Абдуселим Исмаилов,
Дагъустандин халкьдин писатель
Гьарамдин шабалут
Виринра гьакI я, заз чиз — чи идарада кIвалахдиз талукьбурулай къерехдин ихтилатар пара жеда. Лугьудайвал, сада акур ахвар ахъайиз хьайитIа, муькуьда такурбур туькIуьриз, ина арадал ават тийидай са месэлани жедач. Аллагьдиз шукур, ихтилатрални гьуьжетрал рикI алайбур кIеве гьатдайвал туш — чи шегьерда тарашунарни къакъудунар, къайдасузвилер адетдин крар хьанва.
И пакамахъ гаф гьалалдикай-гьарамдикай кватна. Ахпа, ришветбазвилиз акси женгиникай рахаз, адан нетижайрикай лугьун рикIелай алатзавай президентризни депутатриз къиметар гана, ришвет таганмаз, чпивай хуш гафни гьат тийизвай гьакимризни ришвет гвачиз са идарадизни техфизмай къара жемятдиз нифретар сел хьиз къвана.
— Садра кьванни чир авурай ман гьарамдин жаза гьихьтинди ятIа, — хьана абурун фикир…
Ктабрин шкафдивай виниз акъвазна, арабир хъуьрез, жакьвазвай темадай вичин фикир яз са келимани лугьун тавур Ильясбег яваш-яваш ракIарихъди фена ва са арадилай кабинетдай экъечIна.
Са цIуд-цIувад декьикьа алатнатIани чидач, ина эркекар хьиз, пакаман рахунариз, дишегьлиярни кIватI хьанвай кабинетдай гьарай акъатна:
— Рекьизва! Ильясбег рекьизва!
— Патядин руьгь фенва, гадаяр,- лагьана итимрикай сада.- Гьарайзавай тегьер аку.
Амма, руьгь фенвай Патядин хьиз, мадни дишегьлийрин сесер акъатна:
— Им рекьизва, я вахар!..
— “Скорыйдиз” эвера лагь!..
— Я гадаяр, иниз ша!
— Ильясбег рекьизва!..
Катна итимар вири чпин “кимелай” дишегьлийрин “ким” авай кабинетдиз. Аквазва абуруз, дугъриданни, Ильясбег рекьизва: вилерай нагъв, сивяй гъер авахьиз, адан чиник ял акатнава, вичи вичин туьтер тIушуниз, ада нефес къачуз тежезмайди къалурзава.
— Ма яд, Ильясбег! Яд хъухъ! — пIузалай хъирепI алатнавай чинидин кружка адан сивихъ агалдарзава Патяди.
— Хъухъ, гада, хъухъ! — гьарайзава гьарда санлай эркекри.
— Куьне адаз вуч гана, я дишегьлияр?..
— Це, мадни яд це! Адан нефес ачух жезвай хьтинди я…
Ильясбеган гъилер туьтуьнилай алатна.
— И-и-и зегь-ри-ри-марди,- са гуж-баладивди рахана Ильясбег.- И-и-м тIуь-тIуьн хь-хьана.
Ильясбеган гъиляй кIвачерик шуьтруь рангунин са шабалутни шабалутдин хъире аватна.
— Зи шабалутар!- гьарай акъатна Шагьмурадай.- Ктабрин шкафда авайбур тир. Вуна тIуьрди яни?- агъуз хьана адан кьил Ильясбеган винел
Ильясбега, эхь лугьун яз, вичин кьил агъуз-винизна.
— Кьилеваз! — чин чIурна лагьана Шагьмурада. — Чуьнуьхна кIандачир чарадан шей. А чIуру шабалутар зи шкафда аваз вад йис тир.
Шагьмурад хъуьрез-хъуьрез кабинетдай экъечIна. Адан гуьгъуьна аваз — амай эркекарни.
— Акунани квез, гьарамдин жаза гьихьтинди ятIа? Гьарамди незвай гьар садав яргъал-мукьвал ам агакьардайди я! — инанмишвилелди гъил цава акIурна Шагьмурада.
— Кешкени.., — къул чIугуна садбуру.
— Чи Ильясбегалай башламишначиртIа жедачирни? — хъуьрена муькуьбур…
«Лезги газетдин» 2020-йисан 37-нумрадай
______________________________________________________________________________________________________________
Хъсан пеше
Йикъар чими жердавай нянин кьиляй инсанарни къалин жезвай паркуна фадлай такунвай куьгьне танишар, ярар-дустар сад-садал дуьшуьш жезва.
— Салам алейкум, я Мегьамедбег Агьмедбегович. Вунни аквада кьван. Вун гьина авайди я, я кIвал къени хьайиди?
— Алейкума салам, Алдерхан Салманханович. Вунни аквазвач эхир, я дуст. Вун гьина авайди я, я хизан сагъ хьайиди?
Куьгьне ярар-дустари сада-садаз гъилер яна, сада-сад къужахламишна, рикIин сидкьидай играмивилер къалурна.
— Зун гьина жеда, я дуст кас Алдерхан? Нисиналди кIвале, ахпани нянин геждалди кIвалахал.
— Огь, вун бахтавар я ман. КIвалахни ийизва, ялни язава. Са жуьре мажиб кьванни авани?
— Аллагьдиз шукур, папа хъелдайвал авач. Пенсияни эхцигайла, кIватI жезва са кьадар, недайдини бес жезва, къерех-бужахдиз фидайдини. Ша, за вун автIа кафедиз тухун…
— Валлагь, хъсан я ви гьал. Заз гьа пенсиядиз экъечIай йикъалай мажиб вуч ятIа, чизмайди туш.
— КIвалахзавач жеди ман вуна.
— За вуч кIвалахда? Гьина кIвалахда? Фена, парахдин сивел алай чубан хьиз, са олигархдин варарал, ам ахъайиз ва акьал хъийиз ацукьдани?
— ГакьуртIа, пис пеше туш хьи.
— ГакьуртIа, эхь. Амма заз кIандач.
— Бес ви пеше вуч я, я дуст кас?
Мегьамедбег Агьмедбегович фадлай такунвай дустуниз шуьтруь хъвер кваз килигна.
— Лугьудани, зи пеше вуч ятIа?
— Сир туштIа, эхь.
— Зи пеше вуч ятIа чидани ваз? Папан чин такун патал экуьнахъ фад кIваляй экъечIун. Закай хъсан морж хьанва, кьуьд-гад талгьана, гьуьлел физвайди я.
— Ахпа?
— Ахпа вуч жеда кьван — нисинрилай алатдалди, зун гьуьлуьн кьере жезва. Нисинрилай алатайла, рапар вегьез, балугъар кьазвай халуйривай къачуна сад-кьве кило таза балугъарни, хквезва кIвализ. Абур къавурмиш-затI авуна, тIуьна тухдалди, нянрихъ экъечIзава ингье и паркуниз.
— Гьам ви пеше яни?
— Эхь, чан стха, гьам зи пеше я.
— Заз са суал ава эхир, я Мегьамедбег Агьмедбегович.
— Хабар яхъ.
— Я чан стха, олигархдин варарал ацукьиз ваз кIанзавач. Валай алакьдай муькуь крарни, белки, ваз жагъизвач. Бес, я кIвал къени хьайи кас, экуьнилай эгечIна, нисинилай вегьедалди, вун гьуьлуьн кьере жезваз хьайила, а балугъар кьадай рапар вахъ вучиз авач? Вуна таза балугъар а халуйривай пулдихъ вучиз къачузва, вуна вучиз кьазвач?
— Заз гьа мажалар авайди яни, я кIвал къени хьайиди? Гьанай кьадай кIезридал вил эцигна, сятер акъудиз жедани зун?
— Валлагь, ви пеше хъсанди я, — ачухдиз хъуьрез, къужахламишна Мегьамедбег Агьмедбегович Алдерхан Салманхановича. — Ша, кафедиз фида чун кьвед. Ви акьван хъсан пеше чуьхуьн тавуна жедач…
Ахпа-е…
Чи Шагьназа, идарадин кьилин пешекарди, вичин кIвалахдин пакама ван хьайи-тахьайдалай, чIалахъ жедай-тежедай хабаррилай башламишда.
— Лагь, къе вав вуч хабарар гватIа, — ацукьна адан къаншардавай столдихъ Мирим Селимович. Амни идарадин кьилин пешекаррикай я.
— Авач захъ са хабарарни, — вичикай ягьанатзавайди хьиз хьана, векъиз рахана Шагьназ Шагьпазовна.
— Украинада ягъунрив эгечIнавачни?
— Зун вуч я ваз, обозреватель-политолог яни, я тахьайтIа, ООН-да Украинадин векил яни?
— Вак хъел вучиз ква-е? — акъвазнач Мирим Селимович. Адазни рахадай иштягь авай.
— Вун гзаф рахазвайвиляй. Украинадикай хабарар, зав хьиз, вавни агакьзавачни? Куьчейра тIимил гьата, килиг зун хьиз телевизордиз. Ваз интернет авайди тушни?
— Вав гвай хабарар анра жедайбур туш эхир…
Ихтилат куьтягь хьана, идарадин къуллугъчийрин кьилер, кIвалахдин яцIаз гьахьиз, чарарал-цIарарал машгъул хьана.
Садлагьана Шагьназ Шагьпазовнади сес галаз хъвер авуна.
— Ваз вуч хьанатIа чидани-е, Мирим Селимович? — хъуьрез эгечIна Шагьназ Шагьпазовна.
— Лагьайла, чир жеда ман.
— Зи къунши Фереядин гада, гьич хъфин тийидайди, чпин хуьруьз хъфенва. Абуру ана “Мегафондин” яни, “Билайндин” яни вышкаяр эцигзава. Ви рикIел аламани-е Ферея?
— Ништа, вун никай рахазватIа.
— Бес за ваз лугьузвайди вуч я. Иниз маса гудай затI-матI гваз къведай Ферея вуч тир… Яз, ваз ам гьикI чир жеда — вуна адавай са гъил чуьхуьдай запун кьванни къачурди туш. Вун шкьакьрин шкьакь я.
— ЗатI-матI маса гудайбурукай чаз санани секинвал амач. Ягьсузар, йикъа цIудра зенгер ягъиз, кIвалеризни кваз къвезва.
— Ахпа-е… Гьа Фереядин гада йиф ийиз акъваззава вичин халудин, яни дидедин стхадин кIвале. Мерветан. Чаз садра ниси маса къачу лугьуз атайди вуч тир.
— За къачунай кьван.
— Вирида къачунай, хъсан нисияр гвай эхир адав. Ахпа-е. Гьа Мервета зенг ийизва вичин вахаз.
— Я вах, — лугьузва, — им вучтинди я — иниз хтанвайди?
— ГьикI вучтинди я-е? — хъел къвезва Фереядиз.
— ГьакI. Я рахадайди туш, я яб гудайди туш. Адахъ вуч хьанвайди я?
— Са затIни, я чан стха.
— Адак квай чуруяр вучтинбур я?
— Чуруяр гила виридак квачни, я стха?
— Ам яз гьибурукай я?
— Я чан стха, зи хва, ви хтул тирла, ам гьибурукай жеда кьван?
— Арабрикай-вагьабрикай яз тахьурай гьа. Куьне зи секин кIвал чIурна эцигда! — ачухдиз наразивалда Мервета.
— Ваъ, я чан стха. Адаз бисмиллагь-алгьамдуьллагьни чидайди туш.
— Бес гьар гафунин кьилиз иншаллагь лугьузва эхир.
— Гила чир хьанва жеди, я чан стха. Валлагь, адай зи кьилни акъатзамайди туш, — шехьна, хълагьналда Фереяди.
— Ну и что? — ихтилат вуч паталди тиртIа, кьил акъатнач Мирим Селимовичан.
— А то, — ван хкажна Шагьназ Шагьпазовнади, — гьа нисияр гудай Мервета вичин вахан гада кIвале тун хъувунач.
— Дуьз карна ада, — кIевиз рахана Мирим Селимовични.
— Дуьз кар ийизвайди я Украинадин урусрини. Чун фашистар я лугьуз къекъвезвайбурухъ галаз абур гьикI яшамиш хъжеда? Я чпи абур акъудда, я чеб экъечIда. Маса рехъ авайди туш…
— Политолог туш лугьуда вич, — кьил чарарал агъуз хъувуна Мирим Селимовича.- Гьихьтин политолог я хьи…
«Лезги газетдин» 2020-йисан 41-нумрадай.
___________________________________________________________________________________________________
“Це инсанриз булдиз жуван няметар…”
Багъривилер инсанрин
Вегь кьилелай чIулав яйлух,
Заз ясдин ранг такурай.
