Къацу иландин 2025-йисни алат­на, фена тарихдиз. Са рахунни алач, гьар са инсандини,­ пачагьрини, уьлквейрини адак умудар кутунвай. Са нинбур ятIани кьилиз акъатна, садбурун мурадар тIач хьана, пуд лагьайбуру мадни са вуч ятIани вилив хуьзва.

Россиядикай, Дагъустандикай­ рахайтIа, абур патал иландин йис писди хьанач. Виридан вил алай дяведин махсус серенжем акьалтIардай мумкинвал хьа­нач­тIани, санлай къачурла, я Россияди, я Дагъустан Республикади вилик финин, уьлкве абад авунин еришар зайифарнач, гена абурук йигинвал кутуна.

Россиядин Федерациядин гьар са халкь, миллет, инсан патал алатай йисан лап кьилин ва зурба вакъиа фашистрин Германиядал гъалибвал къачурдалай инихъ 80 йис тамам хьунин юбилей къейд авун хьана. Москвадилай эгечIна, гьар са шегьерда, районда, хуьре, коллективда Гъалибвилин 80 йисан юбилейдиз талукьарнавай мярекатар тухвана. Гьа идалди акьалтзавай несилдиз ватанпересвилин жигьетдай бегьерлу тарсар гана. Жегьилри чIехи несилдин баркаллу рехъ уьтквемвилелди, намуслувилелди давамарзавайди успатна.

Алатай йисуз гьам дуьньяда ва гьам чи уьлкведа инсаниятдиз таъсир авур вакъиаяр тIимил хьанач. Зи фикирдалди, абурук акатзава:

Россиядин Федерациядин Президент Владимир Путин Китайдиз, Индиядиз фин, КНР-дин Председатель Си Цзиньпинахъ, Индиядин премьер-министр Нарендра Модидихъ ва Аляскада­ США-дин президент Дональд Трампахъ галаз гуьруьшмиш хьун; Римдин Папа Франциск рагьметдиз фин; Курскдин область ва Донбассдин пуд вишелай виниз хуьрер ва са шумуд шегьер Украинадин фашистрикай азад авун; Палестинадин Газада дяве  акъвазарун; Франциядин Луврдин музейдай рагъ алай юкъуз 88 млн. евродин къимет авай безекар чуьнуьхун; Камчаткада 8,7 баллдин залзала хьун, Брянскдин ва Курскдин областра террористри муькъвер хъиткьинарун, Калифор­нияда, Гон­конгда цIаяр кьун, Индияда ва Германияда поездар сад-сада акьун, гзаф чкайрал яд акьалтун, самолетар аватун…

Гьелбетда, дуьньяда ва чи уьл­кведа фикир желбдай, рикIел аламукьдай маса вакъиаярни мя­рекатар хьана, абуруни тарихда чпиз талукь чка кьада. За винидихъ къейд авурвал, Дагъларин уьлквени къерехда амукьнач. Республика ва гьар са дагъустанви патални менфятлу, метлеблу крарни хьана, мярекатарни кьиле тухвана, виликамаз тайинарнавай кIвалахарни кьилиз акъудна.

Республикадин гьар са агьалидик дамах кутадай вакъиа ам хьана хьи, Россиядин Федерациядин Президент Владимир Путинан Указдалди дяведин махсус серенжемда иштиракзавай вад дагъустанвидиз — Султан Сулеймановаз, Сугьраб Агьмедоваз, Хантемир Султановаз, Куьребег Караеваз, Ярамир Темирхановаз — Россиядин Игит лагьай тIварар гана.

Шад жедай кар ам я хьи, Да­гъустан Россиядин хейлин регионар майвайралди, емишралди, ципицIралди, дуьгуьдалди, лапаг­рин якIалди, саралди таъминарзавай макандиз элкъвезва. Алатай йисуз республикадин агропро­мышленный комплексда гьич тахьай хьтин агалкьунар къазанмиш­на. Санлай къачурла, 265 млрд ма­­натдин къимет авай суьрсет гьа­силна. Кьилди къачуртIа, 1,57 млн тонн майваяр, 310 агъзур тонн ракъинин кагьрабаяр, 216,5 агъзур тонн емишар, 277,7 агъзур тонн техил, 337 агъзур тонн картуфар кIватIна, 13,3 млн банка консервияр акъудна.

