«Дагъустандин литературада вичин кьисмет лезгийрин шаир Алибег Фатагьован уьмуьрни кьиникь кьван сирлуди ва бедбахтди хьайи маса литератор бажагьат жагъида. Адан куьруь уьмуьр, ( шаир анжах тамам тушир 25 йисуз яшамиш хьана), ирид муьгьуьр яна, кIевнавай сир яз ама…» Алай девирдин алимди шаирдикай вичин очерк гьа икI башламишзава. 

Инал чаз, советрин гъвечIи школьник­риз, адан къамат гьихьтинди яз чидайтIа, гьикI рикIел хкидач. Портретдилай килигзавай гуьрчег жегьил, вичин гьа жегьилвилелди яшлу, чиник хъвер квачир, чуруяр­ чIехибурулай тафаватлу, — школадин учебникра чIехи пай гьахьтинбур тир. Адан биографияни — кьезилдиз рикIел аламукьдай­ куьруьди, дуьзди, ачухди, гуя ракъини ишигълаван авунвайди. Билбилдин акьалтI тийир  гьевесдивди цIийи уьмуьрдикай мани лагьай шаир – хрестоматийра гьатнавай адан цIалцIамарнавай къамат. Эхир, авайвал лагьайтIа, са акьван хъсан атаначир, азарлу хьана, рагьметдиз фена, анжах ина бедбахтвал авач, им дуьшуьшдин кар я, ам азарлу тахьунни мумкин тир…

Гила, гьелбетда, гъавурда акьазва адан эхирни а девир патал  — дуьнья дегишарза­вай хийирдин кIвалахрихъ галаз санал уьмуьр­диз мусибатарни атай — адетдинди хьайиди. Ам амачиз са къад йис алатайла, а несилдикай тир сада, чIехи бажа­рагъди, вичин рикIиз вичин гъилелди гуьл­ле ракъур­далди вилик эхиримжи чарче кхьенай: «Литературадин виридалайни хъсан кад­ри­яр…­ чанариз къаст ийиз, я тахьайтIа, власть гъиле авайбуру тахсиркарвилериз рехъ гана, тергнава; литературадин виридалайни хъсан инсанар вахтсуз кьена…»

Критик ва литературовед Камиль Сул­та­нова, Алибег Фатагьован тай-туьшди, гзаф йисар алатайла вичин рикIел хкунра­ «1931-йисан майдин са гуьзел нянидикай» кхьенай. А чIавуз жегьил писателар газетдин редакцияда собранидиз кIватI хьанвай: «Ингье, акацийри гумрагьдиз цуьк авунвай­ Пушкинан куьчедихъ элкъвенвай чIехи да­кIардин кIане ацукьна, ашкъилу суьгьбетдик­ квай кьвед. Абурукай сада, рехи кос­тюм алай, къуьнер гьяркьуь, хъуькъвер яру, гуьрчег мекер авайда, мукьвал-мукьвал гагь и патахъ, гагь муькуь патахъ кьил элкъуьриз, цIийиз атай юлдашрин салам кьазва. Виридалайни бажарагълу лезги шаир Алибег Фатагьов, гила ам неинки са лезгий­риз, гьакI амай литературайрин векилризни чида. Адахъ галаз­ рахазвайдал лацу перем ала, чинин кIалубар бес кьадарда кутугайбур я, беденди туькмевилихъ ялзава, суьгьбетдин ашкъида гьатнавай адаз касни­ аквазвач… Вири адахъ галаз кьезилдиз, тIварцIин чкадал литературадин псевдоним — Аткай — лугьуз рахазва».

Наталья Капиевади вичин «Жизнь, прожитая набело» ктабда кхьизва: «А чIавуз Дагъустандин уьмуьрда гзаф крар эвелимжибур тир. Сад лагьай художникар — Жемал ва Х. Мусаев. Сад лагьай композитор — Готфрид Гьасанов. Сад лагьайди — скульптор Аскар Сарыджа… Капиевни, адан жегьил дустарни — писателар Аткай, Абдул-Вагьаб Сулейманов, Алибег Фатагьов — эвелимжи пешекар писателар тир. Абур, Эффендидин гафаралди, «бейхабардиз ва къастуналди, иесияр хьиз атанай». Абуру сифте яз литературадин жанрайрин а чIавалди таниш тушир мумкинвилер ачухна».