Вегь зи кьуьнтек хъуьтуьл ястух,
Къул кIарасрив ацIурай.
Къажгъандиз вегь якIун тике,
Шурва хъвада рекь алай.
Заз аялрин лацу пелер
КIанда таза гьекь алаз.
Киледавай кIерецарни
Гице абурув кукIвардай.
Кстахарни, хъилецарни,
Гарун ван къвез гурмагъдай,
Чи къваларал алкIида къвез,
Санал къачуз нефесар.
ГъалатIар чав кикIида къвез,
Чухваз рикIин кьефесар.
Башламиша вуна ахпа
Мах дидедин тIалдикай —
Адан таъсир жеда пара
Векъи мез гвай къалдилай.
Гьижрандикай мани лагь заз
Нагъв хьурай ви вилерал.
Зун жегьил тир икьван гагьда,
Белки, четин рекьера
Руьгьдин, рикIин ажузвал за
КъалурнатIа эгена,
Гьайифдин луж алтIушда зал
ХъжедайтIа, декIена
Башламишиз уьмуьр фейи
Мах хьиз цIийи кьилелай…
ИкI накъвадин стIал чIехи
Аватна зи вилелай…
Имтигьан я чаз нубатдин
ХъуьтIуьн йифен яргъивал.
Гуж я чIехи хьун баятди
Чи, инсанрин, багъривал.
Заз ахварай диде шехьиз акуна
Заз ахварай диде шехьиз
Акуна. Вуч ахвар я?
Сир чидайбур, заз ам це хьи,
Абур вучтин накъвар я?
Белки, закай чIуру хабар
ГанатIа са мидяди?
Белки, авач захъ са гьунар?
Уьмуьр хьана саяди,
ГутазватIа дидедив дерт?
Агь, уьмуьр вуч четин я!
Амма диде хьанва къе перт,
Тахсир зиди якъин я.
Сувариз хьиз, накь аялриз
Къачуна за савкьатар.
Кутаз дерин яд хиялрик,
Куьчеда зал таватар
Гьалтиз фена, вилера гьакI
Амаз пичIи умудар.
Белки, зи тIал рикIера кIватI
ХьанватIа са шумудан?
Амма вучиз дидеди зал
Шак гъизва и арада?
ХьайитIани зи рикIе тIал
Чирдани кьван чарадаз?
ГьинвачтIани зун гуьзетиз
Пакамалди ацукьна,
Яргъи йифезни лянетиз
Текдиз кIвале амукьна.
А лянет за кьабулзава —
КьурадатIа накъвар ви?
Зи рикIени рагъулзава
Хайивиляй ахвар ви.
Вучда, диде, вахъни хьана
Са дерт ферсуз веледдин.
Вахъ стхани, вахни ава,
Амма рикIе куьлегдив
Агална на хуьзва дердер,
Къалур тийиз чарадаз.
“Вучиз зи хва вичин бендер
Кхьиз ферсуз аквада?
Ада закай туькIуьрзава
Виридалай гуьзелбур,
Зи вилера куькIуьрзава
Эквер — шелдихъ цIигелбур…”.
Гьикьван кIандай заз чIалахъ жез,
Диде, ви мез лукьман я.
Варцарилай кIвализ хквез,
Зун вазни кваз мугьман я.
Уьмуьр я им чамардавай,
Лиф хьиз, катай кьефесдай.
Закай кIанз са хабар цавай
Мукьва-кьили, миресдай
Акъудзава вуна гафар
Умуд аваз вилера…
Диде, вуна хамир ахвар,
Заз тIвар кьуна эвера.
ПIузарраллай къабар сагъ яз
Акъатда зун патав ви.
Ихтилатрин яргъи баргъ гваз
Йиф акъудда къулав чи.
Зун рекьева, ахгакьна зун.
Агь, ви шадвал! Ахвар туш,
Ви вилера ялав куз цIун,
А сенфенан накъвар туш.
Агь, межлисар чна кьведа
Ахьтинбур къе къурмишин!
Зун къуншийрин юкьва жеда
ГъвечIи-чIехи саймишиз.
Вун, диде, зал дамах ийиз,
Фида дерин хиялриз:
“Дуьньядик ква, зи хва, вучиз
Амай вири аялрик
Хьанач адан къилихрин пай?
Рахун аку — мани я.
Зун бахтлу я и хва авай,
КIвал-югъни зи къени я…”.
Бубадин чуьнгуьр
Псисдин гьис зилкъара
Гьатай хьиз, гьава
Залан хьана нефесдиз
АкIанва къава.
Манини я, шелни я
Пашман рикIин сес,
Амма мани лугьуз кIанз
Рахазва зи мез.
Гуя йифен чIулаввал,
МичIивал ацIай
Манийвал туш манидиз
Илгьам яз рахай.
Гуя къава акIанвай
Зилкъара тилер
Ацукьнач и чуьнгуьрдал,
Киснавач симер.
МичIи йифен дарвиле
Цлахъ гала ам,
Уьмуьрлух зи утагърай
Чукурнава гъам.
Ам илгьамдин варз хьана
КуькIвенва цава,
Заз михьини, кьезилни
Ийизва гьава.
Ви сес даим рахазва,
Бубадин алат,
Зи уьмуьрдин йигинвал,
Мурадрин тIаратI.
Хцин хайи югъ
Тапа-тапдин ванери хуьр къачуна:
УстIарди кьеб илигна зи баладиз,
Бубади гьер тадиз кьасаб авуна,
Дидедини цIай вегьена акадиз.
Къавай чилел хушракандин гъалуни
Лепе тагуз секин тирла утагъра,
Хва гуьрцелдив акъвазда вич алцумиз —
Гьар сеферда хизандин хъвер къарагъда.
КIвачерикай гъалатIри къван хкудиз
Селдин хура авай чIавуз туьгьметрин,
Тек хцивай жеда кIевяй акъудиз,
Муьгъ вегьена вичин хъвердив, суьгьбетрив.
Алай чIавуз агалкьунрин балкIандал,
Шагь тирла жув гуьнгуьнавай крарин,
ЭкъечIда хва къабачи хьиз майдандал,
Мадни гурлу гьевес кутаз капарин.
Хиялри зун тухванвайла яргъариз,
Къундармаяр алатдайла мецелай,
Ам я къуват гудайди зи гафариз,
Жеч хъсан яб гудай кас мад вичелай.
Вилериз хупI ганватIани деринвал,
ЧIехи япар кьазвачтIани гардандив,
КIаняй винел пружинравай йигинвал
Хуьзва ада бажарагълу инсандин.
Къуьнер, батмиш хьанвай фирягь перемда,
Къвез ацIузва мягькемвилив итимдин,
Емиш гуниз гьазур жезвай къелем яз
Къайни зегьем акуна жез лигимди.
ЧIехи хьухь, хва, пакадин югъ зи багъдин,
Давамара багъманчийрин адетар,
Къастар михьиз, рикI дурумлуз, чан сагъдиз
Це инсанриз булдиз жуван няметар.
* * *
Сарар — гимиш, хважамжамар — пIузарар…
Зав рикI гумач, гьинизна на, азизди?
Зи гьар са югъ мелни мехъер, суварар,
Гадни гатфар ийизва на, азизди.
Ваз гьелелиг чир хьанвач зи гьунарар —
За бахтлувал хкизма ваз, азизди.
* * *
РикIе — гьиссер. Чан — чагъинда,
Къайи курум яд гичиндай
Хъвана зегьем рекьидайвал,
Вилер ала ви регьимдик
Жув акатдай декьикьайрал,
Ви эвердиз къвез кIвачин яз
Жув жувавни кикIидайвал…
* * *
Вун зал вучиз гьалтнач икьван чIавалди —
Гила вуч гун за геж атай мугьмандиз?
Заз чиз, тажуб ийида вун суалди,
Амма яб це жуван рикIин аяндиз.
Зи вилери гел авуна живедал,
Вуна камар къачур рекьиз килигиз.
А гелерай зун ви патав хкведа,
Ви гьар юзун зи гьиссерив гекъигиз.
* * *
Ви ихтибар заз шадвал я тежер кьван,
Салам гана за вун авай утагъдиз.
Ви сифетар девлетлу я цуьквер кьван,
Килигна зун вун диганвай саягъдиз.
Туьгьмет мийир ачухунай сирер фад,
Азадвал гун гьиссериз зи хесет я.
Заз акуна чIулав мехмер вилер мад,
Амма вибур кIватIиз тежер девлет я.
* * *
Ша ацукьин кьведни йиф-югъ талагьиз,
ЧIалар лугьун садаз сад чир жедалди.
Зун фикирлу жезва гила ара физ,
Акурди туш икI, вун патав къведалди.
Ша суьгьбетар ийин айгьам галачир,
Къуй рикIери чпиз лезет къачурай.
Вун михьи я, заз гьасятда хьана чир,
Амма ваз зи михьивални акурай.
* * *
Оркестрди эверзава майдандал
Башламишиз кьил элкъуьрдай гьерекат,
Зун вил алаз ацукьнава айвандал,
Виле такваз вун галачир мярекат.
Марф алатна, атирлу тир гьавадал
ЭкъечIна зун кьил баштанна субайдиз.
ИкI чIугвач зун вичел буйди чарадан —
Вун ятIа гьа багъдин кьиле авайди?!
Цав хъуьрезва
Цав хъуьрезва,
Зунни, вун хьиз, шад тир чIавуз,
Накъвар чиг яз авахьиз.
Хъуьруьн гъана чна цавуз,
Векьин юкьвай фенвай рекьел
Авахьзава ламувал.
Пагь, чигедив таза векьел
Гва гьа вав кьван хамувал.
Зални шадвал авахьзава
Михьивиляй гьавадин,
Налугьуди, акахьзава
Къвез зи намус-гьаядик,
Ахтармишиз кIанз рагъулвал
АкъатдатIа деринрай.
Зун, къе заз цав акурвал,
Михьи я гьа виринра. —
Инанмишвал гьатай вилер
Килигзава винелди,
Дидеди хьиз, цаву гъилер
Алтадзава кьилел зи.
Гьазурнавач цифери марф —
Михьивал я ипекдин.
Ахъайзава рекьери мах
Цуькверикай керчек тир,
За яб гузва, гьисабзава
Вун авайди виринра.
Фикирзава, яраб закай
Ви рикIни икI секин я?!
Агь, куьн, дишегьлияр…
Агь, куьн, дишегьлияр дамах гвай,
Къвез къвалалай физва рикIиз къилав гуз,
Сусар хьтин къе балкIандал акьахдай…
Гьайиф туш квехъ жувни галаз чил-цав гуз.
Амма вучиз алатда куь рикIелай
Чахъ гьар садахъ жуван сусар авайди,
Къир вегьена назбаличдин винелай
Чамран балкIан гьардан гъенел алайди?
* * *
— Ваз дуьньяда вуж багьа я?
— Виридалай багьа я вун —
Зи кIанивал замин я.
— Ваз дуьньяда вуж хата я?
— Виридалай хата я вун.
КIанивилиз хаинвал
Нивай жеда?
Тек вавай!
* * *
Вун атана зи уьмуьрдиз,
Жуван рикIин ван къведайвал.
Вун атана зи уьмуьрдиз,
Сифте гьиссдал чан къведайвал.
Вун хъфимир, гьиссерик хьиз,
Зак са жизви чан кумай кьван.
Вун хъфимир рекьерик зи
КIвач алукьай къван кумай кьван.
* * *
Зун гьелекмир амалривди,
Кун течидай аялди хьиз.
Зун гьелекмир суалривди,
Женгинавай кьегьалди хьиз.
Заз я кудай, я жавабдиз
ТIарвал гудай къуват авач.
Заз хсуси мугьуьббатдиз
Инад кьадай ният авач.
* * *
Серкин нидал — чехирдин ял,
Алава яз — пIапIрусдин гум
КIвалин пипIе — ругул аял,
Кисна жакьваз балугъдин тум.
Акваз, анжах чIалахъ тежез,
Ван жез — тийиз япалайни,
Ам хьиз, кисна, жизви хъуьрез,
Килигзава цлалайни
ЧIехи буба кIвализ къизмиш,
Айибар гуз кисуналди,
Гьарай-вургьай ийиз бамиш,
Хтулдин дерт гьиссуналди…
Михекар
Зи виликай наз гуз яру михекри
Къалурзава тикрар тежер иервал.
ЯтIа белки кьелечI чка эркекрин
Ам такуна алатна физ тежервал.
