Дагъустанда 2025-2026-йисан дул къачунин кампания эхирдив агакьнава, хабар гузва РД-дин хуьруьн майишатдин ва недай суьрсетдин министерстводи. Идарадин делилралди, республикадин къишлахра 1 миллионни 284 агъзур лапаг ава, абурукай 1 миллионни 82 агъзур диде-хипер я.
Гьа са вахтунда, хабар гузвайвал, республикадин куьчери малдарвилин чилерал 1 миллионни 29 агъзур кIел гъилиз атанва, абурукай 98 процент кьван сагъ-саламат гьалда ава. Гьисабзавайвал, им суьруьяр ерилу алафралди таъминарунин ва маларин духтуррин гуьзчивилик хьунин нетижа я. И жигьетдай виниз тир агалкьунар, министерстводи къейдзавайвал, Гуниб, Акуша, ЧIарода ва Казбек районрин хипехъанрихъ хьанва. Алай вахтунда Дагъустандин малдарар хиперилай сар туниз ва идалай кьулухъ абур яйлахриз куьчаруниз гьазур жезва.
Инал къейд ийин хьи, 2026-йисуз Дагъустандин хипехъанри 15,7 агъзур тонн чуьхуьн тавунвай сар хьун гуьзлемишзава. 2027-йисуз лагьайтIа, республикада сарин кьадар 16,2 агъзур тонндив агакьардайвал я. Санлай къачурла, Россиядин мулкунал сарин тахминан 36 процент Дагъустандал гьалтзава.
2025-йисуз шуькIуь ва юкьван шуькIуь сар гьасилуниз государстводин патай куьмекдин такьатар (субсидияр) хуьруьн майишатдин суьрсет арадал гъизвай 132 карханадив агакьна. Санлай къачурла, региондин хипехъанриз куьмек яз чара авур такьатрин кьадар 63 миллион манатдилай алатна. Ида 1,566 агъзур тонн сар гьасилуниз авур харжийрин са кьадар пай эвез хъийидай мумкинвал гана. 2026-йисуз и рекье харж авун патал 84,2 миллион манат чара авунва.
РД-дин хуьруьн майишатдин ва недай суьрсетдин министерстводи къейдзавайвал, республикадин сар гьялунин хел виликди тухун патал хуьруьн майишатдин карханайриз гьайванрин сар ва хъицикьар гьялдай тадаракар къачуниз ийизвай харжийрин са кьадар пай эвез хъийидай субсидияр гузва.
Эхиримжи делилралди, Дагъустандин лапагрин суьруьйра 4,7 миллиондив агакьна гьайванар ава – ида республика, куьлуь карч алай гьайванрин кьадардал гьалтайла (уьлкведин умуми кьадардин 22 процентдиз барабар я), Россиядин шак алачир кIвенкIвечи регион тирди тестикьарзава. Гьа са вахтунда лапагрин кьадар гзаф хьун давам жезва: 2026-йисан сифте кьилелай хиперин ва цIегьерин кьадар 2,4 процентдин гзаф хьанва. Уьлкведин хипехъанвилин хилен хъсан жинсинин 33 процентдив агакьна майишатар Дагъустандин мулкунал ала. Алава яз къейд ийин, республикади гьар йисуз тахминан 75 агъзур тонн лапагдин як (чан аламаз алцумайла) гьасилзава.
Санлай къачурла, эхиримжи йисара республикадин малдарвилин, кьилди къачуртIа, хипехъанвилин хел виликди тухун, ам гегьеншарун ва хийирлуди авун патал са жерге серенжемар кьабулзава, проектар гъиле кьазва.
ИкI, хел еримлу авун патал кьетIен фикир гузвай месэлайрик акатзава: лапагрин кьадар гзафарун, хъсан жинсинин лапагрин ери артухарун, сар ва як гьялдай производствояр арадал гъун ва я гегьеншарун, гьакIни селекциядин рекье кIвалах тухун: Дагъустандин дагъдин жинсинин хиперин ери хъсанарун, абур Россиядин шуькIуь сар алай ва якIун жинсерин гьайванрик акадарун (дорпер ва шароле жинсерихъ галаз алакъалу тежрибаяр тухун); некIедин хипехъанвилиз фикир гун: лапагрин некIедикай ниси ва маса суьрсетар гьазурун. Кьилин месэлайрикай сад — гьасилнавай суьрсет маса гудай базарар гегьеншарун, цIийи муьштерияр жагъурун.
И фикирар кьилиз акъудун патал гьа жергедай яз малдарвилин хилен комплексар эцигунин рекье чIехи проектар уьмуьрдиз кечирмишзава. Месела, 2023-йисан майдиз республикадин мулкунал (Къизилюрт райондин Куьлзеб хуьре) «Дагмясо» проект уьмуьрдиз кечирмишунин кIвалах башламишнай. Ина тахминан 7,5 агъзур кв. километрдин майданда къайи авунвай ва муркIада тунвай, гъвечIи кIусариз пайнавай ва вакуумдин пакетра кIевирнавай, гьакIни бугъадал чранвай як (малдин ва лапагдин), дулдурмаяр, якIукай гьазурнавай лезетлу недай багьа затIар, якIун амукьайрикай ва кIарабрикай гьазурнавай гъуьр, кIвалин гьайванар патал кьуру ем, ратарикай гьазурдай затIар (гьа жергедай яз медицинадин хел патал) акъуддай ва хъицикьарни хамар гьялдай производствояр арадал гъун лазим я.
Кархана эцигунин кIвалахар 2024-йисан эхирдалди акьалтIарун лазим тир, амма гуьгъуьнлай и вахт гежел вегьена. 2025-йисан августдин делилралди, цIийи кархана эцигунин кIвалахрин сад лагьай пай алай йисан юкьваралди кьилиз акъудун лазим я.
Кьиблепатан Дагъустандин районрикай рахайтIа, инра хипехъанвилин хиле яргъал йисаралди кIватI хьанвай ва нетижалудаказ гьялиз тахьанвай месэлаяр авачиз туш. ИкI, къунши Азербайжан республикади Мугъандин чуьллера авай къишлахар кирида кьуна ишлемишуниз талукь икьрар давамаруникай кьил къакъудун себеб яз, Ахцегь, Докъузпара ва Рутул районрин хипехъанвилин майишатрин вилик кьуьд акъудун патал республикадин кеферпата авай яргъал мулкариз куьч хьунин хци месэла акъвазна. Улакьдихъ галаз алакъалу месэла и жигьетдай иллаки муракабди я: хипехъанар йиса кьве сеферда чпин суьруьяр ракьун рекьин куьмекдалди санай масаниз тухуниз мажбур я. Ида лагьайтIа, майишатрин харжияр хейлин артухарзава. Ам кьезиларун патал улакьдиз-рекьиз акъатзавай харжийрин 60 процент (йиса тахминан 40 миллион манат) республикадин бюджетди эвез хъийизва, 40 процент иесидин хиве гьатзава. Гьелелиг и месэла кьезилардай маса рекьер жагъанвач.
Жасмина Саидова