Ихьтин агалкьунрин сир гьина ава? Гьелбетда, региондин халкьдин майишатдин саки вири хилера дуьзгуьн кIвалах тешкилиз алакьзавай РД-дин Кьил Сергей Меликован алахъунра. Ада республикадиз федеральный органри куьмек гун, инвесторар гъун патал ийизвай кIвалахди хъсан нетижаярни арадал гъизва. Региондин хуьруьн майишатдин суьрсет гьасилзавайбуруз алава куьмек яз федеральный бюджетдай шаз 2,8 млрд манат чара авуна.

Агропромышленный комп­лекс­­дихъ галаз сад хьиз, региондин промышленностдини дурумлувилелди виликди камар къачузва. Иллаки недай-хъвадай, балугъар гьялдай, шуьшедин промышленностдин коллективри бегьерлувилин кьадарар хкажзава. Ихьтин мумкинвални цIийи заводар эцигуни, цехар алай аямдин техникадалди таъминаруни, инвестицияр кардик кутуналди, государстводин патай куьмек агакьуналди арадал атана.

Инвесторар желб авуникай рахайтIа, и рекьяй региондин агал­кьунар виле акьадайбур я. Дагъларин уьлкведин энергетикадихъ галаз алакъалу чIехи ва­къиа Новолак ва Къумтуркъала районра эцигиз гъиле кьунвай гарун электростанцийрин (умуми къимет — 50 млрд манат) сифте паяр ишлемишиз вахкайди хьана. Абуру санлай 300 мегаватт энергия гьасилда. Гьеле ихьтин чIехи гарун электростанция уьлкведа авач.

Зурба инвестициядин кьвед лагьай проект «Озон» компанияди республикада ачухнавай логистикадин центр (Кеферпатан Кавказда виридалайни чIехиди) я. Инвесторри ам кардик кутун патал 14 млрд манат харжда. 55 агъзур квадратдин метрдин майдан кьунвай центради суткада 180 агъзур заказ кьилиз акъудда. Адахъ вичин складра 30 млн гьар жуьре метягьар хуьдай мумкинвал ава. Логистикадин центр тамамвилелди ишлемишиз вахкайла адан майдан 125 агъзур квадратдин метр­див агакьда. Центради 1,5 агъзур кас кIвалахдалди таъминарда. Им кIвалахдиз къабил гзаф инсанар авай чи республикадиз «Озонди» авунвай хъсан савкьат я. «Озондин» идараяр региондин вири шегьерра, районра ва чIехи хуьрера ачухда.

Инвесторрин куьмек себеб­ яз Махачкъаладин гьуьлуьн алиш­веришдин портуна хейлин цIийи­вилер физва. Ина техил кьабулдай ва дашмишдай цIийи терминалдин сифте пай куьтягьнава ва техил муьштерийриз виликандалай 30 процентдин гзаф рекье твазва. Цементдин парар артухардай мумкинвални хьанва. УстIарри мадни цIийи терминалар, причалар эцигзава. Транспортдин­ международный «Кеферпад — Кьиб­ле­пад» дегьлиз себеб яз Махачкъаладин портунин метлеблувал хейлин хкаж хьанва. Ида, са рахунни алач, республикадин бюджетдиз артухан пулар гъида.

Республикадин гележег хъсанди жедайдак умуд кутазвай хел туризм я. Дагъларин уьлкведиз къвезвай мугьманрин кьадар йис-сандавай артух жезва. Шаз абур 2 миллиондилай гзаф атана. Идан бинедани дагъустанвийрин мугьманпересвал, ачухвал, жумартвал ва чи ерийрин тежер хьтин гуьрчегвал ава. Санлай къачурла, туризм вилик тухудай шартIар арадал гъуни Дагъустандин имидж хкажзава. РД-дин Кьили ва гьукуматди и месэладиз датIана фикир гузва. Абурун алахъунар себеб яз ва Дагъустандин мумкинвилерни фикирда кьуна, чи республика Кеферпатан Кавказдин туризмдин центрадиз — кьилин макандиз элкъуьрзава.