Пуд цуькведихъ гьардахъ вичин тав ава,
ПIуз пIузаллай назиквални пешерин.
Гьар садахъ вич ачух хьайи чIав ава,
Ашкъидайни хъиляй таяр-туьшерин.
Цуьквер пудни жувал чIугун гунагь я,
Садав пIузар, садав чуру агудиз.
Абур санал такунайтIа нагагь заз,
Четин жедай садан таъсир алудиз.
Вуч хъсан я икьван бул яз иервал,
Яракь гвачиз есирда тваз эркекар.
Бул хьурай куьн, чунни кьуьзуь тежервал,
Чина яр тваз наз гвай яру михекар.
* * *
Пенжер гатаз саврух ава куьчеда,
Фитнечи хьиз — ашукьбурун арада.
Яраб къени ви вилер зал ала жал?
Пенжер гатаз саврух ава куьчеда.
Зунни — рекье гелер квахьиз живеда.
Вучда кIвализ акъатайтIа чарадан?
Пенжер гатаз саврух ава куьчеда,
Фитнечи хьиз — ашукьбурун арада.
* * *
Агь, дишегьли, цавар рахаз хъуьремир,
Хъвер къалура заз фитедин пипIекай.
Вилерални чIугу сирдин личекар,
Агь, дишегьли, цавар рахаз хъуьремир.
Чи муьгьуьббат кьецIиларна къекъвемир,
АлтIушда гьа иви хъвадай мичекар.
Агь, дишегьли, цавар рахаз хъуьремир,
Хъвер къалура заз фитедин пипIекай.
Гъезел
КицIин къувди куьчеда мад са ван тунва:
Ажалди нин рикIе ятIа алпан тунва.
И кардал вил алайда хьиз, кьуьзуь касди,
Вичин буржи чиз, метIерал Къуръан кьунва.
Чир хьанайтIа, чанни гудай яр-дустуни
Чпихъ галаз агакь тавур лукьман тунва.
Нурар туьхуьз гьазур хьана дагъдал алай
Вацрани чин, пад кими яз, пашман кьунва.
Залум йифе хуьруьн рекье терс хабардив
Инай-анай шумудни са мугьман тунва.
Чидачир гьа касдин геле, вичин хъен хьиз,
Ажал хьана алат тийир душман тунва.
Гена шукур, ада вичин эв-эвледдиз
Регьят уьмуьр — вичиз гудай игьсан тунва.
ТахьайтIа гьикI фидай фагъир и уьмуьрдай:
Къениндалай пака кесиб заман тунва.
Гьайиф чIугу, Абдуселим, шехьа жувни,
Рехъ галачир тавда халис инсан тунва.
«Лезги газетдин» 2020-йисан 49-нумрадай.
________________________________________________________________________________________________________________________________________
* * *
КIанчни ихьтин гуьрчегвал
Аквадай кьве вил,
Тестикьардай керчеквал —
Яна пелез гъил.
КIанчни ихьтин чилерал
Къекъведай кьве кIвач,
Синерилай синерал
Лугьудай ваз:- Вач!
КIанчни ихьтин ерияр
Гьакьдай са хур, рикI,
Баябан ва гъейри яз
Тан тийидай икI.
КIанчни гьунар, гьунаррихъ
Тухудай са кьил —
Чешнедалди бубайрин —
Вун, зи ЯркIи чил!
«Лезги газетдин» 2021-йисан 3-нумрадай
___________________________________________________
Донбассдин зенгер
* * *
Бахтавар я бубайрин гьал
Рухваяр баркалладик квай
ЧIавуз, хайи уьлкве ва халкь
Санлай хата-баладик квай.
Мусибат я дидейрин гьал
Рухваяр цIун хатадик квай,
Шадвиликай ичIи яз кIвал,
РикI дердерин харадик квай.
Четинди я Ватандин гьал
Ватандашар женгерик квай,
Эцигнавай замандин цIал
Къуватри, кьил фендерик квай,
Регьбервал гвай инсандин гьал
ТIвар дуьньядин зенгерик квай.
* * *
— Агь! — Аскердин беден кьазмач кIвачери,
Гьужумдин женг давамариз кIанзавай,
Эверзаваз туп-тфенгдин ванери,
Куьтягь жезва къуват жегьил чандавай.
— Агь! — Хуруда гьакьзамач рикI лежбердин —
Танкари кIур гузва никIиз цан авай.
Гьайиф чIугваз кIатIаз текъвер бегьердин,
КьвечIил я ам, шумал хьтин тан авай.
— Агь! — ТIарвилер чукIурзава хабарри,
Уьлкве тирвал “ухьт” алудиз деринрай.
ГьакIни рикIер къарсурзава тапарри,
Къалпвилери гьужумзаваз виринрай.
Инанмиш яз Армиядин гьунаррихъ,
ЭкъечIзава халкь макъамдин четинрай.
* * *
Атанва югъ халис ватанпересар
Чара ийиз жедай тапанбурувай,
Виже техкъвез ислягь чIаван терезар,
Ише техфиз гафар накьанбурув гвай.
Гьикьван эхдай халкьди залан гъерезар?
ГьикI хуьдай кьил хвена такIанбурукай?
Инкарвилер хьана кьилин эвезар,
Душманвилер акваз жуванбурукай?..
Атанва югъ… Ватан патал чанар гуз
Гьазурбуру, буржар кьилиз акъудиз,
Гьунарлувал къалурзава игитрин.
Гьунарсузри, усал руьгьдив янар гуз,
Тади гьалда чеб халкьдикай хкудиз,
Чан аламаз элкъуьрзава мейитриз.
* * *
Регьятдаказ къазанмишай гъалибвал
Къимет аваз, гьуьрмет аваз аквадач.
Адал дамах авун кьада айиб яз,
Акьуллубур адакай гьич рахадач.
Четиндаказ къазанмишай гъалибвал
Виш йисарин кьилел гарув къугъвада,
Гумаз вичин таъсирлувал, таъсибвал:
Несилар къвез ада вичел чIугвада.
Регьятдаказ эгечIна рехъ четин тир,
Зи халкьдини магьрумвилер эхзава,
Кьисас кьадай терс яракьдал гъил алаз,
Бубайринни женгериз физ кIвачин тир,
Дидейринни дявекарар негьзавай,
Гъалибвилел куьтягь хьунал вил алаз.
* * *
Дагъвидин хва дагъвидин къагьриман хци
Игитвилин женгина экъична иви,
Хуьз азадвал чилерин накьвадин чIулав,
Туьхуьрзаваз дуьньядихъ галукьдай ялав.
Дагъвидин хва дагъвидин къагьриман хци
Тамамарна женгера бубайрин веси:
Гъил къачуна чандилай, къутармишна тIвар,
Куьчейрални майданрал хуьдай алаз зар.
Дагъвидин хва дагъвидин къагьриман хци,
Дагъустандин дагъларай са хуьряй бицIи
Кутур рекьиз къвезва мад игитар пара,
Дагъвидин хва чешне кьаз душмандин хура.
Кремлдани тикрариз — гуьзел тавара —
Ви тIвар сагъ я чилерал!
Руьгьни — цавара!
Эрзиман
Гьич садрани зун дяведин
Иштиракчи хьайиди туш.
Гьич садрани заз дяведи
Секинвални гайиди туш.
Заз бубадин хурал алай
ТIамгъаяр яз аквазвай ам,
Зав, дидедин пIузар жакьваз,
Хажалатдив рахазвай ам.
Гьамиша зи эрзиман тир
Квахьун дяве уьмуьрдай чи,
Тарихрайни зи ватандин,
Кьилди жуван фикиррайни,
Квал атIана, хирер куьгьне
Бубадилай цIрадайвал,
Хажалатдин квачиз рехне,
Диде шаддиз рахадайвал.
Амма жезвач, диде-буба
Чебни хуьз кIанз тежедайвал,
АвуртIани агъзур туба,
Уьмуьр кьулухъ техкъведайвал.
“Дяве” лагьай гафуни са
Руьгь дериндай къарсурзава,
Жуваз якъин такур пара
Мусибатар къалурзава…
Дидедиз кагъаз
Диде, ингье шумуд варз я
Зун ваз, вун заз такуна,
Телефондай рахун гьар са
Пар хъжез ви гъамунал.
Сагъдиз ама, азизди, зун:
КIвач-гъил кума бедендик,
Гума жуван фикир-кьатIун,
Дири язма лекьен хьиз.
Гьелбетда, вил гала кIвалихъ:
Ви хинкIардихъ, афардихъ,
Гардандал ви чими гъилихъ,
Чими месик ахвардихъ.
Амма, диде, зун Ватандин
Аскер, кьилин даях я,
Хура туна хур душмандин
Пад авун зи кIвалах я.
Йикъар чна гьисабзавач,
Гьисабзава сенгерар,
Им къачуз, ам барбатIзавай
Къизмиш, къизгъин женгера.
Чна югъди фикирзавач
Кеф-кефият йифекай,
Душман ийир-тийирзава
Чи яракьрин хъилекай.
Абур катиз, чун калтугиз,
Къугъун хьиз я аялрин.
Амма и цIа куз, алугиз,
Чанар физва кьегьалрин.
Йифизни чун уяхбур яз
Тазва йикъан вакъиайри,
Яракь худда туна физ кIанз,
Дуван акваз ягъийрин.
Накь гвай патав, къе къуьн-къуьне
Амач кIеви дустарив,
Жува-жуваз ягъиз тегьне,
АцIурзава къастарив.
Къахчуна кIанз абурун кьисас.
Ахпа ваъ! Къе! Гьа инал!
Душманрикай цIувад-къад кас
Телефиз са женгина!
Къастуни къаст хаз, чан диде,
Дирибашрин жергеда,
ВикIегьвилер — гьикьван, диде! —
Къалурна, зун хкведа.
Хкудда ви рикIикай гуж
Захъ чIугвазвай гъамунин
Тамамарна хивевай бурж,
Хва саламат ахкуни.
Амма къени, пакани заз
Муьгьлет авач ахкъатдай,
Женгини мад женгина тваз,
КIевяй кIевез ахватдай.
ЦIай-гум, чукIун, барбатIвилер…
Такваз маса шикилар,
Яру тIаратI кьуна кьилел,
Терг ийин и зибилар:
Жуван кунаш чарадав гвай
Ява кчан гурцIулар,
Фашиствилин пайдахрик квай
Хахуларни гуцулар.
Ина, диде, чилер мублагь —
ЧIулав мехкIуьт накьвадин —
Кихлиг тийиз Сад тир Аллагь,
Ква гунагьрин ругъвадик.
Къванерив къван, ракьунив ракь
Ахгат тийир тегьерар
Хьана, ина эхирзаман
Я хуьрерни шегьерар.
Инсанарни — эркек-диши,
Аял-куял, эгьлияр
Зинданрава ламу, мичIи,
Президент вич кефли яз.
Украина кьиляй-кьилиз
Хьанва хебни-жанавур,
Рехъ алатна, суьруь рекьиз,
Сада-садаз гана кIур.
ГьикI чIугвада халкьдин язух
Хаинвалун ахлакь тир,
Дустни душман язваз ачух,
Такваз, икьван ахмакь тир!?
АкуртIа ваз, гьикьван регьят
ЯтIа абуруз чукIурун,
Жуван чилел са пIипI кьегьят
Ийиз, жемят чукурун!
Мертебаяр хкIай аршдив
Аватнава кьакьанрай,
Суварар ваъ, шел-хвал ясдин
Кьиле физва майданрал.
Амач, диде, маса рекьер,
Кар гьакI тирла асулрай.
И зегьерлу хъач квай векьер
Тергна кIан я дувулрай!
Хкат тахвун патал зиян
Чуьллериз пак накьварин,
ТуькIуьрзавай гьахълу заман
Урусатдин халкьарин.
Умуд кутур архайиндиз…
Зунни амач чигит яз!
Хайидал ад, аферин гъиз,
Хкведа зун игит яз!
Бубадини зал дамахда,
Баркалладик акатна,
Гъалибвилин ал пайдахдал
Хцин суьрет акъатна.
Анжах гила сагърай, диде,
Алукьнава пакама.
Жуван яракь хкьан гъиле
Йифди къуьнуьхъ галамай.
Югъ, вахъ галаз акъатна йиф,
Хьурай зазни хъсанди!
Пакани захъ хъия илиф,
Зи азизди, масанди!
Май, 2022-йис.
«Лезги газетдин» 2022-йисан 37-нумрадай.
____________________________________
Къенин крар иблисрив гва
Сонетар
* * *
Кьиникьикай кичIе жемир са кIусни.
