Яшар хьуникди кьурана, гъвечIиз аквазвай итим; гуя ранг фенвай экуь вилер, амма абур хцидаказ ва гьа са вахтунда секиндиз килигзава; ам тади квачиз рахазва, за анжах ара-ара куьруь суалар гузва…
– КIвалахдикай зун садрани катайди туш. Аял вахтунда зун, кIвалах це лугьуз, шехьдай. Вад лагьай класс куьтягьай закай тракторист хьана. Колхозда гад агудайдалай гуьгъуьниз 13 центнер техилни ганай заз, премия яз, – са гьерни. Анжах къачуз агакьначир, зун оборонадин кIвалахрал – окопар ва танкар акъвазардай хандакIар эгъуьниз тухванай. Гуьгъуьнлай дидеди заз кхьенай: ваз къвезвай техил, чан хва, за вахчуна, адан са пай фронтдиз гана…
Ахпа – армиядиз. Военком авай, яшариз акъатнавай итим. Акъвазарна чун, жегьилар, жергеда, рахана: «Чи бубаярни чIехи стхаяр Сталинграддин кIаникай хирер хьанваз хкизва. Герек атайтIа, зунни фронтдиз фида. Куьне вуч лугьуда?» Вуч лугьуда кьван? Заз кичIедачир. Буба фронтда авай. Са стха Сталинграддин патарив телеф хьанвай, муькуь стхадини женг чIугвазвай…
Артиллерист хьанай закай. Полкунин командир авай чахъ, полковник Любомудров. Сифте сеферда женгинин вилик ада завай жузуна: «Ваз кьейи немсер акурди яни?» — «Ваъ». – «Пака ягъунар жеда. КичIе тушни?» — «Ваъ…» Женгинилай кьулухъ тариф авунай ада зи. РикIелай алатдач ам, полковник Любомудров. Нубат алай чкадал акI килигдай хьи ваз, адан вилерай автоматдин гуьллеяр къвадай. Женгинин вилик чун жергеда акъвазардай, лугьудай: «Эгер тупунивай са кам кьванни кьулухъ чIугур кас хьайитIа, ингье гьа и гъилелди за ам гуьллеламишда. Нивай женг тухуз жедачтIа, экъечI стройдай. Айиб авач. Анжах ахпа лагьанач лугьумир…»
Нубатсуз инжиклуни ийидачир полковник Любомудрова, аскеррин къайгъудани жедай, кеф-гьални жузадай. Садра дидедилай чар хтана заз: чан хва, вуч ийидатIа чидач, зи суд ийиз кIанзава… Ана вуч хьанвай, лагьайтIа вуна, дидедивай налогар гуз жезвачир. Колхоздин фермадал 15 кал ацазвай, гъуьлни пуд хва фронтдиз рекье тур, женгина телеф хьайи хцин дерт чIугвазвай дишегьлидиз налогар гудай такьат авачир. КIелна за дидедин чар, мад сеферда кIел хъувуна, туна къултухда. Ман завай вуч куьмек гуз жедай дидедиз? Михьиз пер хана зи. Чун сенгеррал алай. Полковник Любомудрова зи гьал кьатIана жеди, жузуна: «Гьан, дидеди кхьизвани?» – «Кхьизва…» – «ГьикI я ам?» Къултухдай акъудна чар вугана за адав: «Ингье кIела, юлдаш командир». Тади тавуна, дикъетдивди кIелна ада, чар зав вахкана: «Алад, жуван везифаяр тамамара…» Ахпа, гьикьван ятIани вахт алатайла, дидедилай чар агакьна зал: сагърай, чан хва, вуна зун къутармишна… Ам къутармишайди, гьелбетда, чи полкунин командир тир. Гьахьтин кас тир полковник Любомудров.
Зи бедендик гилани хкуд тавунвай минайрин хъипрепIар гьикьван куматIа заз чидач. Женгер – медсанбатарни госпиталар, ахпа – мад женгер. Ахьтин гьалдиз акъатдай хьи, гагь-гагь фикирдай: гьикьван эхрай, икI жедалди, кьейитIа хъсан я. Полкуниз гьар юкъуз цIийи аскерар къведай. Вири эхна чна. Кьиле маса фикирни авай эхир: Россия жен – душман адал магълуб жен?! И фикирди цIай кутадай рикIик… Сифте женг за Мелитополдив кьабулнай. Ахпа Варшава, Берлин, Бранденбург. Америкавийрихъ галаз гьикI гуьруьшмиш хьанай чун! Валлагь, хайи стхайри чпи чеб акI къужухламишдачир. Авайвал лагьайтIа, сифте абуруз чи яракьдин гуж акунай. Чна гуьлле гайила, америкавийри 60 километрдин кьулухъди чIугунай.
Армияда 1950-йисалди амукьна зун. Чи хуьряй фронтдиз фейи 32 касдикай анжах 3 кас элкъвена хтанай. Бес ихьтин кьисметдин къадир хьана кIандачни?
Дяведилай гуьгъуьниз хъсан тир. Дидеди гьакI лугьудай: «Чан хва, хъсан уьмуьр алукьна». – «Гьинва хъсан уьмуьр, я диде? Тандал партал алач, кIвач-кьил кьецIил я…» – «Къайгъу авач, чан хва. Фуни кьел ава». Яшариз акъатнавай, азарри гьелекнавай, телеф хьайи гъуьлуьнни кьве хцин дерт рикIяй акъат тийизвай дишегьлиди уьмуьрдин эхирда, месел алкIайлани, тикрардай: «Рекьиз кIан туш заз. КIвалахиз жезмайтIа завай…» Бес гила авайбуруз килиг. Пакамахъ куьчеда булкадал футбол къугъвазвай аялриз гьарай гайиди я за… За жуван хва кIваляй чукурайди я. Вучиз? Армиядай хтана, са чкада кIвалахиз эгечIна, анай экъечIна. Маса чкадиз фена, анайни катна. Гьа вуч хьтин ярар-дустарни жагъана, хъивегьунрик акатна. Гила хтанва кIвализ, акьуллу хьанва, хъвазмач…
И хъсан кар алакьна чалай. Халисан гъалибвал къазанмишна чна. Вичин чка чирна чна адаз. Чи бубаярни рази тир, чунни рази я. Герек атайла, веледарни чахъ агакьариз алахърай…
* * *
И кхьинар заз университетдилай гуьгъуьниз анжах кIвалахиз эгечIай девирда куьгьне блокнотдай жагъун хъувурбур я. Зи рикIел хквен тийизвай са гьихьтин ятIани себеб аваз, абур газетдиз акъатначир. Гьайиф хьи, блокнотдикай амайди паяр-кIусар я, суьгьбет ийизвай ветеран вуж, ам гьинай тиртIани, заз чир хъхьанач. Амма важиблуди, заз чиз, маса кар я: и касдин кьисметдай чи вири халкьдин кьисмет, адан четин ва игит девир, гуьзгуьдай хьиз, ачухдиз аквазва. Чун и гуьзгуь михьиз хуьниз, адаз вахт-вахтунда са вил ягъуниз мажбур я – жуван уьмуьр, герек атайла, дуьз патахъ туькIуьр хъийидайвал.
А. Омаров
«Гъалиб хьайибур» кIватIалдай.
