад лагьай пай академик Абдусалам Гьуьсейновакай суьгьбетди ахъа авунни чна гьуьжет алачиз кьабулзава. Алкьвадар Гьасан-эфендидин сихилдин векил. Къенин юкъуз яшамиш жезвай Россиядин философрин вилик жергеда авай алим. Вичин тIвар виридаз чизвай, чи халкьдин дамах тир кас. (Инал рагьметдиз фена са акьван йисар алат тавунвай гьа сихилдин мад са векил, дуьньядин дережадин тарихчи-востоковед Амри Шихсаидовни гьикI рикIел хкведач…) Хейлин йисара ам РАН-дин Философиядин институтдин кьиле акъвазна, ада Европадин са жерге университетра лекцийрин курсар кIелна. Амайбурукай рахан тийин, гьич тахьайтIа, адан «Золотое правило нравственности» ктаб гзаф уьлквейра, гзаф чIаларалди, чеб авайдалай са тIимил артух акьуллу жез кIанзавай кIелзавайбуруз таниш я. 2009-йисуз А. Гьуьсейнован 70 йисан юбилей къейд авунихъ галаз алакъалу яз, Санкт-Петербургда Профсоюзрин гуманитарный университетдин гьаятда адаз кишпирдин памятник эцигна. Ктабда рикIел аламукьдай шикил ганва: вичин памятникдин патав ацукьнавай кьил лацу хьанвай академик.
«Баркаллу лезгияр» кIелдайла акI жезва, чи халкьдин векилри чпин алакьунар къалур тийизвай илимдин хел амачирди хьиз. Ктабда гъанвай алимрин цIиргъина математикадин илимрин докторни гьалтзава, биологиядинни, медицинадинни, экономикадиннни, хуьруьн майишатдинни, филологиядинни… Миграгърин хуьряй дуьньядиз техникадин илимрин доктор ва изобретатель Идрис Даштиев атана. Уьлкведин оборонадин промышленностда кIвалахзавай ада арадал гъанвай затIар ва адан идеяяр чи халкьдин ислягь уьмуьр хуьзвай «Булава», «Тополь», «Ярс», «Искандер» ракетайрин комплексра ишлемишнава. Мискискарин хуьряй тир физикадинни математикадин илимрин доктор, Росатомда илимдинни техникадин эксперт Нежеф Саркаров гужлу лазеррин месэлайрал машгъул я. Ялцугърин хуьряй тир медицинадин илимрин доктор Вагьид Абдуллаев, пудкъад йис вичин пешедиз гайи машгьур хирург-онколог, Калуга областдин кьилин онколог я.
Анжах са жуван уьлкведа кIвалахзавач бажарагълу лезгийри. США-да яшамиш жезвай Видади Юсибов Азербайжандин Къебела райондин лезгийрин Эмирван хуьряй я. Биологиядин илимрин доктор, трансгенный технологийрин рекьяй пешекар ада Пенсильвания штатда Томас Джефферсонан университетда, цIийи дарманар арадал гъизвай Фраунховердин молекулярный биотехнологиядин центрда кIвалахна, гуьгъуьнлай адакай и центрдин директорни хьана.
КцIар райондин Ясаб-убадай тир медицинадин ва философиядин илимрин доктор Жавид Къазиев Средиземноморский гематологиядин институтдин директор я. И рекьяй ам Италияда виридалайни хъсан пешекаррикай сад ва дуьньяда авай кIарабдин мефт пересадка ийиз алакьзавай кьуд духтурдикай сад яз гьисабзава….
Патараллай лезгияр… Гьатта сад масадал гьалтайла, мугьмандиз атайла жузадай адет ава: патараллайбур гьикI я? Гзаф ава абур, саки гьар са хизандай — патараллай лезгияр. Хайи чиливай яргъара яшамиш жезвай абур чеб авай чкайра милли адетар, меденият, чIал хуьз алахъзава. Абур чеб авай чкайра халкь хьиз амукьун патал тешкил жезва.