Уьмуьр вацI я эхир саниз агакьдай.
Муькъвер эциг адал ягьдин, намусдин,
Даимвилин къуват тваз гьар къадакьда.
Кьиникь инад туш инсафсуз жасусдин,
Я кьисас туш алчахдилай алакьдай.
Гьич фикирмир — жазани туш кьасухдин…
Яхъ женгина вал туькIвенвай яракь яз.
Уьмуьр женг я. Женгина кьин гьар сана,
Гьар са чIавуз баркалладин къуьнеллай…
Вил хъивегьа атIай вири мензилриз –
АлатIа вун са къекъуьндал тар хьана,
Я туш лишан хьана кьакьан синеллай…
Куьмек жеда кьиникьин дерт кьезилриз.
* * *
МацIахаяр ава, хуруз гъуд ягъиз чпин,
Халкьди тагай ихтиярар чпел кьачуна.
Я халкьдин рехъ, я макьсадар такваз а рекьин,
Кефсуз кьилин ишараяр мецел къачуна.
МацIахайри чеб хьтинбур ийизва кIвачин,
Къалп пайдахар, эвер гунар кьилел къачуна.
Чеб валариз катиз, мадни ийизва четин
Халкьдин уьмуьр, адан эхир-эвел такуна.
МацIахайриз аквазва чеб малимар хьана,
Камал гвачиз амалдик квай алимар хьана:
Тарихрикай шит негъилар кхьиз зиянлу,
Мидяйрин мез кIанзни-такIанз ийиз миянлу…
МацIахайриз гьалал жезва крар и рехъсуз,
Вучда — язух къвезва халкьдиз — кьилер я кефсуз!
* * *
Захъ чил ава суфра хьтин зулун мехъерин,
Вичихъ рехи кукIушарни гьуьл ацукьнавай.
Себебсуздиз себеб жезваз дерин хъилерин,
Чеб кесиб яз, пехилбурун вил ацукьзавай.
Захъ цав ава айна хьтин сусан вилерин,
Айвандилай туп булутрив гъил галукьзавай
Зи чилелай гьар лезгидин кьил галукьзавай.
Жеч мад цавар къведай адан кьакьанвилерив.
Захъ куьн ава: Зи халкь! Зи чIал! Дувулар дерин
Тарих ава, девиррилай девирар четин.
Захъ зун ава, иви ргаз, рикI куз авай кас —
Ацукь тийир руьгьдал даим шаклувилин пас.
Чахъ чун ава, кьисмет тир сад — садаз бахтунай,
ТакIанбуруз акваз авай — чпин къастунай!
* * *
Кьуьзуьда вил эцигнава, азан гана кIанз,
Ферзер хиве амаз, югъ физ кичIевиляй я.
Уьмуьр кьиляй-кьил алдатмиш заманда аваз,
КичIевилин вилер гьакьван екевиляй я.
Жегьил ава, вилер кьакьан айванда къугъваз,
Ашкъидин нур рикIе сифте куькIвейвиляй я,
Вич уьмуьрлух муьгьуьббатдин майданда акваз,
Вири крар мурадар яз туькIвейвиляй я.
Имни уьмуьр, амни уьмуьр — давам сад садан,
Адамалай инихъ гьа икI фейивиляй я,
Нефсни аваз, квазни гьардак гьарамзадавал,
Инсанвилин асул метлеб хвейивиляй.
Вахтар къвез-физ, гьич са затIни тамамда такваз,
Пакадин югъ къениндалай цIийивиляй я.
* * *
КьецIиларна къекъвезвай вун хизандин дерт,
Пайгъамбардин малаикдай гьисабдани?
Муьгьуьббатлуз фейи уьмуьр авуна перт,
Муьгьуьббат гваз фейи рекьер ктаддани?
Кумач лугьуз садак садан умудни эрк,
Ви веледрин дидедин рикI кабабдани?
Айибда вун — хкаж хъия шалвардин ферт —
Итим хьухь тIун — вун къилихсуз ятаб яни?
Къакъудмир жув дустаривай вафалу тир.
Шадвал гумир мидяйризни пехилбуруз.
Хизан эвез хъийидай затI амукьдач ваз.
Хкваш рикIел йикъар кIвал-югъ сафалу тир,
Хъуьруьн хъия вун себеб яз сефилбуруз —
ГъалатIарни акьван залан ацукьдач ваз.
* * *
Чаз вуч ама уьмуьрдивай жагъизмай:
Вил пакадал алаз, руьгьди кьулухъди
Ялиз, жегьил чIавар рикIел хкизва,
Кухтаз ашкъи-муьгьуьббатдин басрухдик.
Чаз вуч ама муьгьуьббатди ийизмай:
Багъларал цуьк хкведач хьи зулухъди,
ЧIана рикIе ва ивидик чимизмай
Хуьзма гьиссер садаз садан язухди.
Аламатдин затI я уьмуьр — физ жеда
Ялварзавай мурад акваз амай кьван,
Вахтни хъуьтIуьн давди кьадай чIавалди.
Са шартI ава — адавай вун хуьз жедач,
Муьгьуьббатдин чим ивида тахьайтIа.
Къурбанд жеда ам таквадай завалдин.
* * *
Зав агудмир, агудмир хъен теквилин.
ИчIиз тамир зи уьмуьрдин са камни.
Гадармир зун муртIаз куьгьне пек хьтин.
КьатI ийимир, къуй перишан, макьам зи.
Вири валай аслу я, хьухь патав гваз.
Гьич хкудиз тахьурай ви виликай.
ЖезвачтIани хуьз гьамиша къилав кваз,
Хабар кьадай сад амукьрай рикIикай.
Зав агудиз тахьуй душман ялгъузвал,
КIанивал ва ашкъи лугьур аламат!
Раиж ийиз алахъмир зи ажузвал
Вал гьамиша — гилани! — рикI аламай.
Ви квез лазим хъхьурай зи бахтсузвал?!
Хуьн, азизди, чи бахтлувал саламат…
* * *
Зи уьлкведал тIвар аламач.
Гила тIварцIел кар аламач:
Гьарда санихъ ялиз пухча,
ХутIунзава гьатта вахчаг.
Зи уьлкведал чин аламач.
Чинал нерин син аламач —
Ида муькуь акъудиз вил,
Муьгьтеж амач бедендихъ кьил.
Зи уьлкведал ад аламач.
Ад акъуддай яд аламач —
Чатара цIай хкахьнава.
Зи уьлкведал рагъ аламач,
Рагъ гвай цавун тагъ аламач —
Хаз, кIвачерик ацахьнава.
* * *
Кат, суван цIегь, лишандикай —
Инсан лугьур душмандикай,
Таз жигъирар тIушуннавай,
Ивидалди асуннавай.
Кукулугиз кьил къакъуда,
Рехъ галачир кIевер авай.
Садалайни гъил къачудач
Мидяйри чи хъилер авай.
Кат, суван цIегь, яргъариз кат,
Ви гелера гуьлле ава.
Тахьурай ви йигинвал кьатI
И чилерал дяве авай,
Уьмуьр тефиз кепекдай чат,
Нефс лугьудай Каабе авай.
* * *
Мецел дуьа алаз тIварцIихъ Аллагьдин,
РикIи арза ийизва пак цавариз:
— Вучиз куьне халкь авунвай панагьрив
ЛукIвал чIугваз тазва, икьван ялвариз?..
Авач жаваб… Гафар элкъвез дуьайриз,
Инсан — язух! — акъатзавач лукIвиляй.
Сад Аллагьди халкьна, пайна мидяйриз,
Инсаният, вуч ава вахъ кIукI гъидай?
Доллар? Евро? Нафт, газ? Къуват атомдин?..
Вири гьа вал ахмишзавай цIаяр я,
Кузвай, гузвай барбатIвилер эхирсуз…
Я инсанар! МетIер чилиз ядалди,
Хкажа кьил! Умуд квайбур цавар я —
Чилел затIни жеч абурун эмирсуз…
* * *
Кузва, цIай кьуна, Шаркь вилаятар.
Мусурман уьммет алцурарзава.
ИлитIна гъейри шит сиясатар,
Душманвилелди ахмурарзава.
Сахарадин къум, напалмдин гум
Акьалтна, чIулав бипIинда ава.
НАТО-дик бирдан акатнавай рум
Кьадай са Москва, Пекинни авач.
Къаддафиярни Мубаракар шез,
Арабистанриз файда кIанзава.
Я пайгъамбарар, аквазвачни квез? —
Куьн хайи чилиз къайда кIанзава,
КицIериз пехъи, кIасар гузвай къвез,
ЦIай тумунавай гьайда кIанзава.
* * *
Мецин дуьа, рикIин суза
Ван жезва заз зикирдай.
Чидач маса са затI жуваз
Руьгьдиз икьван таъсирдай.
КIандай ихьтин дерин, гужлу
Гьиссер жуван шиирра,
КIелай касдин, жегьил, яшлу,
Руьгь абурув ифирдай.
ИкI лугьуз, куз чинар жуван
Буьркьуьз кузвай фикирра,
Къекъвезва зун къенин, накьан
Ва пакадин жигъирра,
Гьар камуна гьалтиз, инсан,
Ви хивевай тахсиррал.
* * *
Чилин алем! Хьухь мукъаят!
Цаварай къван аватдалда!
Эхиратдин яз мусибат,
Чил гигинлай алатдалда!..
Гьа икI лугьуз агъзур йисар
Фена, фида, тахьана ленг —
Сад садалай агъур йисар,
Япараваз къурхуйрин зенг.
Инсандикай ава заз кин,
Къванцик вичин кьил кутазвай,
Намусдикай чуьнуьхиз чин,
Мусибатдик гъил кутазвай,
ЧIуриз Аллагь-Тааладин дин,
КьацIай кIурук Чил кутазвай.
* * *
ВикIегьбурухъ жедай затI я мидяяр.
АкI тахьайла, гьинай атуй къуватар,
Къалханди хьиз пехилвилин жидаяр
Кьадай, гена чIуриз чIуру суфатар.
ВикIегьбурухъ жедай затI я юлдашар,
Дустар, чпихъ галаз пайдай суварар.
Гьикьван пара жеда чпихъ сирдашар,
Гьакьван артух я абурун гьунарар.
ВикIегьбуруз гуз аквада Аллагьди.
ТахьайтIа, гьикI эхда пехил усалри,
Алцурариз чпи чеб, квай баладик.
Зав кIусни дерт гвач абурун — сиягьрин! —
Акьан тийир гъавурда са мисалдин:
ВикIегь ятIа, хуьда Аллагь-Таалади.
* * *
Къенин крар иблисрив гва.
ГвачтIа, вил вегь дуьнедиз:
ТIегъуьн аваз, межлисрик квай,
Кьиляй-кьилиз зине тир…
Къенин йикъак шейтIанвал ква.
КвачтIа, килиг куьчедиз:
Гуя хазмач инсанвал кваз
Садни вичин дидедиз.
Къенин захъни амач накьан
Инанмишвал, умудар,
Фикиррикай дерин, кьакьан
Жез суфатсуз кубутар…
Зурба тирди ви дерт икьван
Низ хъийида субутар?!
* * *
Зун шегьердиз катнай садра,
Хуьре руьгьдиз дар я лугьуз,
Ахпа шехьнай адахъ гадрай,
РикIиз пара тIар я лугьуз.
Гила, шегьер бизар хьана,
Хуьруьхъди за ялварзава.
Алакьзамач са кар залай,
Уьмуьр залан азар хьана:
Намуссузвал, чалкечирвал,
Ягъ-ягъунар къайда хьанвай
Ина рикIиз чка амач!
Хуьрени гьикI кIвал туьхкIуьрда
Вири чиркер пайда хьанвай?!..
Кис, я кас! Вахъ пака амач…
* * *
Къе пулунив вуганва суд-дуванар.
Пул я вири алцумзавай терезар.
Стхадални гъиз стхади гиманар,
Сада садан гарданда тваз мерезар.
Дин-иманни акъуднава базардиз,
Гьим шоумен, гьим шейх ятIа, чиз амач.
Каламрилай пара евро-доллардиз
Ибадатиз, пак къанунар хуьз амач.
Пулуни халкь паярнава мидяйриз.
Дуствал маса хганва чат кепекдай.
Кутуна кьил алат тийир балайрик,
Хкянава рехъ сада-сад гьелекдай…
Валлагь, чанни гудай рекье рухвайрин,
И гьалдай ам къутармишиз куьмекдай.
* * *
Заз таб авун чидай затI туш.
Таб аферин гъидай затI туш.