Чаз гьихьтинди яз чида ам, сифте яз, «бейхабардиз ва къастуналди» атайбурукай, литературада «а чIавалди таниш тушир мумкинвилер ачухайбурукай» сад?

Алибег Фатагьов 1910-йисуз Куьре ок­ругдин Цмуррин хуьре, рабочий-отход­ник­дин хизанда дидедиз хьана. Школада­ ада хайи хуьре, ахпа округдин центр тир Кьасумхуьрел кIелна. 11 йиса аваз ада округдин ревкомда деловод яз, гуьгъуьнлай милицияда кIвалахиз эгечIна: савадлу инсанар бес жезвачир, гада лагьайтIа, зигьинлуди тир, кхьинни ада гуьрчег хатIуналди ийи­дай.

13 йиса авайла, ам Бакудиз акъатна­, иниз рехъ хейлин маса ватанэгьлийрихъ ­галаз адан бубадини кутунвай. 14 йиса авайла, ам печатникрин союздик экечIна, 16 йиса авайла, адакай комсомолдин член хьана. ФЗУ-да, политграмотадин ругуд вацран курсара кIелна. Рабфакда кIелун да­ва­марна, анжах ам акьалтIарнач. 15 йиса­ авайла, нафтIадин мяденда кIвалахиз эгечI­­на, ина ам кьве йисни муьжуьд вацра амукьна.

Жаван Алибеган къилихдикай чал агакьай ада бубадиз кхьей чарчи лугьузва: «Ваз зун хуьруьн кооперативда кIвалахиз хтана кIанзава. Инал зун ваз ваъ лугьуниз мажбур я. Зи кIелунар, зи зегьметар кооперациядихъ галаз са алакъадани авачирбур, мурадарни масабур я. Бухгалтер закай гьакIани жедай, кIелунни герек къведачир…»

И жуьредин «университетрилай» гуьгъуьниз, са жуьре урус ва туьрк чIаларни чирай Алибег Фатагьов 1927-йисуз хайи хуьруьз хтана. Ам итижлу кIвалахдал тайи­нарна — Курхуьруьн комсомолрин ячейкадин школа-передвижкадин руководитель-пропагандиствиле. Ам Агъа СтIалдал, ок­ругдин виридалайни чIехи хуьруьз, комсомолрин ячейка мягькемарун патал ракъурна. Ахпа партиядин округдин комитетди и «чешнелу комсомолец-пропагандист» маса хуьреризни пропагандадин кIвалах тухуз ракъурун теклифна. Ахпа ам мад ракъурна — Буйнакскда ачухнавай хуьрер патал партиядинни комсомолдин работникар гьазурдай куьруь курсариз. Амма и курсарай хтай Алибег Фатагьова пропагандиствиле анжах са вацра кIвалах хъувуна.

1928-йис. Ам важиблу вакъиадалди лишанлу я: июлдин вацра лезги чIалал сад лагьай газет «ЦIийи дуьнья» акъатиз эгечIна, адан селькор яз кIвалахиз башламишай Фатагьовакай са тIимил вахтунилай редакциядин жавабдар секретарь хьана. Мадни кьве йисалай газетдин редактор Гьажибег Гьажибегова характеристикада ам «жавабдар секретардин везифаяр тамамдаказ чизвай редакциядин къиметлу работник» тирди къейдна. КIелунарни давам жезвай: ада редакциядин къуллугъчийрин курсарни акьалтIарна.

