Къанни цIувад йис вилик, 1990-йисуз, цIахур чIалан (агъул ва рутул чIаларихъ галаз санал) алфавит тес­тикьарнай. Ам туькIуьрай филологиядин илимрин доктор Гь.Х. Ибрагьимов мад вад йисалай цIахур чIалал акъа­­тиз эгечIай газетдин редакторни хьанай.­ Вичикай чна ихтилатзавай Къурбан Загьирович Омаханова адан гъилик кIелнай ва, гьеле пуд лагьай курсунин студент яз, вичелай гуьгъуьниз университетдиз хайи чIал чириз атай жегьил цIахурриз тарсар ганай.  

Зи вилик Къ. Омаханован цIи акъатнавай нубатдин «РикIин сирер» ктаб ква. Адак поэзиядинни прозадин (хайи чIалал) ва цIийиз арадал атанвай цIахуррин литературадин са бязи месэлайриз талукь макъалаяр (урус чIалал) акатнава. Абурукай садаз, «ЦIахуррин литература арадал атун ва вилик фин» макъаладиз, вил ягъин. Малум жезвайвал, цIахуррин цIийи литература буш чкадал арадал атанвач, адан дувулар милли тарихдин, культурадин, фольклордин деринриз фенва. ЦIийи литература арадал гъайибурук ва гилани ам вилик тухузвайбурук Гьарун Ибрагьимов, Муса Фаррух, Сафар Абдуллаев, Дабуз Шавкат, Хан-Алмаз, Агьмед Давудов, Валех Гьамзаев, Абдурагьим Дадашев, Вагьид Мирзоев ва са жерге маса авторар акатзава.

Эхиримжи къад йисуз цIахур чIалал художественный литературадин, фольклордин, гьич тахьайтIа, 50 ктабдиз дуьнья акуна. ЦIахуррин литературадин ктабрин презентацияр республикада ва вири уьлкведа талукь мярекатрал физва, эсерар неинки Да­гъус­тандин ва урус чIаларал, гьакIни азербайжан, ингилис, немс чIа­ларал акъатнава. Абурун таржумаяр пуд томдикай ибарат (поэзия, аялрин литература, проза) Россиядин милли литературадин антологиядани, республикада акъатзавай умуми изданийрани гьатнава. Республикадин писателрин союзда цIахуррин секцияни арадал атанва. ЦIахур чIалал «Нур» газет ва аялрин «Лачин» журнал акъатзава.

Къ. Омаханова къейдзавайвал, эхиримжи йисара халкьдин мецин эсеррин ва ашукьрин поэзиядин дережада­ авай милли литература пешекар литературадин дережадиз акъат­нава. Малум тир четинвилеризни килиг тавуна, цIахуррин литература инанмиш камаралди виликди физва, ада Дагъустандин ва Россиядин милли литературайрин арада вичикай лайихлудаказ малумарзава.  

Къ. Омаханов  цIахуррин яратмишзавай интеллиген­ция­дин векилрикай виридалайни бегьерлудаказ кIвалахза­вай­бурукай сад я. Адан кIвалах сергьятриз гегьенш ва жуь­реба-жуьре я: хайи чIал чирунин методикадин месэлай­рал машгъулди, публицист, таржумачи, шаир ва, кьетIендаказ къалурин, цIахур чIалал кхьизвай­ эвелимжи прозаик. Ам са кьадар гьикаяйрин ва пуд повестдин автор я. Абура важиблу чка, и кардин гъавурда акьунни четин туш, халкьдин тарихдин темади кьазва. ИкI, «Дагъ­лар цIун къене» повестда Кавказдин дяведин  девирда цIахур халкьдин кьилел атай мусибатдин вакъиайрикай лугьузва. КIелзавайбурун фикирдиз чна и повестдай чIук тек­лифзава.

Гь. Чандаров, литературадин критик

____________________________

Дагълар цIун къене

(Повестдай чIук)

Хипер ацана куьтягьна. Кьуьзуь Жабраил датIана чубанар ацукьуникди цIалцIам хьанвай къванцелай къарагъна. Кап пелев кьуна рагъдандихъ вегьенвай ракъиниз килигай ада вичи-вичикди лагьана:

— Нисинин купIунин вахт я…

Ятахдиз мукьва хьиз авахьзавай кIамув фена, дуьаяр ийиз-ийиз, ада гъилерин-кIвачерин чуьхуьн къачуна. Элкъвена хтана, дагъдин кьунан тIушуннавай хам винел пад дуьз чIехи къванцел экIяна, адал купIунал акъвазна. Кьуд ракатдин купIунин дуьайра кьуьзуьда Халикьдивай вичин эвлед-бевледдин ва вири хуьруьнвийрин рикIериз регьим гун, дуьнья ислягьарун, кIвалер агьваллу авун тIалабна…