ХьанватIани уьмуьрдин деб,
Диб мягькемдиз хуьдай затI туш.
Табди тергда ерияр чи —
Гьа рекьева СМИ-яр чи,
Халкьдин патай къачузвай себ,
Думадавай “нинияр” чи.
Таб авуниз чидач эхир.
Дуьзвилихъ фир рекьер течир
Гьукумдаррин кIвалах я ам.
Табди эллер бизарзава,
Уьлквеярни тармарзава —
Зулумкаррин пайдах я ам.
* * *
Шикилдилай дидеди заз
Ишараяр ийизва,
РикIел, са вуч ятIа рахаз,
Аял вахтар хкизва,
Гъилерин чим, вилерин нур
Рагъ кьван чанди туькьуьнай,
Тух уьмуьрдив ацIанвай хур
Къанихдаказ фитIинай…
Играмиди, вилера ви
Амани зун куьрпе яз? —
ЦIразва хьи кинера ви
Жув са еке репе яз…
Уьмуьрдив гвай рекьера тик
Кьезилариз дуьне заз…
* * *
Жув жегьил яз, аннамишна етимвал
Залан парар кIулаз вегьей чIавалай,
Садра кьванни бубади зи итимвал
Ахтармишнач, къалурна вич ахварай.
Вучиз ятIа?… Зи къайгъуда амач жал,
Зай-вай хьана, чан хьиз, вири мурадар?
Я тахьайтIа вичел къачуз кIамач жал
Гьар камуна хцихъ жезвай гъалатIар?
Я туш, белки, агъунватIа веледдихъ
Вич буба тир рухвайрин къуьн къуьневай,
Гагь къекъвезвай ферсузвилин себебдихъ,
Гагьни дамах къачуна кьил виневай?..
Чидач. Ала зун чкадал беледдин,
Кьил акъудиз кIан яз вири дуьне гвай.
* * *
Вун гьинихъди физва, я вацI, сел авай?
Вучиз инсаф амач вахъ са жизвини?
Хаталу я муьтIуьгъ хьун икI нефсиниз,
Меген вазни кисна икьван хъел авай?
Чил са дагълар, са дере туш — са вацIни,
Чламбаррал алаз къванни кIарас гвай.
Багъ-бустандиз кьисас яни кьисасдай?
Дагъ кьазвани ци чукIурдай кварквацIдай?
Имни, вишра ягъиз, квахьай макьам я,
Дагъда — яйлах, багъ амукьда дереда,
Чешмейривни пак гьамгавал гваз жеда.
Чун куьз гьалтна икьван чIуру макъамда?
Алат. Вун ваъ, зун вал эхир хъуьреда.
За, вун туна, чешмейрин яд хъваз жеда.
«Лезги газетдин» 2022-йисан 49-нумрадай.
_________________________________
Багъривилер инсанрин
Гьиниз фена?
Гьиниз фена Аран вацIун
Куьтягь тежер чамар вун?
Тир жал яраб яргъал фейи
Аялвилин ахвар вун?
Аруш жезвач зи кIвачера
Алчудаяр чиг алай,
КIватI хъжезмач зи гъилера
Беневшаяр ни галай.
Гьиниз фена яргъи йикъар —
ТIал кIвачерин секинсуз?
Гьиниз фена сирлу махар —
Гьарма сад са рикIин кIус?
Заз къайгъуйри гузвач мажал —
Гьинва накьан аялвал?
Гьинва хъилер, зи къалмакъал,
Гьар камуна кьегьалвал?
Агь, виливал дерин цавун,
ЭвичI тIун мад чилерал!
Агь, чими рагъ, даим за вун
Кьадай кьезил гъилерал!
Агь, чIехивал, парцик на зун
Кутунва и чилерал!
Багъривилер инсанрин
Вегь кьилелай чIулав яйлух,
Заз ясдин ранг такурай,
Вегь зи кьуьнтек хъуьтуьл ястух,
Къул кIарасрив ацIурай.
Къажгъандиз вегь якIун тике,
Шурпа хъвада рекь алай.
Заз аялрин лацу пелер
КIанда таза гьекь алаз.
Киледавай кIерецарни
Гице абурув кукIвардай.
Кстахарни, хъилецарни,
Гарун ван къвез гурмагъдай,
Чи къваларал алкIида къвез,
Санал къачуз нефесар.
ГъалатIар чав кикIида къвез,
Чухваз рикIин кьефесар.
Башламиша вуна ахпа
Мах дидедин тIалдикай —
Адан таъсир жеда пара
Векъи мез гвай къалдилай.
Гьижрандикай мани лагь заз
Нагъв хьурай ви вилерал.
Зун жегьил тир икьван гагьда,
Белки, четин рекьера
Руьгьдин, рикIин ажузвал за
КъалурнатIа эгена,
Гьайифдин луж алтIушда зал
ХъжедайтIа, декIена.
Башламишиз уьмуьр фейи
Мах хьиз цIийи кьилелай…
ИкI накъвадин стIал чIехи
Аватна зи вилелай…
Имтигьан я чаз нубатдин
ХъуьтIуьн йифен яргъивал.
Гуж я чIехи хьун баятди
Чи, инсанрин, багъривал.
Бубадин чуьнгуьр
Псисдин гьис зилкъара
Гьатай хьиз, гьава
Залан хьана нефесдиз
АкIанва къава.
Манини я, шелни я
Пашман рикIин сес,
Амма мани лугьуз кIанз,
Рахазва зи мез.
Гуя йифен чIулаввал,
МичIивал ацIай.
Манийвал туш манидиз
Илгьам яз рахай.
Гуя къава акIанвай
Зилкъара тилер
Ацукьнач и чуьнгуьрдал,
Киснавач симер.
МичIи ийфен дарвиле
Цлахъ гала ам,
Уьмуьрлух зи утагърай
Чукурнава гъам.
Ам илгьамдин варз хьана
КуькIвенва цава,
Заз михьини, кьезилни
Ийизва гьава.
Ви сес даим рахазва,
Бубадин алат,
Зи уьмуьрдин йигинвал,
Мурадрин тIаратI.
Заз ахварай диде шехьиз акуна
Заз ахварай диде шехьиз
Акуна. Вуч ахвар я?
Сир чидайбур, заз ам це хьи,
Абур вучтин накъвар я?
Белки, закай чIуру хабар
ГанатIа са мидяди?
Белки, авач захъ са гьунар?
Уьмуьр хьана саяди.
ГутазватIа дидедив дерт?
Агь, уьмуьр вуч четин я!
Амма диде хьанва къе перт,
Тахсир зиди якъин я.
Сувариз хьиз, накь аялриз
Къачуна за савкьатар.
Кутаз дерин яд хиялрик,
Куьчеда зал таватар
Гьалтиз фена, вилера гьакI
Амаз пичIи умудар.
Белки, зи тIал рикIера кIватI
ХьанватIа са шумудан?
Амма вучиз дидеди зал
Шак гъизва и арада?
ХьайитIани зи рикIе тIал
Чирдани кьван чарадаз?
ГьинвачтIани зун гуьзетиз
Пакамалди ацукьна,
Яргъи йифезни лянетиз
Текдиз кIвале амукьна.
А лянет за кьабулзава —
КьурадатIа накъвар ви?
Зи рикIени рагъулзава
Хайивиляй ахвар ви.
Вучда, диде, вахъни хьана
Са дерт ферсуз веледдин.
Вахъ стхани, вахни ава,
Амма рикIе куьлегдив
Агална на хуьзва дердер,
Къалур тийиз чарадаз.
«Вучиз зи хва вичин бендер
Кхьиз ферсуз аквада?
Ада закай туькIуьрзава
Виридалай гуьзелбур,
Зи вилера куькIуьрзава
Эквер — шелдихъ цIигелбур…».
Гьикьван кIандай заз чIалахъ жез,
Диде, ви мез лукьман я.
Варцарилай кIвализ хквез,
Зун вазни кваз мугьман я.
Уьмуьр я им чамардавай,
Лиф хьиз, катай кьефесдай.
Закай кIанз са хабар цавай
Мукьва-кьили миресдай.
Акъудзава вуна гафар
Умуд аваз вилера…
Диде, вуна хамир ахвар,
Заз тIвар кьуна эвера.
ПIузарраллай къабар сагъ яз
Акъатда зун патав ви.
Ихтилатрин яргъи баргъ гваз
Йиф акъудда къулав чи.
Зун рекьева, ахгакьна зун.
Агь, ви шадвал! Ахвар туш,
Ви вилера ялав куз цIун,
А сенфенан накъвар туш.
Агь, межлисар чна кьведа
Ахьтинбур къе къурмишин!
Зун къуншийрин юкьва жеда
ГъвечIи-чIехи саймишиз.
Вун, диде, зал дамах ийиз,
Фида дерин хиялриз:
«Дуьньядик ква, зи хва, вучиз
Амай вири аялрик.
Хьанач адан къилихрин пай?
Рахун аку — мани я.
Зун бахтлу я и хва авай,
КIвал-югъни зи къени я…».
Хцин хайи югъ
Тапа-тапдин ванери хуьр къачуна:
УстIарди кьеб илигна зи баладиз,
Бубади гьер тадиз кьасаб авуна,
Дидедини цIай вегьена акадиз.
Къавай чилел хушракандин гъалуни
Лепе тагуз секин тирла утагъра,
Хва гуьрцелдив акъвазда вич алцумиз —
Гьар сеферда хизандин хъвер къарагъда.
КIвачерикай гъалатIри къван хкудиз
Селдин хура авай чIавуз туьгьметрин,
Тек хцивай жеда кIевяй акъудиз,
Муьгъ вегьена вичин хъвердив, суьгьбетрив.
Алай чIавуз агалкьунрин балкIандал,
Шагь тирла жув гуьнгуьнавай крарин,
ЭкъечIда хва къабачи хьиз майдандал,
Мадни гурлу гьевес кутаз капари.
Хиялри зун тухванвайла яргъариз,
Къундармаяр алатдайла мецелай,
Ам я къуват гудайди зи гафариз,
Жеч хъсан яб гудай кас мад вичелай.
Вилериз хупI ганватIани деринвал,
ЧIехи япар кьазвачтIани гардандив,
КIаняй винел пружинравай йигинвал
Хуьзва ада бажарагълу инсандин.
Къуьнер, батмиш хьанвай фирягь перемда,
Къвез ацIузва мягькемвилив итимдин,
Емиш гуниз гьазур жезвай къелем яз,
Къайни зегьем акуна жез лигимди.
ЧIехи хьухь, хва, пакадин югъ зи багъдин,
Давамара багъманчийрин адетар,
Къастар михьиз, рикI дурумлуз, чан сагъдиз
Це инсанриз булдиз жуван няметар.
* * *
Сарар — гимиш, хважамжамар — пIузарар…
Зав рикI гумач, гьинизна на, азизди?
Зи гьар са югъ мелни мехъер, суварар,
Гадни гатфар ийизва на, азизди.
Ваз гьелелиг чир хьанвач зи гьунарар —
За бахтлувал хкизма ваз, азизди.
* * *
РикIе — гьиссер, чан — чагъинда,
Къайи курум яд гичиндай
Хъвана зегьем рекьидайвал,
Вилер ала ви регьимдик
Жув акатдай декьикьайрал,
Ви эвердиз къвез кIвачин яз
Жув жувавни кикIидайвал…
* * *
Вун зал вучиз гьалтнач икьван чIавалди —
Гила вуч гун за геж атай мугьмандиз?
Заз чиз, тажуб ийида вун суалди,
Амма яб це жуван рикIин аяндиз.
Зи вилери гел авуна живедал,
Вуна камар къачур рекьиз килигиз.
А гелерай зун ви патав хкведа,
Ви гьар юзун зи гьиссерив гекъигиз.
* * *
Ви ихтибар заз шадвал я тежер кьван,
Салам гана за вун авай утагъдиз.
Ви сифетар девлетлу я цуьквер кьван,
Килигна зун вун диганвай саягъдиз.
Туьгьмет мийир ачухунай, сирер фад,
Азадвал гун гьиссериз зи хесет я.
Заз акуна чIулав мехмер вилер мад,
Амма вибур кIватIиз тежер девлет я.
* * *
Ша ацукьин кьведни йиф-югъ талагьиз,
ЧIалар лугьун садаз сад чир жедалди.
Зун фикирлу жезва гила ара физ,
Акурди туш икI, вун патав къведалди.
Ша суьгьбетар ийин айгьам галачир,
Къуй рикIери чпиз лезет къачурай.
Вун михьи я, заз гьасятда хьана чир,
Амма ваз зи михьивални акурай.
