«Лезги газетдин» алатай са шумуд нумрадиз лезги чIалан месэлайриз талукь макъалаяр, кьилди къачуртIа, ор­фогра­фиядиз талукьбур акъатна. Чна идалай­ вилик хабар ганай хьи, 2025-йисан 23-декабрдиз РАН-дин Да­гъустандин ахтармишунрин федеральный центрадин ЦIа­даса Гьамзатан тIварцIихъ галай чIа­лан, эдебиятдин ва искусстводин институтда лезги чIалан орфографиядин свод веревирд авун патал тешкилнавай махсус дестедин сад лагьай заседание кьиле фенай. РД-дин Гьукуматди арадал гъанвай­ орфографиядин комиссияди республикадин вири халкьарин талукь векилрин вилик орфографиядин сводар цIийи хъу­вунин ва газетра абурукай гегьеншдиз веревирдер тешкилунин тапшуругъ эцигнава. 

Машгьур алим Унейзат Мейлановади гьазурай, 1998-йисуз кьилдин кьелечI ктаб яз чапдай акъудай «Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин своддихъ» галаз газет кIелзавайбур танишар хъувунин («Лезги газет», №3, 29.01.2026-й.) макьсадни гьам тир.

Икьван чIавалди кьиле фейи пуд заседанида зани иштиракна. Дуьз лагьайтIа, заз комиссиядик квай вирибуру и месэладал рикIивай кIвалахна кIанзава. Шак алачиз, чпин кIвалах, пеше хайи чIалахъ галаз алакъалу тир гьар са касдиз орфографиядин месэлаяр итижлу жеда. Гьавиляй зун 2-3 йис идалай вилик тIвар кьунвай своддин суракьда хьанай. Амма заз ам санайни жагъаначир.

…Сад лагьай заседание кьиле фейи­далай кьулухъ куьгьне кIватIалдин винел за саки са вацра кIвалахна. ЧIалан и месэла гьялунин важиблу вахт алукьнавайла, кагьулвал тавуна, тадини къачун тавуна, комиссиядик квайбуруни, квачир муаллимрини, пешекаррини и месэладал фикир желб авун герек я. Виликан свод къенин девирдиз, къенин лезги чIалаз вири патарихъай кутугнавайди я лугьуз жедач. Къейд ийин, кьилдин кIватIал яз акъуднавай гьа 1998-йисан проектни тестикьар тавунвайди я. Проект авайвал тун дуьз яз гьисабзавайбурухъ галаз зун эсиллагь рази туш. Жуван хсуси фикир тестикьарунихъ са шумуд делил ава: 1) ихтилат физвай проект гьазурайдалай инихъ саки 30 йис алатнава ва и девирда ана къалурнавай бязи гафар саки историзмайриз эл­къвенва, яни къенин несилдиз герек­ ­авачир мисалар цIийибуралди эвез хъувунин лазимвал ава; 2) чIалан паяр дуьз кхьиниз талукь хиле къуллугъчи чIалан паяриз, междометийриз талукь кьилдин параграфар авач; 3) урус ва араб чIаларай атанвай бязи гафар кхьиниз талукь къайдаяр авач ва я тайиндиз ганвач; 4) сесерни гьарфар са жуьреда ганва, сесер талукь тир скобкайра аваз къалурун герек я; 5) суварар, кьетIен йикъар­ кхьидай къайдаяр тамамдиз къалурнавач; 6) географиядиз талукь тIварар кхьиниз талукь бязи жавабар жагъизвач; 7) хсуси тIварар кхьидай къайдаярни та­мамдиз ганвач, яни бязи дуьшуьш­ра анай акьалтIай жавабар жагъизвач; 8) орденрин, медалрин, тафаватлувилин ли­шанрин тIварар кхьидай къай­даяр къалурнавач; 9) дефис ишлемишдай дуьшуьшарни тайиндиз ганвач (ор­фографиядин гафаргандани авачиз хьайи­ла, кхьидай къайдаяр чирдай чешмедикай магьрум яз амукьзава) ва икI мад.