Абдулкерима и арада нисинин тIуьн гьазурзавай: ада суфрадал фу, ругунвай як, ниси акъудна, бадида аваз къатухни эцигна. Фу тIуьрдалай кьулухъ суьруь чIуруз гьал хъувуна кIанзавайди адан рикIел хкун герек къвезвачиртIани, суфрадихъ ацукьнамазди кьуьзуь Жабраила лагьана:

— Абдулкерим, чан хва, гила хипер Чукай дагъдин гуьнедиз гьала. Ана векьни хъсан я, ядни ава. Тухдалди хъурай чпиз, эхиримжи кьве юкъуз гьайванар яд авачир синера хьана. Зун балкIанни гваз Ихрекрин тамуз кIарасар гъиз фида, тахьайтIа, нянин хуьрек, кицIериз хапIа гьазурдай затIни амач.

Фу тIуьна куьтягьна, Абдулкерима суьруь къарагъарна, кьиле кьун аваз Чукай да­г­ъ­дихъди рекье туна. Къуьнуьхъай гьебеяр куьрсарна (чуьлда хайи кIел-затI хьайитIа, твадайвал), литни вегьена (лугьуз жедач, марф къвайитIа), ада суьруьдин гуьгъуьнаваз камар къачуна.

Кьуьзуь Жабраила чIурал хак янавай ахта куьрен хкана, адаз пурар яна, пурарихъ нажах ва цIилер кутIунна, ахпа, сифте­ чапла кIвач уьзенгда туна, вичин беденни, кьезилдиз хкажна, пурариз авудна. Къирмаж юзурна ада куьрендив гьа чкадилай, жи­гъир­ ­кьуна, кьудалди-кьудалди вегьез туна. Са сятни арадай фенач, куьрен­ди ам тамуз агакьарна. Жабраила кьурай кIа­расар хана, типIихар авуна, абур цIи­ле­ралди ахтадал кутIунна. Иниз фад-фад къвезвай ва ятахдал рехъ хъсандиз рикIел аламай балкIан ада жигъирдай тIуз вилик ахъайна, тикдай экъечIдайла, вичини адан тумуникай кьуна.

Са къекъуьндилай алатна, ахпа мад садалай, куьрен бирдан хъуткьун хьана, фуф авур ада, къалабулух акатна, гьиргьирна. Кьуд пата вил экъуьрай кьуьзуьдаз яргъа хьиз рекьел экъечIай кьве гъвечIи шараг галай диде сев акуна. Адан рикIе хабарсуз, дереда циф хьиз, кичI гьатна, амма уьмуьрда гьар жуьре дуьшуьшрай акъатай чубанди кичIевилин гьисс гьасятда басмишарна ва гьарайна:

— ЭлячI кван рекьелай, гявурдин мал!

Вичизни кичIе хьайи севре, гъургъурдин ван ацалтна, дидедихъай галат тийизвай шарагарни гуьгъуьна аваз, са патахъди вегьена. Жабраила и тамун хизан, агъада наратрин гапIалда квахьдалди, вилералди рекье туна.

Ам ятахдал агакьайла, рагъ гьа гила-мад рагъдан патахъ цавуз акъатнавай дагъдин кукIушдихъ чуьнуьх жез гьазур тир.

*  *  *

Хам векьин чкада вижеваз тIуьр хипер чIура ацукьна. Югъ рагъ алайди тир, цава гьич са чIар циф авачир. КIвачел акъвазнавай Абдулкериман вилер патарив гвай синера къекъвезвай, анра инал-анал ятахар, чIурара чкIанвай суьруьяр капун юкьвал алайбур хьиз аквазвай. И хъсандиз таниш, ислягь уьмуьрдин шикилри рикIиз чим гузвай. Къазуннавай шалам рикIел хтай ада жибиндай гъални галай риб акъудна, векьедал ацукьна, шаламдин къазуннавай чка цун хъувуна.

Рагъ дагъдихъ хъфизвай. Абдулкерима, тади кутун тавуна, суьруь ятахдихъди гьална. Хъфидай рекье ада чайдиз атир гудай ва ниси хукуддайла ишлемишдай хъчарни атIузвай. Синел хкаж хьайи адаз вичин ятах, къулан патав са квел ятIани машгъул Жабраил халу акуна. Агьан, нянихъ недай тIямлу хинкIар жеда, шад хьана Абдулкеримаз.