Цав хъуьрезва
Цав хъуьрезва,
Зунни, вун хьиз, шад тир чIавуз,
Накъвар чиг яз авахьиз.
Хъуьруьн гъана чна цавуз,
Векьин юкьвай фенвай рекьел
Авахьзава ламувал.
Пагь, чигедив таза векьел
Гва гьа вав кьван хамувал.
Зални шадвал авахьзава
Михьивиляй гьавадин,
Налугьуди, акахьзава
Къвез зи намус-гьаядик,
Ахтармишиз кIанз рагъулвал
АкъатдатIа деринрай.
Зунни, къе заз цав акурвал,
Михьи я гьа виринра. —
Инанмишвал гьатай вилер
Килигзава винелди,
Дидеди хьиз, цаву гъилер
Алтадзава кьилел зи.
Гьазурнавач цифери марф —
Михьивал я ипекдин.
Ахъайзава рекьери мах
Цуькверикай керчек тир,
За яб гузва, гьисабзава
Вун авайди виринра.
Фикирзава, яраб закай
Ви рикIни икI секин я?!
Агь, куьн, дишегьлияр…
Агь, куьн, дишегьлияр дамах гвай,
Къвез къвалалай физва рикIиз къилав гуз,
Сусар хьтин къе балкIандал акьахдай…
Гьайиф туш квехъ жувни галаз чил-цав гуз.
Амма вучиз алатда куь рикIелай
Чахъ гьар садахъ жуван сусар авайди,
Къир вегьена назбаличдин винелай
Чамран балкIан гьардан гъенел алайди?
* * *
Оркестрди эверзава майдандал
Башламишиз кьил элкъуьрдай гьерекат,
Зун вил алаз ацукьнава айвандал,
Виле такваз вун галачир мярекат.
Марф алатна, атирлу тир гьавадал
ЭкъечIна зун кьил баштанна
субайдиз.
ИкI чIугвач зун вичел буйди
чарадан —
Вун ятIа гьа багъдин кьиле
авайди?!
* * *
— Ваз дуьньяда вуж багьа я?
— Виридалай багьа я вун —
Зи кIанивал замин я.
— Ваз дуьньяда вуж хата я?
— Виридалай хата я вун.
КIанивилиз хаинвал
Нивай жеда?
Тек вавай!
* * *
Вун атана зи уьмуьрдиз,
Жуван рикIин ван къведайвал.
Вун атана зи уьмуьрдиз,
Сифте гьиссдал чан къведайвал.
Вун хъфимир, гьиссерик хьиз,
Зак са жизви чан кумай кьван.
Вун хъфимир рекьерик зи
КIвач алукьай къван кумай кьван.
* * *
Зун гьелекмир амалривди,
Кун течидай аялди хьиз.
Зун гьелекмир суалривди,
Женгинавай кьегьалди хьиз.
Заз я кудай, я жавабдиз
ТIарвал гудай къуват авач.
Заз хсуси мугьуьббатдиз
Инад кьадай ният авач.
* * *
Серкин нидал — чехирдин ял,
Алава яз — пIапIрусдин гум
КIвалин пипIе — ругул аял,
Кисна жакьваз балугъдин тум.
Акваз, анжах чIалахъ тежез,
Ван жез — тийиз япалайни,
Ам хьиз, кисна, жизви хъуьрез,
Килигзава цлалайни
ЧIехи буба кIвализ къизмиш,
Айибар гуз кисуналди,
Гьарай-вургьай ийиз бамиш,
Хтулдин дерт гьиссуналди…
* * *
ЧIередикай — ятIа муг дар? —
Аватнава нуькIрен шараг.
За авуна регьимлу кар —
Кутунач ам кацин сарак.
Къенин югъди ква зак лувар,
Шадвал гьиссиз диде къушран.
Ада закай гуда хабар
Аллагьдизни — де за вучрай?!
Гъезел
КицIин къувди куьчеда мад са ван тунва:
Ажалди нин рикIе ятIа алпан тунва.
И кардал вил алайда хьиз, кьуьзуь касди,
Вичин буржи чиз, метIерал Къуръан кьунва.
Чир хьанайтIа, чанни гудай яр-дустуни
Чпихъ галаз агакь тавур лукьман тунва.
Нурар туьхуьз гьазур хьана дагъдал алай
Вацрани чин, пад кими яз, пашман кьунва.
Залум йифе хуьруьн рекье терс хабардив
Инай-анай шумудни са мугьман тунва.
Чидачир гьа касдин геле, вичин хъен хьиз,
Ажал хьана алат тийир душман тунва.
Гена шукур, ада вичин эв-эвледдиз
Регьят уьмуьр — вичиз гудай игьсан тунва.
ТахьайтIа гьикI фидай фагъир и уьмуьрдай:
Къениндалай пака кесиб заман тунва.
Гьайиф чIугу, Абдуселим, шехьа жувни,
Рехъ галачир тавда халис инсан тунва.
«Лезги газетдин» 2023-йисан 49-нумрадай.
______________________________
(80-йисара эгечIна, кьилиз гила акъатай поэма)
Абдуселим Исмаилов лезги литературада бегьерлудаказ кIвалахзавай шаир, гьикаятчи, драматург ва публицист я. Адан ктабар, лезги чIалал хьиз, урус чIалални акъатзава, кьилдин эсерар Москвадин чапханайра акъудай чIехи ктабра, Россиядин халкьарин алай аямдин литературадин вири антологийра гьатнава. Кьилинди, ада вичин кIелдайбурув хайи чIалал цIийи-цIийи эсерар, ктабар агакьарзава. Ам гьамиша халкьдин къайгъуйринни дердийрин яцIа ава. Ада уьмуьрди, девирди вичин хиве твазвай мажбурнамаяр ва жавабдарвилер хъсандиз гьиссзава. Шаксуз, икI тирди агъадихъ гузвай поэмадайни ачухдиз аквазва.
Жувалай арза
Юлдаш прокурор, заз течир инсан,
Къуй атурай ваз зи арзадин ван.
Кьудкъад йисарив агакьиз яшар,
Арза кхьиз ваз, къачунва за чар.
Ваз зунни чидач — инсан я гъвечIи,
Фикирар аваз, жибинар ичIи.
Мажал хьайитIа, вегьена са вил,
Зи арзадивни тIара жуван кьил.
Вав гва къанунар, ихтиярарни.
Мягьтеларда вун ихтибарди зи.
Амма, чIалахъ хьухь, амач мад чара,
Зак тахсирар ква тежер кьван пара.
Къе вахт тахьайтIа, жедач мусибат.
Таниш я тIимил зазни гьакъикъат.
Къайгъуяр акьван кIватI жезва хьи квез,
Гъиле кьадалди, алатзава, къвез.
Гьа икI, уьмуьрда сад лагьай арза
Жува жувалай кхьизва къе за.
Вун гьукуматдин тирвиляй векил
Санкция гунал эцигда за вил.
Пака тахьайтIа, хьурай йисалай.
Пара яшлу я тахсирар залай.
Анжах зи арза силисдик хьурай —
Делояр чпиз иблисрив хьурай!
Заз кIанзавайди тахсир акун я,
Жуваз лайихлу жаза къачун я.
КIела зи арза, тахьана мягьтел,
Къанунрин ктаб эцигна метIел.
Зун патал вири къанунар гьахъ я,
Зи тахсирарни абуруз акъакьда:
Уголовнияр, марифатдинбур…
Виридаз чешне — тIебиатдинбур…
Тахсирлу я зун виридан вилик
Чилерин винел, цаварин кIаник.
Агакь тавуртIа зав мадни жаза,
Пайда хъжеда тахсирар таза.
* * *
Тахсир ам я хьи, эвелни-эвел
Зун хайи йисуз каш алай чилел.
Квадар тавурбур дяведа кенеф
Каш гвай йикъари ийизвай телеф!
Сад лагьайди, зун геж вучиз хана?
Мегер чинеба завди мерж хьана,
Регьят йикъарив агакьариз кIанз,
Четин йикъарин чин акъатнач заз?
Ваъ, геж хьана зун цIай кьур чкадиз,
Нолни сад къачуз дадни-бидадиз,
Атайлани чеб, яд кIанз къекъведай
Пожарникар геж жедай жуьреда.
Духтур хьана зун «тади куьмекдин»,
РикI тIаз авай кас тадай гьелекдик,
Куьчеда эквер гьисабиз яру,
Вичин сагъ рикIел даим тир кьару.
Гьавиляй вавай тIалабзава за,
Лугьуз тахьуй «геж атанва арза».
Тахсир тахсир я — накьанда пака
Маргъал хьана, чи атIузва чара.
Вегьез жеч вавай къерехдиз са кам:
Я селдик раган акатда ви кьам,
Я аватда вун дерин дагьардиз —
Жигъир дар я ваз, кьилин са чIар хьиз.
Гьа икI эвела завай хабар яхъ,
Гьи кьветIез ва мус авуднатIа гьахъ.
Мумкин я авун тапарар за ваз,
Гьазур хьухь мадни хабарар хкьаз.
Вучиз, сад-кьведа кьаз чеб такабур,
Хьана халкьдикай хебни жанавур?
Вучиз къакъудна аллагьар цавун,
ИлитIна халкьдал пачагьар азгъун?
Вучиз сан-гьисаб кьунач кьисметрин
Вугай кьван лайих тушир лянетрив?
МискIинар чикIиз, эцигнай, лагь, вуч?
Гьинва тарихрив чна вахкай бурж?
Юлдаш прокурор, це мад са суал:
Агудна сифте кIутани мукал,
Ахпа — вучиз? Ни? — фялени лежбер
Бейтереф туна, агъузна кьилер?
Гьахъ лагьайдини акъатиз батIул,
Вучиз къуватдиз акIахьна акьул?
Кьегьалриз — дустагъ, алчахриз — межлис,
Пайгъамбар вуж тир? Вуж тир, лагь,
иблис?..
За ваз табда гьа, кьил кутадач гьич,
Зун ви кIиринай акI регьятдиз фич:
«Тахсирар — якъин, амма а чIавуз
Зун хун рикIелни алачир», — лугьуз.
Вуна яб гумир, тура мад кIеве,
ХанвачиртIани, тушни бес неве
Зун я гьахъ вили цIал кайибурун,
Я, вири акваз, лал хьайибурун.
ИкI дявеярни илитI жеда зал,
Та-а агакьдалди зун хайи йикъал.
Зун тушни чилел каш гваз атайди?
Агъуз кьилерал лаш гваз атайди?..
* * *
Юлдаш прокурор! Зун хайи чIавуз,
Мад са халкь чилел авуна бахтсуз,
Инсаниятдин къав ацахьнавай,
Хиросимадин цIай хкахьнавай.
Амма зи хуьре пудкъад кIвал авай,
Гьар са кIвале мад пудкъад тIал авай,
Фашистрин гелер тахьай чкада
Хъийизмачир цIай фадлай акада.
Заз чидач, вучиз хьанайтIа гьа икI.
Зулузни ичIиз жедай тапус, пикI.
Гьикьван кIандай фу тух жедалди нез,
Етимрин кьванни юкьва гьаким жез.
РатIралай гъана жибиндаваз къуьл,
Чи къунши папахъ амукьначир гъуьл.
НикIиз аватай кьилни кIватI хъийиз,
Амукьзавай мад халкьдин кIатI ичIиз.
Шехьзамай папар, алатна дяве,
Физвай сурариз гьар юкъуз мяфе…
Жезвачни якъин зи тахсир, де лагь —
Вучиз ханачир йисуз зун мублагь?
Вердиш хьана зун аял чIавалай,
Рази яз къе гъил къачуз накьалай.
Чидач, кичIевал квайни ивидик,
Чанни, руьгьни кваз адан киридик.
Чидач, иви хъваз къайгъусузвили,
Хуьзвайни рикIе тух тежер зили,
Йисар физ, завай хьанач са чара,
Акваз кьуд патай нукьсанрин хара.
* * *
Юлдаш прокурор! Зун жегьил чIавуз
Гагарина рехъ кутунай цавуз.
Де лагь, мурадар жедачирни чахъ —
Къачуз цавалай, гъетер гъилел яхъ!
Абур чи кьилел акьван алай хьи!..
Чна чаз акьван гафар ганай хьи!..
Кьакьанрихъ нурлу калтугиз вилер,
Фена рикIелай баркаван чилер.
Пудкъад кIвал авай хуьре пудкъад тIал
Артух хъхьана: амач куьра кал,
Акъатна гъиляй балкIанни фургъун,
КIвал-ба-кIвал хуьре къекъвена чайгъун.