1931-йис. Дагобкомдин исятда вичин гъавурда акьаз са тIимил четин жезвай къарардалди милли газет Ахцегьиз хутахна. Алибег Фатагьовакай, гьа йисалай эгечIна, Даггизда лезги секциядин редактор хьана. Эхиримжи йисара ада таржумайрин чIехи кIвалахни тамамарзавай, учебникар ва жуьреба-жуьре пособиярни гьазурзавай.

1935-йис. Гатфариз къуллугъдилай алуд­навай Алибег Фатагьов Дербентда акъатзавай «Балугъчийрин фронт» газетдин­ жавабдар секретарвал авунал рази хьана. (Им ветегайрин сезондин вахтунда са чарчел акъудзавай гъвечIи газет тир жеди). Бейхабардиз 21 апрелдиз ам рагьметдиз фена…

Шаирдин вичин гафаралди, ирид йисуз­ ада литературадин фронтдин женгчи яз къуллугъна. Вичел чан аламаз, адан ругуд ктаб акъатна. (Мад сад, чIехи поэма «Гуьлпери», 1934-йисуз акъатун герек тир, амма­ тайин тушир себебар аваз, поэмадиз дуьнья акунач, адан текст квахьна, амайди ша­ирди вичи урус чIалаз авунвай цIарба-цIар таржума я). Шииррилай гъейри, ам муь­жуьд поэмадин, шиирралди кхьенвай «КьатI-кьатI авур зунжурар» романдин автор я. Эхь, гьакI тир: кхьинар анжах арадал атанвай, газет накь акъатиз эгечIнай, вичи ада «ТIимил савадлубуру кIелун патал» учебник, «Лезги чIалал кIвалахдин ктабни» туькIуьрзавай, гьа са вахтунда — хайи чIалал романни кхьенай…

Филологиядин илимрин кандидат З. Би­рембегова, тенпелвал тавуна, гьисабайвал, Алибег Фатагьован къелемдикай шииррин 15 агъзур цIар хкатнава. Мадни адахъ проза ава — лезги чIалал кхьенвай эвелимжи гьикаяярни повестар. (Адан поэзиядин кьетIенвилериз килигна, зун ихьтин фикирдал къвезва: ам яргъалди яшамиш­ хьанайтIа, адан яратмишунра кьилин чка прозади кьадай). З. Бирембегова мадни лугьузвайвал, Алибег Фатагьова печатдин виш листинив агакьна лезги чIалаз таржумаяр авуна, гьабурукай яз — А. Пушкинан, М. Лермонтован, Н. Некрасован, А. Чехован ва масабурун эсерар. Гьабурувай ада халисандиз кхьиз чирзавай, къанихдаказ, чир хьайи затIар гьасятда вичин кIвалахда ишлемишиз… Фатагьован фольклористдин кIвалахдикайни лугьун тавуна жезвач: ада сифте яз кхьей са кьадар халкьдин махар датIана чи фольклордин кIватIалрик ва школадин хрестоматийрик акат хъийизва.

Филологиядин илимрин доктор Р. Кельбеханова вичин «Алибег Фатахов. Традиции и новаторство» монографияда В. Мая­ковскийдин гафар гъизва: «Завай вучиз жув… уьмуьр туькIуьрзавай государстводин органдин са паюнай кьаз жедач?.. Шаир а кас я хьи, классрин хци женгина вичин къелем пролетариатдин яракьрин арсеналдиз вугузвайди, гьатта къацIай кIвалахдивай, революциядин гьич са темадивай, халкьдин­ майишат кIвачел акьалдарунивай кьил къа­къуд тийизвайди». Ибурув алимди Алибег­ Фатагьован «Пуд йис» очеркдай гафар гекъигзава: «Чакай гьар сад женгчи я. Чи уьмуьр­дин гьар са участокни — фронт».

Гьа ихьтинбур тир абур, революциядин­ шаирар. ЧIехи бажарагъ ганвай абуру чпиз къуллугъзавай идеяярни гуьрчег тир. Гьа эвелдилай абур, литературадин тарихчи профессор Г. Белаяди лагьайвал, «революциядин психологиядихъ, адан къурулушдихъ галкIанвай». Революциядин культура лагьайтIа, «кар алай вичин хилера къайдадик акатнавай, адахъ вичин идеологиядин ва художественный кодекс хьанвай».

