Муьгьуьббатди куькIуьрнавай рикI
Хкем Жамалдинан 105 йис тамам хьуниз талукь яз
Шаирдин рикI… И куьруь кьве гафунихъ авай кьван деринвал, сирлувал авай маса гафар акун четин я. 1920-йисуз дагълух Ахцегь райондин Хкемрин хуьре рикIи кIвалахиз башламишай инсанди, вахтар алатайла, икI лагьана:
Физва уьмуьр, цIайлапан хьиз, йигиндиз,
Туна кьулухъ зи аялвал-жегьилвал.
РикIин гьиссер, акъваз ман куьн секиндиз,
Куьз зи чанда твазва куьне сефилвал?
РикIин гьиссер, ша вегьин куь терездал
Зи уьмуьрди рузи патал цайиди,
Минет хьуй, куьн эгечIмир зав гъерездал,
Белки, гзаф жен за халкьдиз гайиди!
37 йис алатнава уьмуьрдал гьейран Хкем Жамалдин (Алижанов) тIвар алай лезгийрин шаирдин рикI акъваз хьана. Анжах и рикIе яратмиш хьайи шииратди къени чав а рикIин гьерекатдин лепеяр агакьарзава.
Жамалдин хайи дагъдин гъвечIи хуьруьн агьалияр уьмуьрлух вагьши гьайванрикайни гьабурулайни вагьши къачагърикай чуьнуьх жез хьана. Кьакьан са дагъдин кьулухъ чуьнуьх хьанвай хуьруьн гегьенш дуьньядихъ галаз авай алакъаяр лап тIимил тир. Чарасуз герек шейэр (кьел, шекер, нафт) ламарални балкIанрал алаз ва дишегьлийрин кIулаваз гъизвай. Кесиб Межида вичин кьуд аял, амай хуьруьнвийри хьиз, са гужбаладалди хуьзвай. Межидан гъвечIи хва Жамалдинахъ, вичин яшариз килигайла, артух кьатIун, зиреквал авай, ам гьамиша уьмуьрда хъсанвилихъ дегишвилер жагъуриз алахъдай. Вичикай шаир хьайила, ада вахтариз талукь яз ихьтин чIалар кхьенай:
КIахар цадай къвед къекъведай чилера,
Зирба кутаз, кIватI хъийирди киле тир.
Хажалатдин хъен къекъведай вилера,
Кесиб патал уьмуьр даим желе тир.
Сифте йисар, зунни атай дуьньядиз,
Пашманбур тир, кьисмет хьайи нахушвал.
Мухан фуни бес тежезвай инсандиз,
Жагъидайни а девирда сархушвал?
Жегьил гададин секинсуз руьгьдиз цавара лув гуз кIанзавай. Анжах адан руьгьдин тIалабунар кьакьан ва тик дагъдин кьулухъ чуьнуьх хьанвай гъвечIи хуьре кьилиз фин мумкин тушир. Аял чIавуз цава лув гузвай къушарал пехил тахьай гьим ава? ГъвечIи чIавуз кьилиз акъат тавур хияларни фикирар Жамалдина, вич чIехи хьайила, уьмуьрдиз кечирмишиз эгечIна. Белки, гьавиляй тиртIа ам, хуьруьнвийрикай сад лагьайди яз, вичин хизанни галаз Самур вацIун къерехда дуьзендал эвичIна, кIвал кутуна ва цIийи уьмуьрдин къешенгвал вичин шиирра раиж авурди. Ада ихьтин регьятди тушир къарар кьабулунин себеб неинки Самур вацIун авазрихъ яб акалун тир, шаирдиз вичин кIвалин вилик вацIун а пата авай ахцегьвийрин хьтин емишдин багъ хьана кIанзавай.