Гваз фена ада, хура тваз, вичин
КIвалин берекат, мублагьвал чилин,
КIатIар ичIи жез, зун хайи йисаз
Хъфена халкь мад гафар-чIалар гваз.
Зи тахсир, аку, якъин хьана мад,
Жазадиз чIугун мумкин хьана мад, —
Лугьуз, чIугвазвай за чинай гъилер —
Хкудда закай девиррин хъилер.
Амма акI хьанач, алатна, сел хьиз,
Гъиляй акъатай мурадрин хъелни.
Уьлкведин гербдиз гьажикIадин кIаш
Къведалди, гъиле къачуна за лаш.
Нихъ галукьнатIа чидач а яракь,
Тахсиркаррин квахьна мад суракь.
Анжах — тарифар, межлисар гурлу
Хьана гьар са югъ, гележег — нурлу.
Ялтахвал ийиз, къачу жуван пай,
Кьилди нез тахьуй, жагъур жуваз тай,
Уьлкве кесиб жеч — тарашна къизил,
Лугьун тийиз: — Квехъ къахчуда техил?!
Пудкъадан кьилел хуьре — са кьуд-вад,
Районда — артух гена са цIуд къат.
Анихъ заз чидач — зурба я уьлкве —
Регьимлу я хупI лежберни фяле.
Зун, рикIел хквез аял чIаван ирс,
Партийный билет гвачир коммунист,
Кьена регъуьла, рахан техйиз мез…
Жедайвал тушир садазни зи сес.
Уьлкведал алай гьур-радин сесер,
Къачузни пайиз орденар, чинер.
За фикирзавай аялрикай зи,
Кьиле тефизвай хиялрикай зи.
Юлдаш прокурор! Буба зун хьтин
Дамах хьанач, ваъ, дерт хьана хцин.
Вуч тазва за, лагь, адаз жувалай?
Вуч агакьарда адав накьалай?
ГъвечIи хци заз ганай и суал:
— Дах, вучиз икьван аскIан я чи кIвал?
Тамаш, кIвалериз къуншидал алай,
ЧIулав «Волгайриз» уьлчидал алай…
ЧIехида вичиз ийизвай хъуьрер.
Чизвайвиляй я и кардин сирер:
— А кIвалеравай угърийрин гъиле,
Ваз шад хьухь, чи кIвал гьатнавач гьеле.
Ягьсузвални гва, къуллугъни абурув,
Мукьвавални — мад чеб хьтинбурув.
Къалин я пара абурун жергеяр,
Садан чкадал цIуд къвез невеяр.
Аквазва гьа, хва акси я зазни,
КIанзаваз завай хабарар кьазни:
— Куьз акунач ваз къуншидин крар?
— Куьз акъудначир вагьшидин сарар?
КIарасдин къене гьатай куквар хьиз,
Абур тух хьанач, икьван йисар физ —
Мажбурнамаяр кьадай кьван хиве
Агалкьунрикай магьрум жез уьлкве.
Эвер гунрин ранг хьуналди яру,
ГьикI инанмиш жен гафарихъ кьуру?..
Вунани це заз гьа и суалар,
Гьар са йис, са югъ ийиз тупIалай…
Акьван ава хьи зал илитI жедай
Крар, мад вилик къвез, сибит жедай.
Гьуьлерни цавар, никIерни тамар
Шагьидар я! Яхъ абурувай хабар.
Вучиз инсанар хьанва икI баят?
Тарашзава чил — чпин кIвал, гьаят.
Циферилай гум артух яз цава,
Бес пака чилиз хъженни дава?
* * *
Юлдаш прокурор! Пайгъамбар! Аллагь!
Залай эгечIна, туькIуьра сиягь,
Вуж батIул ятIа уьлкведин вилик,
Вагьшивилевай дуьнедин вилик!
Жилавар туна хаинрин гъиле,
ЧукIуриз туна къудратлу уьлкве,
Игитвилерал буьгьтенар вегьез,
Садвал къакъудиз, илитIиз гъерез.
Вучиз муьтIуьгъ яз вунни кисна? — лагь!
Вун хьтинбуру кьилер куьрсна? — лагь!
Уьлкве душманрив вугузвай бере,
Вучиз эхна? — лагь . Инсафмир зерре!
Къудратлу уьлкве метIерал алаз
Акур дустарни къекъечIна яргъаз.
Нивай, лагь, акал хъжедай далу,
ЧкIайла хизан, виридаз адлу?
Президентар я лугьуз, сиягьри
Маса гана халкь чпин темягьрихъ.
Уьмуьрдикайни къалмакъал хьана.
Лагь, а чIавуз вун вучиз лал хьана?
Тупарай ягъиз Верховный совет,
Тарашдай чIавуз уьлкведин девлет,
Жуван халкьдикай ийиз ягьанат,
Кремлдин рехъ тирла хиянат?..
Гумукьнач затIни: мурадар кIватна,
Ислягь уьмуьрдин гьерекат кьатIна,
Малум тавуна, эгечIна дяве,
Йикъалай-юкъуз твазвай халкь кIеве.
Агална рекьер, сергьятар цIийи
ЧIугваз, халкьари са хизан хьайи
Душмандин пацук ялна чпи чеб,
Адав зил кьуна, гуз тарихдиз себ.
ИкI стхайрикай мидяяр хьана,
Душманрин гъиле жидаяр хьана…
— Вучиз я, лагь, икI? Завай хабар яхъ:
БатIулди гьим я? Нин патава гьахъ?
Кьве патайни са чIалалди рахаз,
Дувул сад тирди гьич квазни такьаз,
Вагьши кIеретIри тергиз тазва чеб,
Квахьна буьркьуь яз намусни эдеб.
Абур гьич, чанар жегьилрин жуван
Вучиз хьурай, лагь, женгериз къурбанд?
Тахсирлу я вуж, вун тахьайла бес?
Хабар яхъ завай, къалурна жув терс.
Юлдаш прокурор! Къанунрин сагьиб!
Заз уьмуьрдикай гумачир тартиб
ЗатIни мад кIамач! Санкция жуван
Гана, ийиз тур Суддив зи дуван.
Амма тIалабда — Суд гьахъ гвайди хьуй,
Судьяни намус-гьая квайди хьуй.
ЭвичIдайбур хьуй абур деринриз,
Вил вегьедайбур гьахъ гваз виринриз.
КичIе туширбур гьукумдаррихъай,
Гьахъсузвилер гвай гьужумдаррихъай…
Авайбур хьурай Ватандихъ мидад,
Адан къудратар ийизвай зияд.
Вафалубур хьуй халкьдин мурадриз,
Абуруз рехъ гузвай пак тир ибадриз.
Квачир ивидик маса гун-къачун,
Сифте чкадал эцигдай закун.
Гьахъни-нагьахъдай акъудрай къуй кьил,
Тахсирлу тирла чина авай вил,
Акъудрай амни, цил хьиз пIинидин.
Сифте нубат заз гьам я кIаниди.
ГьакI хьайитIа, за кьабулда жувал
Вири тахсирар! Жув хайи чIаван!
Виридахъ галаз тухвай уьмуьрдин!
Терсеба патахъ физвай девирдин!
Президентринбур ва генсекринбур!
Гьахъвал хуьн патал квез керчек тирбур!
Куь тахсирарни, гьукумдарар тир,
Гьахъсузвилер гвай зулумкарар тир!..
Ая суд-дуван, акъуда вердикт,
Хкаж зи кьамал а тахсиррин вик!
Еб вегь гардандиз! Акъуд хашуниз!
Бес я хьайи кьван зи кьил лашуник!
Бес я хуруда кайи кьван цIаяр!
Далу давзавай инсафсуз къаяр!
Жув жуван вилик жедалди михьи,
Гатазва мефтIер тартибсуз рикIи.
Заз кIанзава рехъ зи эгьливилин,
ЧIехи умудар квай кьуьзуьвилин
Герек куьтягь жен, жув хьана бахтлу,
Агакьайвиляй жазадив гьахълу.
«Лезги газетдин» 2024-йисан 36-нумрадай
___________________
«Рагьман дахни Секинат бажи» циклдай гьикаяяр
ЧIал течир верчер
Секинат бажи ван кьилел алаз винел айвандик хкаж жезва. Ада, кьасухдай гурарин кIарарал кIвачер гьалчиз, ванер акъудзава. КIуфни, Рагьман дахди лугьудайвал, «сусул къушран кIуф хьиз», акъваз тийиз рахазва.
— Гьагь, Рагьман, гьагь, Рагьман! — тикрарзава Секинат бажиди.
Айвандин кьиле дивандал къатканвай Рагьман дахдин япаривни адан гафар агакьиз эгечIнава.
-Яраб вуч хьанватIа? — хиялдай суал гузва Рагьман дахди. — Къенин къетIкъетI квекай жедатIа?
-Тахьана ваз вуч ава-а? — гурарин кьилел акъатзава Секинат бажи. — Гатун югъ къаткана акъуд! Зун кьирай валаризни цацариз кьил сухиз.
Кайванидин гафар япув агакьзаватIани, Рагьман дахди гьич пелел алай капашни алудзавач.
— Икьван ванер-сесер аваз ваз ахвар къвезвани, я Рагьман? — кьве гъилни эчIез яна, алгъанвай юкь дуьзар хъийиз, рахазва Секинат бажи. Рахаз-рахаз ам айвандин кьилиз къвезва.
— Ийимир ман ванер-сесер, — пелел капашни аламаз умундиз рахазва Рагьман дах.
— Рахун тавуна гьикI эхда, я Рагьман? Салан къерехрани жугъунрин пунара кьве сятда къекъвез хьайила?
— Къекъвемир ман, я залумдин руш! Ваз ни мажбурзава?
— Ни мажбурзава? — тикрар хъийизва Секинат бажиди Рагьман дахдин гафар. — Вуна къачуна гъайи чIал течир гуьнуькъарайри. Я «киш» чидайбур туш, я «дуь-дуь».
— Вуч лугьузва абуру ваз — кар авачиз валаризни-цацариз кьил сух ая лугьузвани?
— Кар авачиз? А гуьнуькъарайри какаяр гьина хазватIа чирна кIандачни бес? Гьар са вечрехъ вичин муг жедай адет я. И тахсарайри кака, гьинал агалтайтIа, гьанал хазвай хьтинди я.
— Бес вучда гьайванри, чеб руддумдиз тухунал вил эцигдани? Куьнени гьакI хазвайди я гьа: гьинал агалтайтIа — гьанал.
— Ва-а, Рагьман, ибур бегьем верчер туш. Ида адан мукал хазва, ада идан мукал хазва, я муг авайбур туш тахсараяр, яни демек.
— Абур гьич, гьикьван какаяр кIватI хъувуна вуна къе?- дивандин пуна чилел ацукьнавай Секинат бажидин кьилелай кIвачер гъана къарагъзава Рагьман дах.
— Са яру бедредин юкьвал кьванбур.
— Гьар юкъуз! Арзаяр ийимир за къачур верчерилай, абурукай манияр лагь! — кайванидин амалрал хъуьрез акъвазна Рагьман дах. — Вилер ахъайна акьал хъийидалди заз язавай къетIкъетI бес туш идаз, верчерихъ галазни ягъиз кIанзава.
КIаник эвичIзавай гурарихъди физвай Рагьман дахдиз тамашни тийиз туьнтвал кумачир сесиналди рахазва Секинат бажи:
— Гила нисинин тIуьн недай чIавуз гьиниз физва вун? За а гуьнуькъарайриз тварни хъивегьнавайди я.
— Шана, чIал чирда за абуруз. Какаяр хуникай са лекцияни кIелда.
— Гьагь, Рагьман, гьич гьяз къведач ваз зи ихтилатрикай. Нисини хьанвайвиляй я ви хъилер. Исятда тIуьн гуда за ваз.
Итимдин япарив агакь тийидайвал, явашдиз лагьай и гафарилай гуьгъуьниз, Секинат бажи, дивандин пунай къарагъна, гурарин кьилел кьван фена.
— За хуьрек къулал эхцигзавайди я гьа. Геж ийимир ана. Гишин хьанва зазни…
Къуншидин руш
Варарин патав, парудин пуна куьсруьдал ацукьнавай Секинат бажидиз вичив рахадай са кас агатна кIанзава. Амма куьчеда я папар, я итимар авач, аяларни, адаз гьич вилни ягъ тийиз, алатиз физва. Эхирни, аквазва Секинат бажидиз, пуд лагьай къуншидин варцяй экъечIай дишегьли инихъди къвезва.