Г. Белаядихъ галаз санал чнани алатай асирдин 20-йисариз вил ягъин. А йисарин эвелра литературадин месэлайрай гьеле къайдадик квачир, тамам тушир партиядин серенжемар кьабулзава. 1925-йисан юкьвара вири тайин хьана, ВКП(б)-дин ЦК-дин «Художественный культурадин областда партиядин политикадикай» къарар кьабулна. Ахтармишзавайбуруз вич хъсандиз чизвай и документдихъ виридалайни важиблу метлеб хьана: ада литература идеологиядалди эвезун истемишна, миллионар гъавурда акьадай литература арадал гъуниз закондин къуват гана. Печатдин вири органриз идеологиядин руководство гун ВКП(б)-дин ЦК-дин Печатдин отделдин хиве туна, идалди писателар, абурун яратмишунар, эсерар чап авун ва халкьдин арада чукIурун гуьзчивилик кутуна. Гила писателри партияди гузвай «фактар ва идеяяр» (месела, адан XV съезддин къарарар) «партиядин директивайрин политикадин чIалай образрин художественный чIалаз» элкъуьрун герек тир…

Анжах ашкара тирвал, бажарагъни политика гьар кткана чеб чпихъ галаз кьадай, ислягь жедай затIар туш. Амайбурун хьиз, Алибег Фатагьован бажарагъни политикадивай яргъа хьайи арайра, литература идеологияди эвез тийидайла, иллаки гурлудаказ куькIвена кудай. Амма идеологияди вичиз тегьерсуз чIехи пай тIалабзавай, шаирди, мутIлакь тахьана, адаз харж гунни ийиз­вай.

1931-йисуз ада вичин сад лагьай «Зарбачи Гьасан» поэмадал кIвалах акьал­тIар­на. Гуьгъуьнлай, Б. Турганова урус чIа­лаз таржума авуна, ам крайдинди тир «Северо­кавказский большевик» газетда чапна, «Молодая гвардия» журналдизни акъат хъувуна. Дагъустандин писателрин сад лагьай­ съезддин вилик Фатагьован поэмадикай республикадин вири пресса бажарагълу, Да­гъустандин литературадин «виридалайни метлеблу эсердикай» хьиз рахана. Вичин гаф Гь. Гьажибеговани лагьана: «…Яшариз килиг тавуна, камаллу и жегьилди пара чранвай эсер теснифна. Са шакни алачиз, ам Дагъустандин классикдин литературадин сифте жергейрик акатда. Поэмадин кьилин фикир дагъви жегьилди вичи вичел гъалибвал къазанмишун я. Ам вичин савадсузвилелни гъалиб хьана, кIвенкIвечи фялейрикай садни…»

Иллаки чIехи истемишунар ийидайди яз чидай Э. Капиевни инал тариф авуниз жумарт хьана: «…А. Фатагьован эсер Да­гъус­тандин гьакъикъи уьмуьрдин рангарай ацIанва. Пара кар алайди яз ва кам камунин гуьгъуьналлаз шегьердинни хуьруьн руьгьдин алакъа къалурнава… Поэмадин сифте нубатдин агалкьун туьрезни заводдин станок сад хьун я. Абурни зарбачи Гьасана сад ийизва…»

А девирдин чIехи критик ва публицист яз гьисабзавай Г. Лелевича поэма анализ ийизвай макъала кхьена, кьилди къачуртIа, къейдна: «Зарбачи Гьасан» поэмадихъ чIехи метлеб ава. Им социализм эцигзавай ва вичи вични дегишарзавай пролетарий-дагъустанви къалурзавай эвелимжи эсеррикай сад я… А. Фатагьован поэма, шаксуз, советрин литературадин агалкьун я…» Поэ­мадикай чпин фикирар А. Тахо-Годидини, М. Гьажиевани, А. Назаревичани, культурадинни просвещенидин тIвар-ван авай маса векилрини лагьана.

