Сиягьатчийрин вилералди

Асирра гзаф халкьар акуна чи Самур вацIуз. Сиягьатчиярни фена адалай элячIиз, савдагаррин карванарни, чапхунчийрин кьушунарни. Эхь, гзаф акуна чи вацIуз. Дустар хьиз, душманарни. Къени крарик квайбурни, чIуру ниятар авайбурни. Самурдиз акуна, ада вични къалурна. Лап рикIел аламукьдайвал. Ингье, ам акур са бязибуру адакай гьикI лагьанайтIа.

Дишегьлидин вилерай

1796-йисуз, Россияни Персия дяведа авайла, Кавказдиз, Валериан Зубов кьиле аваз, экспедициядин корпус атана. Урусрин кьушунда са полкунин командир Бакунинахъ, дяведин рекьерин четинвилеризни къулайсузвилериз килиг тавуна, адан уьмуьрдин юлдаш Варварани галай. Саки виш йис хьайила, 1887-йисуз, и дишегьлидин рикIел хкунар «Русская старина» журналда чапна. Абура Кьиблепатан Дагъустандикай чун патал итижлу са бязи малуматарни гьатнава. Варвара Бакунинадиз майдин вацра Самур вацI гьихьтинди яз акунайтIа, кIелин.

Чи лагерь Самурдивай пуд версина авай, амма кьерен къванера акьазвай адан лепейрин ван чав ачухдиз агакьзавай. Ванни тир гьа! ВацIуз мукьва хьайила, рахаз жезвач, Самурдин ериш гзаф зарбди я, иллаки йикъан талукь са арада, къунши дагълара ракъинин нурарик живер цIраз, вацIа яд артух хьайила. А чIавуз ада къванер, тарар – хурук акатай вири-вири тухузва, вичиз цIийи рекьер кутазва. Зун вацIуз йикъа са шумудра кьакьан пелелай килигдай ва за, зи викIегьвилизни килиг тавуна, анжах вацIун а патаз акъатайла, жув са кьадар секин жедайди аннамишдай.

Зи къелем кьадарсуз зайиф я квез Самурдин гьа­къикъи шикил чIугун патал; ихьтин маса са вуч ятIани фикирдиз гъун четин я; адан ериш ахьтин зарбди я хьи, эгер балкIандин кIвач галкIайтIа, ци ам гьасятда тухузва ва вичихъ галаз гъизвай къванера акьурна, кукIварзава; адан лепейри акъудзавай ван квев гекъигдатIа, заз чидач. Самурди тухузвай накьвадини къумади цел шкалатдин ранг гъизва, цин зарбуни абур а кьадар куьлуь авунва хьи, цихъ галаз лап сад жедайвал, гьавиляй абур цивай къакъу­диз хъжезвач. Чна яд парчадайни куьзна, литинай ва чарчяйни акъуд­на, амма ам михьи хьанач, чун, ам гьихьтинди ятIа, гьахьтинди яз хъуниз мажбур хьана…

«Женгинилай виш сеферда

хаталу я…»

Гьа икI лагьанай Самурдикай ажалдин хураз физ вердиш женгчи Александр Бестужев-Марлинскийди. Женгчи хьиз, ам хъсан писателни я: ашкара тирвал, са ара хьанай ада вири савадлу урус обществодин фикир вичин эсеррал желб авур. Гьанлай кьулухъ къенин йикъалдини ам кIел тавуна амукьзавай писателрикай туш. Гьатта вири уях дуьньяда чизвай Александр Дюмадиз ам хуш тир, и урус писателдин эсеррикай ада са бязибур френг чIалазни элкъуьрнай. Ингье, А. Бестужев-Марлинскийди Самурдикай гьикI кхьизватIа. 

«Къуба шегьердиз кьван рехъ» очеркдай.

…Самур гьеле халисандиз къати хьанвачир, амма зун адалай элячIдайла, ам хилериз пайзавай гзаф кьадар кьуру араяр, цик акатна, квахьнавай. Дагъустандин вири вацIарин некIедин стха тир и вацIай жуван балкIандаллаз зун сарарикай къалиян хкуд тавуна экъечIдай; амма почтаяр тухузвай яхун юбудал алаз Самурдин ргазвай лепейриз вегьейла, хиве кьан, зак къурху акат тавуна амукьнач. Вири сиягьатчийриз, адет яз, кьил элкъуьн тавун ва кичIе тахьун патал, вацIай экъечIдайла, циз килиг тавун меслятда; за лагьайтIа, кичI са жуьре алудун патал вилер виридалайни зарб чкада акIурда. Дугъриданни, ида квез, зурба къванерин арадай рехъ хкягъунилай гъейри, ажайиб, мад санани гьалт тийидай цинни экуьнин тамаша къалурда. Дагъларин вацIарин зарбуни цихъ галаз гьисаб авачир кьван хвахар тухузва, ягъалмиш вилеризни акI жеда, гуя вацIун вири кIан балкIандин кIвачерин патавай физва. Лацу хвахари, кьерен хьирхьамри кьунвай биши къванерилай цIуьдгъуьниз ва хкадариз, лепейрин кфадик кваз, ракъинин нурарик вилеривай эхиз тежер цIарцIарар гуда. Зи балкIан, цин къуватдиз таб гуз, къвердавай эрчIи патахъ алгъизвай, гьавиляй зи эрчIи кIвач михьиз це гьатна, чапла кIвач анжах жизви кьежена; эхирни яд пурарилай алатиз фена. Зун ван ацалтнавай лепейри язавай; гужа гьатзавай балкIан галтад жезвай; са ара хьанай, кIвачер уьзенграй акъудна, зун агъадихъ ва­цIуз килигна, гьиниз сирнавдатIа акваз, амма вири яракь-затIни гваз и жегьеннемдай сирнавна экъечIиз хьуник умуд кутун четин тир.