Вини хуьруьн агьалияр, са кьадар аксивилер къалурнатIани, са-сад чими ва къулайвилер авай арандиз эвичIна, цIийи уьмуьр тухуз эгечIна. Исятда Самур вацIун чапла пата багъларин юкьва Жамалдина кьил кутур Хкемрин хуьр экIя хьанва. Гуьгъуьналлаз атанвай хуьруьнвийрин гьар йикъан дердияр хъсан дережада хьун патал марифатдин, эдебдин жавабдарвал гьиссзавай Жамалдина кьетIивилелди чкадин гьакимриз секинвал гузвачир. Виридалайни вилик гьялна кIанзавай месэлайрикай сад лагьайди салар, багълар дигидай цинди тир. ВацIун къерехдив яшамиш жезвай хкемвийриз яд турбадаваз вацIун а патай къвезвай. Булдиз кутунвай емишрин багълариз а яд эсиллагь бес жезвачир. Са сеферда захъ галаз авур рахунра ада, гьайифди куз-куз, лагьана: «Яд бес тахьана, кьуразвай къелемар акурла, заз сагъар техжер азардик акатнавай аялар акур хьиз жезва. Зи рикIе къати тIал гьатзава!»
Им чаз, къерехдилай килигзавайбуруз, рахазвайбуруз, Хкем са гъапа авай, гьатта вичин хсуси администрация (виликдай лугьудайвал, хуьруьн Совет) авачир, агьалияр гьар са месэла гьялун патал кIвачи-кIвачи Ахцегьиз финиз мажбур тир гъвечIи хуьр я. Им чаз — Хкем — куьруь, артух сеслувал авачир, кьуд гьарфуникай туькIуьр хьанвай гаф я. Шаирдиз ам кIевиз вандай Ватан гафунихъ галаз барабар я.
Зи дидедин къужахда хьиз, Ватанда
Чими я заз, Ватанни зи диде я.
Виридалай за зи хуьрел дамахда,
Эхь, зи хуьрни Ватандин са тике я.
И жигьетдай зи рикIел хъуьруьн къведай са кьиса къвезва. Йикъарикай са юкъуз «Махачкъала-Ахцегь» маршрутдин автобусда аваз меркездай Ахцегьиз са урус итим сифте сефер яз командировкадиз къвезвай. Кьуд-вад сятинин яргъал рекьи инжиклу авунвай касди вичин къвалав ацукьнавай чкадин агьалидивай хабар кьуна: «И Ахцегьив чун мус агакьда, ам гьинавайди я?» И касдин къвалав гвайди Хкем Жамалдин яз хьана ва ада мугьман итим гъавурда туна: «И мукьва чаз вацIун эрчIи пата хуьр аквада, ам Хкем я. Гьа Хкемрин къаншарда вацIун чапла пата авай хуьр Ахцегьар я».
Гьеле школада амаз, Алижанов Жамалдиназ йикъалай-къуз дегиш жезвай, вилик физвай уьмуьрда печатдин гафунихъ авай къуват, мана-метлеб аян хьана. Са-са кам къачуз, ам чирвилерин гурарай виниз хкаж жез хьана: Ахцегьрин юкьван школа, Дербентдин педучилище, Кеферпатан Осетиядин Коста Хетагурован тIварунихъ галай педагогвилин институт ва гьар йикъан уьмуьрдин четин тарсар. Сифте ада райондин «ЦIийи дуьнья», ахпа республикадин «Коммунист» газетрихъ галаз алакъа тешкилна, сифте гъвечIи макъалаяр, цIийи хабарар, гележегда шиирарни чап ийиз гатIунна. Х. Жамалдинан яратмишунар яваш-яваш кьакьан дережадив агакьна. Адан шииратдин кьилин темаяр ватандикай, хайи чиликай, а чилел яшамиш жезвай зегьметчи инсанрикай, муьгьуьббатдикай, тIебиатдикай я.
Кьисметди Жамалдин кстахарнач, жегьилдиз ада вичин чIуру чин къалурна, кашни мекь агудна. ЯтIани, четинвилериз дурум гана, чIехи хьана, кIвал-югъ къайдадиз къвезвай чIавуз кьисметди адан рикIиз лап еке тIарвал гана: гъвечIи ругуд аял гъилел туна, Жамалдинан рикI алай уьмуьрдин юлдаш Пери хабарсуз кечмиш хьана. Муаллимвилин кIвалахни кIваликай яргъа Рутул, Докъузпара, Кьурагь районра авуниз мажбур хьана.