«Зарбачи Гьасан» урус чIалалди акъатай, винелай килигайла, гьакьван агалкьунринди яз аквазвай 1934-йисуз Алибег Фатагьован шиирралди кхьенвай «КьатI-кьатI авур зунжурар» романдизни дуьнья акуна — чан аламаз адаз акур вичин эхиримжи ктаб. И эсердиз критикада «тарихдинни революциядин романдиз» хьиз килигзава, ана, революциядилай виликан йисарилай эгечIна, коллективизациядал къведалди, де­вир ­къалурнава. Романда революциядилай ­ви­лик­ди девир ва советрин гьакъикъат­, класс­рин арада женг, игитар хкяна, чеб чпиз акси акъвазарна къалурдайла, Алибег Фатагьов революциядин шаир яз амукьзава. ­Амма, «Зарбачи Гьасан» поэмадилай тафаватлу яз, «КьатI-кьатI авур зунжурар» романдиз гайи официальный къимет масад хьана, власть гъиле авайбуруз ана хуьрера колхозар тешкилзавай къайда къалурун бегенмиш хьанач.

Р. Кельбеханова кхьизвайвал, Алибег Фатагьов колхозриз акси тушир, анжах ада халкьдин дуланажагъ, гуж гъалибна, маса­ жуьреда туькIуьр хъувун кьабулзавачир. Шаир колхозар тешкилунин месэладиз «литературада гьеле таниш тушир патахъай килигна». А. Платонован а девирдин «Котлован» повесть хьиз, А. Фатагьован «КьатI-кьатI авур зунжурар» романни къадагъа авуна. «Себеб ачухди тир: ана коллективизация вине авайбуруз герек тирвал къалурнавачир…» Мад сеферда романдиз дуьнья цIийи девирда, — 1990-йисуз акун хъувунай.

Белки, адан яратмишунрикай кхьенвай виридалайни метлеблу ва дерин затI вичин анализдин къуватдалди тафаватлу Ф. Вагьабовадин «Алибег Фатагьов» очерк я жеди. Ам 1967-йисуз акъатай кьве томдикай ибарат «Дагъустандин советрин литературадин тарихда» гьатнава. Алимди къейд ийизвайвал, Фатагьова «шиир туькIуьр хьувунин бинедай цIийи жуьреяр» ишлемишза­ва, «куьгьне размерар, конструкцияр, рифма авунин системаяр» инкарзава. Жегьил шаирди цIийивилер маса литературайрай жагъурзава. Ам Етим Эмин ва адан гуьгъуьналлаз атайбур агакьай реализмдин кукIушривай къерех жезва, ада милли литературадиз «чарабурун», кьилди къачуртIа, урус шиирар туькIуьр хьунин къайдаяр­ гъизва. Вичин лап гьа сифте кьилера кьатI хьайи Алибег Фатагьован яратмишунрин рекьиз, давамарзава Ф. Вагьабовади­, «адан девирда лап кIевелай гьатнавай цIийивилер жагъурун хас я». «Жагъурни чIехи бажарагъдиз лайихлу викIегьвилелди, жуьрэтлудаказ ийизва».

«Ашкара тирвал, Фатагьовал къведал­ди, лирикадин поэзиядин сергьятрай экъе­чIун патал авур алахъунри са гьихьтин ятIани рази ийидай агалкьунрал гъаначир. Лезги литература сюжет авай текст туь­кIуь­рунин дережадив агакьначир… «Зар­ба­чи Гьасан» — им кьилин, гзаф асиррин къене вири лезги поэзиядин вилик акъвазнавай, сюжетни композиция авай мани теснифунин месэла гьялун я».

Эхирдай алим ихьтин нетижадал къвезва: «Алибег Фатагьован яратмишунри Да­гъустандин литературадин тарихда цIийи кьил ачухзава. Ам дагъвийрин литератураяр патал цIийибур тир художественный къурулушар бегьерлудаказ ишлемишунин чархачи хьана».