— Им вуж хьурай Юнусан кIваляй экъечIайди? — кушкушзава ада вичиз. — Гадаяр-сусар патарал алаз инрихъ акъат хъийизмайди туш эхир.
Яргъи чIарар къуьнерал ацукьнавай жегьил кьил чIугуна адан патав къвезвай хьтинди я.
— Яраб Юнусан руш я жал? — кушкушзава ада мад, вилер акIурна, мукьва жезвай жегьилдиз тамашиз. — Гъуьлуьзни тухун тавуна, амукьнавай адакай ихьтинди хьанва жал?
Секинат бажи шаклу я. Адаз ингье патав агакьзавай рушакай Юнусрин ухшарар аквазвач.
— Доброе утро, Секинат бажи! Ваъ йе, пакаман хийирар.., — чIагана физ хъуьрезва жегьил.
— Ву-у, я кьей СунатI, ам вун яни? — кIаникай раб сухайди хьиз, куьсруьдал къудгана Секинат бажи.
— Эхь, зун я! Ваз чир жезмачни? — кьве гъилни чинал алаз виликай акъваззава руш.
— Сес СунатIанди яз, акунар Юнусринбур яз амачирла, заз гьикI чир жеда кьван? — хъуькъвел капаш эцигна, мягьтел я Секинат бажи.
— СунатIни туш зун, Секинат бажи, Сунаханум я, — алгъана, адан гардандихъ гъилер вегьена, къунши къаридин чинив чин агудзава Сунаханума.
— КъекъечI, къекъечI! — рушан хура капашар эцязава Секинат бажиди. — Вахъай къвезвай кьван ниэр вуч я-я!
— Ниэр ваъ, я пате, атирар лагь. Дубайдин! — гила, чин хъсан аквадайвал, хъуькъверилай гъилер алудна рахазва Сунаханум.
— Ви чиниз вуч хьанва, я руш? ПIузарар ламранбур, хъуькъверни цIикьвед данадин калин тумунин кьилер хьтинбур хьанвай вун заз гьикI чир хъжеда? Я Аллагь, ибур вуч аламатар я чи вилериз аквазвайбур?
Сунаханум адан гафарикай кIусни бейкеф хьанач. Хъуьрез акъвазна. Ада вичин ламран пIузаррикай хкудзавай жавабриз яб тагана, Секинат бажини кIвачел акьалтна ва тади кваз варциз гьахь хъувуна.
Гьеле кьурук кумаз, ам вичиз акур аламатдикай Рагьман дахдив рахаз эгечIна.
— Я Рагьман, я Рагьман! Заз акуна, ваз такура-а-й!..
Гурарин кьилел агакьдалди, ада мадни са вуч ятIани хълагьна. Амма Рагьман дахдиз къаридин гафариз яб гуз кIанзавачир. Чин атIугънаваз, ада хабар кьуна:
— Абур вуч гафар тир вуна чарадан аялдиз лугьузвайбур?
— Ваз гьинай ван атана, я хвади?
— Куьчедихъ экъечIиз кIанзаваз, кIаник эвичIнавай зун, — хъел акатна Рагьман дахдик. — Вуна жуванбурун иесивал ая! Аквазвайди я гьа заз: нерихъ-пIузарихъ рабни чукIул галукь тавунвайди гьим я ви рушарикайни сусарикай?
— Яни йе?
— Яни йе? — кайванидин чIалар ахъайзава Рагьман дахди. — Тирди ви техв патаз чизвайди я.
— Ништа, валлагь, ништа…
— Ништа ваъ, ципIинал аламачир хъурхъ хьиз хьанвай жуван пIузаррикай фикир ая. Пис жедач ваз абур са тIимил къувунар хъувуртIа. Гье-гье-гье, — ягьанат квай хъуьрер авуна Рагьман дахди. — Ацагъан чуьхверрин гуьрер хьиз хьанвай жуван хъуькъверикайни фикир ая…
Пагь атIанвай кайвани айвандик туна, рахаз-рахаз гурарай гъуз кьил баштанна Рагьман дахди.
ЯхцIур экв авай лампа
Рагьман дах базарлухар ийиз Дербентдиз фена хтанвай.
— Валлагь, Рагьман, вун фейидалай кьулухъ гьич тум чилив агуддай мажал хьайиди туш, — вичин арзайрив эгечIна Секинат бажи, Рагьман дах айвандин кьиле авай дивандал ацукьнамазди. — Винелай — кIаник, кIаникай — винел! Гьинихъ килигайтIани, кьацIана акваз, кулни гъиляй вегьейди туш. Гьикьван жеда и чи кIвале дишегьлидин кIвалахар?! Вун Дербентдиз шана рикI аладарна хтана — зун кьий акIахьнавай кIвалин крар акваз!
— Куьтягьа къетIкъетI! Са истикан чай цуз заз! — векъидаказ рахана Рагьман дах.
— Вак хъел ква хьи, я Рагьман? Зи тахсир вуч я, я хвади?
— Вун хьтин сад ацукьнавай автобусдани — Дербентдай хуьруьз агакьдалди, адан кIуф акъвазайди туш, я ам квекай рахазватIа, гъавурдани акьурди туш.
— Чи хуьряй тирни?
— Ваъ, чи хуьре сад хьайила бес я ман.
— Ву-у, я Рагьман, вун хтунал вил алаз, зи кьарай квахьнавай — вуна зи рикI вучиз тIарзава, я хвади? Исятда чай гъида за ваз.
ЦIун кIвализ гьахьна Секинат бажи. Рагьман дахди Дербентдай хканвай яру-цIару пакетрай базарлухар акъудиз дивандал экIяйиз эгечIна. Виридалайни эхирдай акъудай кьвати ада тади кваз ахъайна ва, кьве гъиливдини кьуна, анай акъатай лампадиз и къвалахъай, а къвалахъай тамашиз ацукьна. И арада, са гъиле лембек галай истикан, муькуь гъиле цIарцIар алай яру рангунин термос аваз, Секинат бажини цIун кIваляй эхкъечIна.
— Ам вуч я, я Рагьман, акьван иер шей? — чиниз хъвер хъиченваз рахана Секинат бажи.
— Иербурухъ иер шейэрни хьун герек я ман,- дамах кваз хъуьрезва Рагьман дах вичин кайванидиз. — Ам за ваз къачунвай яхцIур экв алай лампа!
— Жеч, я хвади?
— Ваз кIан хьайила, вучиз жедач кьван? — чинилай хъвер алудна Рагьман дахди. — «Идахъ цIуд экв алай лампа ава, адахъ къад экв алай лампа ава», — лугьуз вуна зун секин тазвайни мегер? Гьавиляй за ваз яхцIур экв алай лампа къачуна.
— Ви хъсанвал вуч я, я Рагьман! — къапар гъвечIи столдал эцигиз, бахтаварвилин ранг ава Секинат бажидин чина.
— Ингье, тамаш!
Рагьман дахди, лампадин къвалал алай яцIу дуьгме хьтин шей элкъуьрна, ам куькIуьрна. Гьар сада цIуд-цIуд авай кьуд жерге эквер саналди куькIвена акурла, Секинат Бажиди, лекьре ягъайди хьиз, Рагьман дахдин гъиляй лампа къачуна.
— КIанда й-е, Рагьман, ваз зи хатур, — кьагьур къвезвай тегьерда рахазва Секинат бажи. — За ам, куькIвена амаз, цIун кIвале эцигда. Курай вичиз. Тахьана — эквер хкадардалди вил алаз ацукьдач хьи зун…
Рагьман дах цIун кIвализ гьахьзавай кайванидин гуьгъуьниз килигиз, кьил галтадиз, амукьна.
Дуьнедин эхир
— Я Рагьман, дуьнедин эхир жезвалда хьи, я хвади?
Серин чардахдик къаткана, гатун йикъан юргъунвал алудзавай Рагьман дахди Секинат бажидин гафар кваз кьазвач. Ада, къарши яз, хъуькъверик ял кутаз, пIузаррикай хкудиз, вич ахварал алайдан амалар ийизва.
— Вун ахварал алачирди заз чизва, я хвади. Вуна жаваб вучиз гузвач. Авай ихтилатар яни абур?
— Вуч ихтилатар?
— Дуьнедин эхир жезва, лугьудайбур.
— Эхь.
— Ваз гьинай ван хьана, я хвади? Бес вуна заз са ихтилатни ийидач хьи?
— Ваз гьинай ван хьана? Вунани лугьузвач хьи.
— Ништа, валлагь.
— Чин ви техв патаз ийизва. ГьикI хьана, атIа бузханадин патав алачухар яна кефер чIугвазвайбурун патав шанвайни?
— Шанвачир, ваъ — цIамар кIулаваз рекьяй хкведайла, абурун ихтилатар агакьна зав. Са гьина ятIа, чилерин чин пад кIаник хьанва, яд акьалтна, дуьнедин эхир жез эгечIнава, лугьуз рахазвай.
— ЦIамар гъиз феначиртIа, ви къазмадин цлахъ тIимил галайни абур?
— На а гафарикай вучзава, я Рагьман? За вавай дуьнедин эхир жезва лугьузвайбур дуьз гафар яни лагьана хабар кьазва.
— Эхь.
— Вуч эхь?
— Дуьнедин эхир хьун.
— Бес чна вучда, я Рагьман?
— Чна вучдани — вуна къажгъандай акъудна са шумуд фу багъламадик кутада, за, са вил ахвар авурдалай кьулухъ, ам тухвана бузханадин патав ял язавай жегьилрив вугуда.
— Ам вуч лагьай чIал я, я хвади?
— Ам акI лагьай чIал я хьи, абурув гвай фу куьтягь хьанва. Къачудай, чрадай чка абуруз ина авач. Икьван хъсан чкаяр туна, са шумуд юкъуз ял яда лагьана атайбуруз хъфизни кIанзавач.
— Гила абуру зи фу неда, яни?
— Эхь.
— Ваъ!
— Дуьнедин эхир жеда гьа.
— Хьурай. Абурун дуьнедин эхир жезва лугьуз, за вучда?
— Бес ви?
— Зи дуьнедин эхир жеда лугьуз, яшар кьудкъад йисалай алатнава. Мадни хъжеда абур.
— Хъхьурай, я паб, мадни гьакьванбур хъхьурай, амма фу багъламадик кутун рикIелай ракъурмир…
Рекьикь, чан итим
Рагьман дахдин гуьгьуьл перишан тир. Адаз я рахаз, я къекъвез, я вичиз масадбур акваз, яни вич масадбуруз къалуриз кIанзавачир. Ам, атIун тийизвай куьлуь марф къваз, кьарни яд акьалтнавай куьчедихъ акъатнавай дакIардал физ, хквез, дивандал яргъи хъжезвай. Къецел экъечIиз, кIвалин кар-кеспи ийиз хквезвай Секинат бажиди, адан гьал акваз, анжах кьил элкъуьрзавай. Эхирни ада рахун кьетIна.
— Вун гьикьван къаткида, я хвади? ШанкIал жезвачни вун?
Рагьман дахди ам рахун тавурдай кьазва ва, кьуьнтек квай хъуьцуьгандин къулайвал ахтармишна, дугъриданни шанкIал хьанвай беден муькуь къвалал элкъуьрзава.
— Вуч хьанва, я Рагьман? — эхиз жезвач ихьтин гьал Секинат бажидивай.
— Рекьизвай хьтинди я, паб.
— ГьакI садлагьана? Денбеден?
— Садлагьана вучиз? — вилер акьалнаваз, гьяз авачиз рахазва Рагьман дах. — Беденни кIвачер шанкIал хьанва. Юкьван тарци ацукьна эхзамач. Вилериз ахъа жез кIамач…
— Де хьана, хьана, я хвади. Ахмакь ихтилатар ийимир. Куьчеда марф ава, кьар ава, лагь. Гьавиляй кIвале рикI ктIизва, лагь.
— РикI ктIун виридалайни пис азар я, я паб. АкI хьайила, рекьизва зун.
— Рекьикь, чан итим, рекьикь. Амма зиди ваз лугьун я: вахъ авай кьве жунгавни кIвализ тахтана дуиь-уь-з пуд югъ я. Сифте абур жагъур хъия.
— Зун кьейила, вуна жунгаврикай вуч хъийида, я залум? — ван хкажна Рагьман дахди, вилерни чеб-чпелай ачух хъхьана.
— Бес за ви садакьа гудачни? Пудфер ийидачни?..
ИкI лагьана, Секинат бажи къецелди фена. Са арадилай Рагьман дахдизни дивандал кьарай хтанач.
«Лезги газетдин» 2026-йисан 2-нумрадай