Уьмуьрдиз, тахай дидедиз хьиз, Х. Жамалдинан язух атанач. Тек итим яз, чарабурун кIвалера хьана, рекье-хуьле гзаф аваз, адан сагъламвал агъуз аватна, руфунин азарар акатна. Эхиримжи йисара адаз рикIин азарни хьана. Кужумай кьван дарвилерни четинвилер эхиз тахьана, адан ялавлу рикI 67 йисан яшда аваз акъваз хьана. ИкI ятIани, кIелдайбуруз шаирдин яратмишунрай перишан авазрилай артух уьмуьрдал ашукьвилин лишанрин ван къведа.
Зи хайи чил, сад яз кьведан кьисмет чи,
На заз къуллугъ, за ваз къуллугъ ийизва.
Багьаз хвена, дидедин хьиз, гьуьрмет ви,
Машгьуриз вун, вакай мани кхьизва.
РФ-дин культурадин лайихлу работник, хейлин йисара Ахцегь райондин администрациядин культурадиин отделдиз регьбервал гайи рагьметлу Шефиев Жамала лагьанай: «Районда культурадин ва искусстводин рекьяй Хкем Жамалдин ва элдиз хуш адан манияр галачиз са гегьенш мярекатни кьиле фейиди туш. Ам виридалайни хъсан тешкилатчини тир, агитатор-пропагандистни».
Жамалдин муаллимдин ва тербиячидин тIвар чIехи гьуьрметдалди рикIел хкизва ада тарс гайи, гила чпикай муаллимар хьанвай ученикри — Нажмудин Хийирова ва Камил Къарибова: «Чи муаллим масадан дерди-гьал фад гьиссдай, къайгъу чIугвадай, гегьенш рикI авай кас тир. Чаз ада вичин цIийи шиирар кIелдай ва шииратдин сирерикай суьгьбетар ийидай».
Къе чун шаир Хкем Жамалдинан яратмишунрикай ва уьмуьрдикай мукьуфдивди й рахунин себеб ам вичин девирдин нурлу ярчарикай сад хьун я. Ада медениятда ва яратмишунра кьетIен гел тунва. А геляй инлай кьулухъни неинки са Хкемрин несилар фидайдал шак алач.
Бажарагълу шаиррин яратмишунрай чаз абурун девирдин ва а девирда яшамиш хьайи инсанрин фикирар ва кIанивилер, зегьметар ва агалкьунар, гьатта нукьсанринни кимивилерин ачух шикиларни аквада. РФ-дин ва РД-дин лайихлу духтур Вагьабов Вагьидаз бахшнавай шиирда шаирди кхьизва:
Ингье духтур карагзава ахварай
Эглеш хьанвай дагъдин кьакьан хуьре къе.
Адан рахун-сес гьатзава япара,
Масад залай ава лугьуз кIеве къе.
Яшлу духтур мад рекьериз экъечIна,
Дуьшуьш жезва дуьзенбурни какурбур.
Ам чи халкьдив Ефимов хьиз эгечIна,
Ша Ахцегьиз лезги духтур такурбур.
Дидедикай шаирди кхьиз хьайитIани:
Ракъинив вун гекъигайтIа,
Рагъ гагь, цIай хьиз, ифида,
Мекьи чIавуз, туна ваз йиф,
Вич тади кваз хъфида.
Квев гекъигин, азиз диде,
Гекъигдани Ватандив?
Ватандилай вуч ава кьван,
Вун хьиз, рикIиз масанди?
Хцикай кхьиз хьайитIани:
ГъвечIи хци чи багъда
Ичин къелем акIурна,
Перер яна кьуд патаз,
Адан къамат чIагурна.
Ингье, вахтар алатна,
Къелемдикай тар хьана.