Аквазвайвал, ам машгьурни хьана, адал гьукуматдин патай лайихлу къиметни агакьна. 1935-йисан январдиз, телеф жедалди­ пуд варз амаз, «Дагестанская правда» газетди нубатдин сеферда къейднай: «…Са шакни алачиз, Фатагьов вичиз чIехи бажа­рагъ ганвай шаир я. Таржумайрин кIва­лах­дани адан бажарагъ тIимил туш…» Гьа са вахтунда шаирдин кьилел чIулав булутар кIватI жезвай, и кар ада вичини гьиссзавай.

Журналист Ж. Алиева вичин макъалайра фикир желбдай агьвалатар гъизва. ИкI, Алибег Фатагьован дуст, къумукьрин литератор Камиль Султанова шаирдиз садра адан геле чекистар гьатнавайдакай хабар гана. Адани, рикI ханваз, лагьана: «Заз вири чизва. Зун суруз авудиз кIанзава жеди. Чпин ниятрив агакьдалди, секин жедайбур туш». Гь. Гьажибегова писатель З. Эфендиеваз ракъурай чарче кхьенай: «…РикI ивиди рчазва, бажарагълу шаирдин геле гьатнавай саягъ акурла…» (Гьажибег Гьажибегов, лезгийрин эвелимжи чIехи алим-филолог, 37-йисуз кьуна, ам 1941-йисуз Коми АССР-да «исправительно-трудовой лагерда» 40 йиса аваз телеф хьана.) ЧIехи несилдикай тир яхулрин шаир Юсуп Хаппалаеван гафарай, «Зарбачи Гьасан» поэмадиз виридалайни къариба тегьерда республикадин къенепатан крарин нарком Ломо­носов килигнай. Адан хсуси эмирдалди шаирдин кIвале къекъвенай. Себеб? Дагъус­тандин кьилин чекистдиз поэмадин игитди­кай, зегьметдин зарбачидай… шпиондин ухшар атанай. (Ломоносов вич 37-йисуз Англиядин разведкадин агент хьиз гуьллеламишнай).

Эхирки НКВД-дин гиман шаирди вичел квелди гъанай? Белки, адан буба Абдул-Фа­тагь кулак яз кхьенвайвиляй. Абдул-Фа­тагь дурумлу къилихдин, кар алакьдай итим тир. Аял девирда етим яз амукьай адаз кIвалахдин дад фад чир хьана, Бакуда нафтIадин мяденра зегьмет чIугуна, чIехи хизан кутуна. Хуьре бакъал мал маса гудай туьквен ачухай ам агьваллу иесийрикай яз гьисабзавай. Са бязи делилрин чIалахъ хьайитIа, ам хуьряй акъуднай. Чпел артух ихтибар ийиз жедай маса делилралди, Буйнакскда са шумуд вацра ацукьарай ам ахпа азад хъувунай. Амма адан вири мал-девлет тулкIнай, ида-ада тарашнани куьтягьнай. Кулакрик кутунвай бубадихъай Алибега кьил къакъудначир, адал кьил чIугвадай. И кардини мукъа­ят чекистрин фикир желб тавуна туначир.

Гъавурда акьазвайвал, шаир вични­ хъуь­туьл къилихдин иеси тушир, вичин кра­ра векъи тир, рикIе авайди ачухдиз лугьудай, начальникрихъ галаз кьиле фидачир. Мисал яз, куьчедин юкьвал ада вичин гуьгъуьна гьатнавай ЧК-дин къуллугъчийриз кIевиз экъуьгъдай. Белки, ада агакьнавай машгьурвилини властдиз вафалудаказ къуллугъ авуни вич хатасуз ийизвайдай кьазвайтIа? Халисандиз властдин къилих адаз чир хьаначир жеди…

Алибег Фатагьов вичин гьар йикъан уьмуьр­да аквазвай рикIел хкунар чал саки агакьнавач. Гьавиляй инал завай табасаранрин литературадин агъсакъал Муталиб Митарован суьгьбет гъун тавуна жедач.