Хипер кундиз хъияна, ам кьуьзуьдан патав атана, адаз салам гана. Кьуьзуьдини жегьилди юкъуз акур-такурдакай рахана. Нянин тIуьн тIуьна, кицIерни динжарай абур векьедал вегьенвай япунжийрал къаткана.

Йифни алукьна, цавун аршда нур гузвай варз, гуя ам хуьзвай къаравушар я, рапрапзавай гъетерин юкьва авай. Вилер цавуз килигзавай кьуьзуь Жабраила, дериндай ухьт аладарна, лагьана:

— Ваз чизва кьван, Абдулкерим, зи хва Абдулкъадир, яшариз ви тай, шаз Илису­диз султан Даниял-бегдин патав фена. Гьанлай кьулухъ адакай гьич са хабар-тер авач. Лугьузвайвал, адакай султандиз лап эрчIи гъил хьанва. Зал гьалтайтIа, за адал чамран бапIах алукIиз гьазурвилер ийизва. Хъсан рушни акунва. Гада хтанмазди, Аллагьди рехъ ачухайтIа, Алидин руш Фатимадик лишан кутада. Анжах им пуд лагьай йиф я заз чIуру ахварар акваз. РикIе секинвал авач зи, фикирзава за, гьинай атайтIани, са бала къведа зи кьилел. Зи къайгъу жувакай туш, жегьилрикай я, ингье вунни зи хва хьтин.

— Жабраил халу, жуваз а кьадар фикир-къазаб гумир эхир, — ам секинариз алахъна Абдулкерим. — Сабур це рикIиз, хъсан крарик умуд кутур. Инсандин кьилел вуч атайтIани, вири Халикьдивай я. Ада гьикI кхьенватIа, гьакI жеда…

Пакадин югъни, амай йикъар хьиз, атана алатна. Пуд лагьай юкъуз ятахдал Муслим пайда хьана. Ада хипериз кIвахдай кьел ва цIийи хабарар гъана. Хабарарни шадбур тушир.

— ЦIахуриз урус аскерар атана, — суьгьбетна мугьманди. — Абурун кьилени генерал Воронцов вич ава. Ваъ, хийирдиз туш абур акъатун. Шулугъар ийизва, хабарни такьаз, чпиз мал-хеб тукIвазва. Нянрихъ, хъивегьна, пиян яз, эдебсуз манияр язава. Чи жегьилрикай са бязибур кьуна, абурун силис ийизва. Хуьруьнвийрик хъел ква…

И хабардикди кьуьзуь Жабраилан рикIе ялав къекъвена.

*  *  *

Илису султанатдин сагьиб Агьмед-Султан-хан заландиз азарлу хьана. Рекьидай вахт мукьва тирди кьатIузвай ада вичин патав рухвайриз — Мусадизни Даниялаз — эверна, абуруз веси авуна:

— Зи рухваяр, заз уьмуьрдикай гзаф амач, къе-пака хъфида атIа дуьньядиз. Зи веси я квез: чи халкь цIахурар, чи ватан хуьх. Душмандин кам чи чилел къведайвал тахьурай. Къуншийрихъ галаз гьамиша ислягь хьухь, абурукай дустар яхъ, абурухъ галаз алвер ая, абуруз хийирлу вуч аватIа, гьам кьабулна чира…

1830-йисуз Агьмед-Султан-хан рагьметдиз фена, адан чкадал гадайрикай чIехиди тир Муса акъвазна. Амма султанатдиз ада яргъалди регьбервал ганач — са йисни жедалди, рагьметдиз фена. ЦIахуррин кьиле адан гъвечIи стха Даниял-бег акъвазна. Ам акьуллу, дерин чирвилер авай, гъиле кьур крара жуьрэтлу кас тир. А вахтунда Илисудин султанат Россиядин империядихъ галаз къени алакъайра авай. Даниял-бег вичин вафалу терефдар хьунин фикирдалди императорди адан гьерекатриз манийвал ийизвачир. Амма эхирдай абурун алакъаяр чIур жез эгечIна: Даниял-бегдин са бязи тIалабунар пачагьдин патай жаваб авачиз амукьзавай. Имни такабур къилихрин цIахуррин регьбердиз бегенмиш жезвачир. Кавказда лагьайтIа, дяведин цIаяр къвердавай къизгъин жезвай…