Кьерен къерехда мадни артух азаб акьалтна: Самурди аткай къерех тухвана, рав авунвай, гьич тахьайтIа, са вад сеферда, рувал экъечIиз кIанз, зи балкIан цIуьдгъуьниз-алукьиз амукьна, якъалд тахьа­на жизви къакъатна, вацIу лагьайтIа, лепейралди кьер гатаз, гишин пеленгди хьиз, хьухь ацалтна, сив ахъайзавай – анжах вири гьавайда: зун, хата тахьана, кьураматдал акъатна.

«Малла-Нур» повестдай.

…Искендар-бега, вичелай ширин чIудгунар аладарна, ахварик кумай къебекьар явашдиз хкажна ва адан вилериз гуьзел пакаман шикил ачух хьана. Кьуд патахъ сармашухри арушна кьунвай там ахварин хиялда авай; яргъа живедик квай Шагьдагъ, гум акъатиз­, куькIвенвай; агъада дили Самур, гагь стIалрин ламу гар чукIуриз, гагь лепеяр, рагари чуькьвенвай гъуьлягъди хьиз, гьалкъайриз элкъуьриз, зарбуна авай. Ара-ара билбилди вичин манидалди цин ван басмишзавай…

КIвач-гъил чуьхвена, капI авуна, чи сеферчий­ри вацIалай элячIун кьетIна. Йикъан чимивили цIу­рурнавай живедин яд йифиз са тIимил алатна фенвай; амма дагъдин вацIар, иллаки Самур гатуз низ чидатIа, ада квез лугьуда хьи, сел атанвайла, и вацIалай элячIун женгинилай виш сеферда хаталу я. Эгер ви балкIандин кIвач галкIайтIа, вун къутармиш хъжедач. Са легьзеда келле къванери кукI­варда, зарб ци гьуьлуьз тухуда. ГьакI ятIани, вердиш хьуни ва чарасузвили и кьегьалвал адетдин са кIвалахдиз элкъуьрзава, амма рекье авайбур батмиш хьайи дуьшуьшарни са акьван кьери туш. Хата гьиссзавай балкIанди кIвачер акIурзава, нерин хилер кфада тваз, вилер вири патарихъ къекъуьрзава, ам зурзазва; ятIани тик кьашкьанрихъ галукьайла, кьулухъ кIвачер гуьнедай цIуьдгъуьниз, ада циз вегьезва. Зарб цин хура акъвазун патал ада гьа патахъ ян гузва: пурар це гьатна, лепеяр къалтахрин кьилелай алатзава, вилериз стIалар язава, патарив мукьвал-мукьвал къванер, чеб чпе акьаз, элкъвезва… БалкIанди ян гузва, ам залан жезва, ам алукьзавай хьтинди я; эхь, гуя чкадилай юзазвач, — гьакьван зарбдиз физва вацI, гьакI, цIарцIар гуз, вилерик элкъвезва живедиз ухшар яд!..  Гуж я нин балкIан дурумлу туштIа; кьведра гуж я вацIун юкьва къекъуьндал эхир пучдай декьикьада нин кьилел гьал акьалтайтIа ва я рикI зайиф хьайитIа. Адет яз, сифте цихъ галаз агъуз фида, ахпа хци пIипI авуна, циз акси виниз экъечIда. Аллагьди яргъазрай, а чIавуз атлуяр вердишарай къайда рикIел гъана, балкIан кьулухъ галай кIвачерал ацукьарна, ам фарфалаг хьиз элкъуьриз алахъуникай! Залан ци, къвал яна, са куьнини кьан тийизвай балкIан алабарда. Акси яз, балкIан алахъна вилик алгъура, ахпа адан вири беден къуватлу цин ихтиярда тур, — беден вич элкъведа ва балкIан, къван авай кIане кIевиз акъвазна, хуру лепе атIуз фида. (Кавказвийрин саки вири балкIанар вилик кIвачерал элкъведа, кьулухъ пад абурун ци тухуда. Им чаз, Европадинбуруз, такIан я, амма чкадин инсанри гуьрчегвилихъ ваъ, хийирдихъ ялзава.) Ибур за кьисметди Кавказдиз акъуддайбуруз лугьузвай гафар я… Зи аял девирдин са дуст гьисаба такьадай хьтин са вацIа, балкIан гьализ тахьана, кьена: ам, дингини гатайди хьиз, кукIварнай!

Кьве бегни чпинни, балкIанринни вердишвиляй­, хата-бала тахьана, Самурдин кьве хилелайни элячI­на…

(КьатI ама)

А. Омаров