«Гуьгъуьнлай Ватандин ЧIехи дяведа­ телеф хьайи зи чIехи стха, тIвар-ван акъат­навай шаир Багьадинан кьилив, — суьгьбет­най ада, — мукьвал-мукьвал шаирар къве­дай­, абур литературадин хабаррикай­, цIийиз чапнавай шииррикай рахадайла, къати гьуьжетриз акъатдай. Зун, 14 йиса авай гада, стхади са чIехи чайданни гваз пи­во къачуз рекье твадай, ихьтин вахтара къуншийриз виридаз чаз мугьманар авайди чир жедай.

Садра чи кIвализ Эффенди Капиев атана, стхади зун пиво гъиз ракъурна. Куьчеда зал Алибег Фатагьов гьалтна, ам вичин­ зарафатдин шулугъралдини машгьур тир. Зун гьиниз физватIа чирна, ада шаддиз лагьана: «Ша чун санал фин». КIвалевайбуру гуьз­лемиш тавур кар хьун патал ада, луту­дин хъверна, чайданда пиводин чка­дал­ эрекь цун теклифна. Кьве рикIин хьана­тIа­ни, за разивал гана. Чун гьадан кIвализ фена, анжах анай эрекь гьатнач. Къуншидин кьилив­ фена — жагъанач, адан мукь­вабурукай­ садан­ кьилив — жагъанач, маса­ чирхчиррин­ кьиливни фена — жагъанач хьи, жагъа­нач. Кефияр­ чIур хьайи Алибега лагьана: «Ман икI ятIа, гьа пиво кьванни къачун». Амма чна гежна­, няни хьанвай, пиво­яр гузвай вири чкаяр­ агалнавай. Фикирлу яз акъвазай Алибега бирдан шаддиз гьарайна:­ «РикIелай алатна­вай гьа! Зи халудихъ хъсан, туьнт чехир ава!»

Эхирни чун чи кIвализ хтана, стхани мугьман за геж авунилай нарази тир, амма Алибега, чина хъвер аваз, тахсир вичин хивез къачуна, чайданда чехир авайди малумарна, ахпа лагьана: «Ша чна хъван, ахпа за квез са рикI аладардай суьгьбет ийида». Чехир, дугъриданни, туьнтди тир кьван, стхани, Эффенди фад пиян хьана, Алибегаз хъвайида таъсирзавачир. Юкъуз галатай зун ксуз фена.

Пакамахъ цIун кIвализ гьахьай заз ихьтин шикил акуна: стха Багьадин кушеткадал, Эффендини дивандал ксанвай, Алибег, за кьатIайвал, ерли пиян тушиз, столдихъ ацукьнамай. Столдал вахчун тавунвай чайданни пуд истикан аламай. «Куьн ина гьикI я?» — жузуна за. Алибега, заз рикI гвачиз вил яна, жаваб гана: «Вил ала дустар-писателар къарагъунал. За абуруз зи рикI аладардай суьгьбет авуна кIандачни бес».

Чаз, бахтлу уьлкведа яшамиш жезвай советрин гъвечIи школьникриз, учебник­рай цIийи поэма патал материалар кIватIиз ветегайрал фейи Алибег Фатагьов ана, тиф акатна, кьейиди чидай. Амма масабурни­ авай, чIехи ва фагьумлубур, агьвалат хъсан­диз чидачиртIани, са квекай ятIани аян тир абуру маса жуьреда фикирзавай. Гьатта Ф. Вагьабовадин лап вини дережада официальный изданида гьатнавай очеркда авай ихьтин гафар рикIел аламукьзава: «Са жерге йисара Дагъустандин периодикадин чинрай вичин тIвар акъат тавур­ шаир кьейи­дакай прессади гьич хабарни гана­чир». ЦIийи девирда вичин 1995-йисуз­ акъа­тай монографияда Р. Кельбеханова обществодин бейнида гужлу жезвай фикир гъана, Алибег Фатагьов «сирлу гьалара тергайдакай» лагьана.