Тарци гъайи ичерал
ГъвечIи хцин тIвар хьана.
Муьгьуьббатдикай кхьиз хьайитIани:
Багъишда за зи ашкъини
Назик беден ваз,
Вердишда вун пIузаррилай
Кузвай темен хъваз.
Муьгьуьббатдик табни гьилле
Кваз тахьуй, зи яр,
РикI шуьше я, мукъаят хьухь,
Хаз тахьуй, зи яр…
Шаирдин чIал гьамиша рикIи кьабулдай гекъигунривни къешенг метафорайрив, везинрин цIалцIамвиливни чIалан девлетлувилив къалин жеда. Шаирдикай куьруь ихтилат заз ада вичин уьмуьрдиз гузвай къиметдалди куьтягьиз кIанзава:
ГьикI килигин зун алатай йисариз,
ТуначтIа гьич за уьмуьрдал нехишар?
Вуч жаваб гун зи тIвар чидай ксариз,
ХьаначтIа захъ хъипрехъ кьванни еришар?
Максим Алимов,
Дагъустандин писателрин союздин секретарь
____________________________________________________________
Хкем Жамалдин
Эверзава рекьери
Ингье мад заз эверзава рекьери,
Вуч ийин за рази тушир рикӀикай?
Эверзава заз бахтлу тир сеферри,
Хуш шикилар къарагъзава виликай.
Ингье чубан, кьуьнт янава литинал,
Марф къвадайла, акалзавай къуьнерихъ.
Гьейран хьанва гурлу вацӀун сесинал,
Акализ яб трактордин ванерихъ.
Доярка руш иеси тир дередин
Килигзава гъетер хьтин вилерай.
Ван къвезва заз нек ацазвай ведредин,
Ни акъудда кьил зегьметдин сирерай.
Дагъдин хурал ийиз дерин тӀеквенар,
Кацадалди атӀузва за нехишар.
Хци ийиз дергес, мукал, куьтенар,
Гьар са кардив ийизва жув вердишар.
Дадмишна за чарчардин цин стӀалар,
Экуьнахъ фад хъвазвай цавун лекьери.
Жагъурна мад къванер, гъвечӀи ккӀалар,
Гелер тунвай чи бубайрин кӀвачери.
Хайи макан ава якъин дагълара,
Амма Ватан вири чӀехи уьлкве я:
КъекъвейтӀани югъди-йифди яргъара,
Рекьер бул я, мензиларни еке я.
Хуш жедачни бес?
Москва шегьер, азиз меркез
Хуш жедачни бес
Мукьтадиран гъвечӀи хуьряй
Атай лезгидиз?
Каспид лепе галукьайла,
Нуш жедачни бес
Самур вацӀун яд хъваз чӀехи
Хьанвай лезгидиз?
Эхь, зи Каспий, на зи Самур
Къужахда кьунва,
Дагъви хци кьадай тегьер
Хурув кӀани яр.
Эхь, зи Самур, Москвади ваз
Вичин кар тунва,
Мукьтадира зи Ахцегьриз
Тур хьиз багьа тӀвар.
Муьжуьдар
Гзаф вахт я зун дуьньядал атана,
Лугьуз женни амайди са гьафте я.
Куьтягь хьанвач писни хъсан кьатӀана,
Зи уьмуьрдин гила, белки, сифте я.
Чизвач рикӀиз акъвазнавай чка зи,
Мумкин кар я, зун уьмуьрдин юкьвалла.
Яшайишди рехъ ачухда пака зи,
Белки, эхир декьикьаяр мукьвалла.
* * *
Гзаф рекьер атӀана за,
Дуьзенбурни какурбур.
Фикирдивай хуьз хьанач зи
Гьар сеферда акурбур.
Амма са рехъ рикӀеллама —
Муьгьуьббатдиз хъверай рехъ.
Вилерикай кӀвахьиз цӀелхем,
Ярдин патав зверай рехъ.
«Лезги газетдин» 2025-йисан 46-нумрадай