«Каспийдин кластер вилик тухун» проектдин сергьятра­ аваз 10 подпроект уьмуьрдиз­ кечирмиш­зава. Абуруз харжзавай бюджет­дин ва инвесторрин пулари 24 млрд манат тешкилзава. Туризм­ вилик тухунин программадал асаслу яз «Каспий гьуьлуьн къерехрин кластер» проектди 2040-йисалди­ кIвалахда ва бюджетдин 14,6, инвесторрин 100 млрд манат пул харжда. Дагъус­тан Крым, Краснодардин край хьиз туризмдин, санаторийрин, курортрин макандиз элкъведа. Алай вахтунда туристрин ва мугьманрин къуллугъда 17 санаторийни курорт, туризмдин 17 база ва 416 мугьманхана акъвазнава.

Агьалийри хушдиз кьабулнавай ва рикIел аламукьдай вакъиайрик Махачкъаладин, Каспийскдин, Избербашдин, Дербентдин агьалияр тамамвилелди хъвадай целди таъминарун ва чи шегьерар, хуьрер зирзибилдикай михьи авун патал гъиле кьунвай чIехи проектар акатзава.

Яд инсандиз, гьава хьиз, гьамиша герек шей я. Ам бес кьадарда агакь тийизвайвиляй шегьеррин ва хуьрерин гзаф кьадар агьалийри наразивалзавай. Региондин Кьил Сергей Меликован кьетIи­вал, тешкиллувал, дагъустанвийрин гьа­къиндай къайгъударвал се­беб яз важиблу ва муракаб и месэлани агалкьунралди гьялзава. Хасавюрт райондин Сулевкент хуьруьз 84 млн. манат харжна, водопровод чIугунва. Махачкъала, Каспийск ва Избербаш целди таъминардай водовод цIи кардик кутада, «Къайтагъ — Дербент» водовод куьтягьзава.

Зирзибилдикай азад авунин­ кIва­лахни давамарзава. Шаз Къум­туркъала районда 300 тонн зирзибил кьабулдай полигон ишлемишиз вахкана. ЦIи республикада мад кьве полигон ва Дербент, Къарабудахкент, Хасавюрт район­ра амукьаяр гьялдай заводар эцигна, тадаракламишна куьтягьда. Вири и крар милли «Экология» проектдин сергьятра аваз «Россиядин экологиядин операторди» кьилиз акъудзава. Заводар кардик акатайла, абуру йиса 950 агъзур тонн амукьаяр гьялда. Карханайри 500-далай виниз агьалийриз кIвалах гуда.

Алатай йисан эцигунардайбурун агалкьунарни къейд авун кутугнава. Абуру чпин зегьметдалди­ республикадин агьалийрин жуь­ре­ба-жуьре къатар шадарна­: образованидин, медицинадин идарайрин коллективар, етимар, ацахьдай гьалда авай кIвалера яр­гъалди са бубат кьил акъудзавай агьалияр, жегьил хизанар…

Шаз милли жуьреба-жуьре проектрин, федеральный ва рес­публикадин махсус программай­рин­ сергьятра аваз регионда цIийи 14 школа, аялрин 5 бахча иш­лемишиз вахкана, здравоохраненидин 120 дарамат эцигна ва бинедилай цIийикIа туькIуьр хъувуна. Республикадин 13 районда­ 186 кIвал цIийи хъувуна. Кас­пий­скда ва Дербентда яшайишдин шартIар авачир кIвалера яшамиш жезвай 852 хизандив цIийи кIвалерин куьлегар вахкана. Етим аялар патал 186 квартира гьазурна, абурув 500 млн манатдин сертификатар вахкана. Жегьил 76 хизандиз яшайишдин шартIар хъсанарун патал 179 млн манат гана. Региондин 37 районда 131 майдан аваданламишна, спортдин алатралди тадаракламишна. Са рахунни алач, ихьтин хъсан крарин, савкьатрин иесияр хьайи вишералди инсанрин рикIелай 2025-йис алатдач.

Нариман  Ибрагьимов