2000-йисуз, шаирдин 90 йис къейддайла, профессор Д. Агьмедова «Лезги газетда» баянарни галаз вичин буба Назир Агьмедован, писателдин ва Алибег Фатагьован дустунин, дневникдай чIукар чапна. Назир Агьмедова ихьтин агьвалат рикIел хкизва. Дагъустандин рекьерин устIаррин-зарбачийрин сад лагьай съезддал, художественный паюнин программадик кваз, Алибег Фатагьова вичин «Рекьерин зарбачияр» поэма кIелун лазим тир. (Ихтилат поэмадай са чIукуникай физва жеди). Амма художественный пай тухузвай Татам Мурадова адаз гаф ганач. (Са бязи гафарикай хкатзавайвал, шаир хъвана атанвайвиляй.) Хъел акатай Алибег Фатагьова, ихтияр таганваз, сегьнедиз хкаж хьана, поэма кIелна (и карни ада устадвилелди ийидай). Идалай кьулухъ аданни программа тухузвайдан арада къал алай рахунар хьана. Шаирди, адан чина акъвазна, лагьана: «Вун намуссуз кас я, алад, жуван агъа Шовкринскийдиз шикаят ая». (Юсуп Шовкринский, «Дагобкомдин культпроп» — пропагандадин отделдин заведующий, 37-йисуз кьуна, адан уьмуьрни 1943-йисуз Коми АССР-да лагерда 40 йиса аваз куьтягь хьана.) Ихьтин крарал хизанда татугайвилерни алава хъхьана: уьмуьрдин юлдашдихъ галаз чуьруькриз фейи Алибег Фатагьов писателрин союздай акъудна, кIвалахдилайни алудна.

Са шумуд вацра кIвалахдик квачиз амукьай адаз З. Эфендиева, хуьруьнвиди ва гуьгъуьнлай тIвар-ван акъатай писателди, вич редактор тир «Балугъчийрин фронт» газетда жавабдар секретардин чка теклифна. И теклиф кьабулуниз мажбур хьайи шаир Дербентдиз акъатна, ана ам «тифдикди азарлу хьана».

Назир Агьмедова вичин дневникда мадни кхьизвайвал, адал Алибег Фатагьов Махачкъалада центральный больницада къатканвайдакай хабар агакьна. Дустунал кьил чIугваз фейи ам палатадиз ахъайнач, кьве ва я пуд йикъалай шаир куьтягь хьана. Назир Агьмедова вичин, Гь. Гьажибегован ва масабурун къулар алаз некролог гьазурна, амма обкомдай ам чап ийидай ихтияр ганач. Шаир мусурманрин сурара, артух ван-сес, рахунар тахьана, анжах адан бубадиз башсагълугъвал гана, кучукна.

Абдул Фетягьа, Алибег Фатагьован хтулди, алай девирдин лезгийрин бажарагълу шаиррикай сада, абурун хизанда­ амай ихьтин ихтилат авунай: «Алибег уьмуьр­дин юлдашни галаз хуьруьз хтана. Идалай са тIимил вахт вилик абурун сифте куьрпе аял кьенай, гьавиляй кефияр чIуру тир. ЯтIани хайи кIвале хъсандиз ял ягъай абур рази яз амукьна. Абур хъфей пуд йикъалай кIвале гьич са тIал-квални квачиз акур Алибег залан гьалда ава лагьай хабар атана. Буба, аялрикай чIехиди тир рушни галаз, тади гьалда гьазурвилер акуна, рекьиз экъечIдалди, ам кьейидакай хабар хтун хъувуна. Буба хва кучукиз агакьна. Хажалатди кана хтай амни са куьруь вахтунилай, заландиз азарлу хьана, рагьметдиз фена…»

Гила Алибег Фатагьован сур алай чка садазни чизмач.

А. Омаров