Урусрин кьушунри Дагъустандинни Чечнядин дагъвийрал къайдадик кваз гьужумар ийиз эгечIна. Уьмуьрда азадвални аслу туширвал виридалайни багьа дагъвийриз чпин лайихлувал кIвачерик вегьезвай пачагьдин гъилибанрин гьукумдик яшамиш жез кIанзавачир. Ашкара тирвал, уьмуьрдик къалабулух акатай, четин девирра, хайи чилин азадвал ва аслу туширвал патал женгиниз къарагъун герек атайла, халкьдин арадай регьберар-игитар акъатда. Абурни, гуьгъуьнлай къведай несилриз гьахълу рехъ къалурдай гъетер хьиз, тарихда амукьда. ЦIекIуьд лагьай асирда Дагъустанда ихьтин игит дагъвияр азадвал патал пак дяведиз къарагъарай имам Шамилакай хьана. ЦIуд йисаралди акьалтI тавур Кавказдин дяведа чи дагълар цIун къене гьатна, пара ивияр экъична, чилин винелай хуьрер квахьна, дагъвийрин гьар са къазма бедбахтвилик акатна…

Дагъвийрихъ галаз дяведа пачагьдин­ генерал Шварца Даниял-бегдивай вичиз­ куьмекдиз атун истемишна. Даниял-бега и кардик хев кутунач, вичикди фикирна: «Гила абуруз завай куьмек кIанзава, зи тIа­ла­бунар лагьайтIа, абурун патай жавабар авачиз амукьзава, къуншиярни заз акси акъва­зарзава…» Са юкъуз, жемят жуьмя-мискIиндиз купIунал атанвайла, цIахуррин вилик экъечIна, ам икI рахана:

— Зи гьуьрметлу ватанэгьлияр! Квез чидайвал, зун гьамиша урусрихъ галаз ислягь алакъаяр хуьз алахъайди я. Гьикьван абур зун дуьз рекьелай алудиз алахънайтIани, абуру зун шумудни са сеферда алдатмишунизни килиг тавуна. Гила зи вилер ачух хьанва, зун абурун ниятрин гъавурда акьунва. Гьавиляй къе за виридаз эвер гузва: чи азадвал хуьн патал гъиле яракь яхъ! Хайи чил хуьн къе чи пак буржи я!..

Месэла вичин сирдаш куьмекчи Абдул­къадирахъ галаз веревирд хъувуна, Да­ни­ял-бегди имам Шамилаз ихьтин чар кхьена: «Имам Шамиль! Салам я ваз вири цIа­хур халкьдин патай. Вун гьахълу рекьел элячI­нава, чунни ви патал ала. Зун кьушунни галаз ваз куьмекдиз къвез гьазур я. Анжах эвелдай куьмек чаз герек я: эгер мумкинвал аватIа, ви итимар Къарадагъдин муькъвел ракъура, Рамазанан дестедиз рехъ ачуха».

Даниял-бег Шамилан патал элячIайда­­кай хабар хьайи Кавказдин сердер (наместник) князь Воронцова цIахурриз акси гужлу кьушун рекье туна. Пара ивияр экъи­чай­ женгера цIувад йикъан къене цIахурар къуватдиз артух душмандин хура акъвазна. Кахда ва Илисуда мусибат такур кIвал амукьнач…

Урусри Илису кьурдалай кьулухъ чан аламукьай женгчиярни галаз Даниял-бегди кьулухъди дагълариз ялна. Ина ЦIахуррин хуьрени къати ягъунар кьиле фена. ГьикI лагьайтIани, къуватар барабар тушир, Да­ни­ял-бегди мадни кьулухъди Даргодиз чIу­гуна. Ина Карата хуьре ам гьуьрметлу мугьман хьиз акъвазна. Са тIимил вахт алатайла, имам Шамила ам Ириб хуьруьн наибвиле тайинарна.

Дяве давам жезвай…

1844-йис алукьна. Имамдин патай куьмек аваз, Даниял-бегди са кьадар цIийи кьушун кIватIна, ам Джаро-Белокандиз рекье гьатна. Амма ана адавай кьетIи гъалибвал къазанмишиз хьанач, чIехи пучвилерни хьана, кьулухъди хтана.

1846-йисуз Даниял-бег Нуха шегьер кьаз алахъна. Эхирдал кьван и план кьилиз акъатнач. Мадни кьве йисалай адалай Лучекайни Рутулай урусар чукуриз алакьна…

Автор: Къурбан  Омаханов

Лезги чIалаз А. Омарова элкъуьрна