Виликан кIватIалрин бинедаллаз гьазур хъувуна, гьеле вичел мадни кIвалах давамар хъувуна кIанзамай тахминан электронный вариант за 16-февралдиз­ РАН-дин Дагъустандин ахтармишунрин­ федеральный центрадин ЦIадаса Гьамзатан тIварцIихъ галай чIалан, эдеби­­ят­дин  ва  искусстводин  институтда  кIва­­­лах­­завай къуллугъчийрив агакьарна. Жу­­ван теклифар кьабулун герек я лагьана тес­тикьарун патал ваъ – ахьтин ихтиярар заз авач. За жуван хиве авай кар кьилиз акъуд­нава. Амай месэла комиссияди гьялрай ва эхиримжи къарар кьабулрай.

Куьгьне проектдик за са кьадар дегишвилер, алава параграфар, кьилдин къейдер кухтунва; бязи параграфар хкуднава, манадин жигьетдай мукьвабур умумиламишнава; бязи мисалар, гафар аямдин лезги чIалахъ галаз кьадайбуралди эвезнава, мисалар алава хъувунва; четиндиз гъавурда акьазвай чкаяр жезмай кьван регьятарнава; къуллугъчи чIалан паяр, междометияр кхьидай къайдаяр, дефис ишлемишдай дуьшуьшар кьилди къалурнава.

Инал махсусдаказ къейд ийиз кIанза­ва хьи, теклифзавай вариантда кхьинрин къайдаяр дегишарун саки теклифзавач, гьа са вахтунда жавабар жагъин тийиз­вай чкаяр ацIур хъувунва. Амма араб чIалай атанвай, рахунра чеб чи чIалан фо­нетикадин къурулушдиз муьтIуьгъ хьанвай гафар кхьидайла, фонетикадин принцип вилив хуьн герек я, зи фикирдалди. Месела: алем, буьгьтен, земзем, иштягь, къебила, Кьуркьан, мевлид, мергьемет, муалим, несиб, савкьат, фирсет, шемси, эсил (алам, буьгьтан, замзам, иштагь, къабила, Къуръан, мавлид, мергьямат, муаллим, насиб, савкьват, фурсат, шамси, асил – ваъ). Лезги чIалан орфографияда морфологиядин принципди кьилин чка кьазватIани, чара чIалан гафарал гьалтайла, и принципдиз «агъавалдай» мумкинвал гуни, тежрибадай аквазвайвал, са хийирни гузвач, акси яз, кьве жуьредин кхьинар арадал гъизва, къелемчийрин, редакторрин, корректоррин «кьил тIарзава».  Са мисал гъин: кхьинра асул гьисабдай «несиб» гьалтзава, амма орфографиядин гафарганда «насиб» къалурнава. Вучиз?

Проектдик са бязи алаваярни дегишвилер кухтурдалай кьулухъ заз 2021-йисуз алим Р.И. Гьайдарован редакциядик кваз (авторар – М. Гьажиев, Р. Гьайда­ров, У. Мейланова) акъатай лезги чIа­лан­ орфографиядин словардин эхирда­ «Орфографиядин къайдайрин свод» акуна. (И ктаб жувахъ авачирвиляй за М. Ба­баханова гьазурнавай, виче тIвар кьунвай кIватIал гьат тавунвай электронный версия ишлемишзава). Гафарганда ганвай къайдайрикай бязи чкаяр хкуднава, гьа са вахтунда орфографиядин гафарганда сакIа, сводда виче масакIа къалурнавай, къайдайри сада муькуьдаз аксивалзавай дуьшуьшар гьалтзава. Гьавиляй ихьтин месэлайрив тади квачиз, мукьуфдивди ва жавабдарвилелди эгечIун лазим я.

Алава яз къейд хъийиз кIанзава хьи, чаз неинки орфографиядин, гьакI пунктуациядин къайдайрин цIийи кIватIалдиз талукь проектни герек я. ЧIалаз талукь терминрин кьилдин кIватIалдин игьтияжни ава. И месэлайрин винел кIвалахдайбур тайинарайтIа, пис жедачир. Орфографиядин гафаргандин месэла лагьайтIа, свод тестикьарайдалай кьулухъ, гежел вегьин тавуна, эвелни-эвел гъиле кьуна кIанзавай кар я. Аквазвайвал, вилик тек са месэла туш акъвазнавайди.

Куругъли Ферзалиев