Абурухъ чеб буржлу тирдан гьисс ава, кьилдин инсанрин вилик ваъ, вичиз гагь-гагь «гъвечIи ватан» лугьузвай хайи чилин вилик. Адахъ галаз абуру алакъаяр атIузвач. Неинки алакъа хуьзва, куьмекарни гузва. Адет яз, чIехи дуьньяда мумкинвилерни гзаф я, абурулай артух крар алакьни ийизва. Алакьайдан нетижайрикай хайи чилелни агакьзава. Ктабда мукьвал-мукьвал ихьтин гафар гьалтзава: «Жумарт ватанэгьлиди хайи хуьр патални алакьдай хъсанвилер ийизва. ИкI, ада хуьруьз газ гъана, куьчеяр къайдадик кутуна, сурар элкъуьрна кIевна…»
КьепIиррин хуьре 1980-йисуз дидедиз хьайи, гила Москвада уьмуьр тухузвай Гьасан Гьасанов тежрибалу юрист, политикадин илимрин кандидат, консальтинговый компаниядин руководитель, общественный крара активист я.
Гь. Гьасанов «Леки» фонд тешкилай ксарикай садни я. Эвелдай абур ирид авай, гьар сада фондуниз вичин мумкинвилериз килигна такьатар чара авуна, тайин са хиляй крар вилик тухуз эгечIна. ИкI, миграгъви Руслан Мегьдиханова этномедениятдин хилез регьбервал гузва.
Уьлкведин гьар жуьре регионра къайдаяр хуьдай органра кIвалахзавай лезгийрикай тир старший офицерарни тIимил авач, яракьлу къуватра военачальникарни. Культурадин хилени абур виле акьадай агалкьунрихъ агакьзава, урус ва хайи чIаларал кхьизвай журналистар ва писателарни ава, художникарни. Гьелбетда, вини дережадин спортсменарни…
«Абур чеб авай къариблухда ватандин гьава арадал гъиз алахъзава…» — вил акьуна ктабдин са чина. «Къариблух» — къайи гаф я, адахъ галаз гьалтзавай «гъурбатни»… Куьгьне девирда ахцегьви Малла Нури шаир авай чахъ. Са кьадар йисара Ростовдай Бакудиз тухузвай ракьун рекьел, Бакуда нафтIадин мяденра кIвалахай адан «Гъурбат» шиир революциядилай вилик йисара Петербургда дагъустанвийри акъудзавай «Заря Дагестана» газетда чапнай. Шиирда ихьтин бенд ава:
Гъурбатда хьайитIани женнет,
Жедач чандиз зерре леззет,
ЧIугвадай кьван дертни хифет,
ТIуьн-хъун зегьримар жеда хьи.
«Факъир Нури жемир ваз кIан, Гъурбатдикай хьана ватан», — хълагьзава шаирди эхирдай. Шиирда гьатнавай залан гьисс ва шаирдин туькьуьл фикир чи куьгьне поэзияда и темадай эсерриз лап кIевелай хас тир. Амма советрин девирда гьалар бинедай, тамамдаказ дегиш хьана. «Къариблух», «гъурбат» гафарихъ виликан къайивални туькьуьлвал, жув чара, ваз дуст тежер дуьньяда хьунин гьисс кумукьнач. И гьава цIийи Россиядани квадарнач. Лезгидин ватан чIехи я, ам уьлкведин гьи пипIе кIантIани хьурай, ада вич хайи ватанда авайди гьиссзава, гьакъисагъ кIвалахдиз вичин вири къуват ва алакьунар гузва, вич авай чка авайдалай гуьрчегаруник, ана уьмуьр аваданламишуник пай кутазва. Ана адалай инсанрин арада гьуьрмет къазанмишиз, абур патал жуванди жез, гьа са вахтунда жув лезги яз амукьизни алакьзава.
Ктаб кIелдайла, гьакъикъатдилай тафаватлу яз, Самурдин кьве патани авай лезгияр сад тир, чара ийиз тежедай халкь тирдан, ам вичин къадим чилел алайвилин гьисс арадал къвезва. Хайи чилин, играми ватандин гьисс! И гьиссдини фикир гъизва: авайди туш ахьтин я къуват, я сергьят лезги халкь къакъуддай. Вичихъ адахъ акьулни ава, къуватни, уьмуьрдин демина са къерехда ваъ, адан гужлу еришда вилик физвайбурун арада чка кьадай…
Хъсан ктаб кхьена журналист Куругъли Ферзалиева.
А. Омаров
