Алай вахтунда лезги чIалан орфографиядин къайдаяр мягькемарунин, абурук лазим тир дегишвилер кухтунин, дуьз текъвезвай, суалар амукьзавай дуьшуьшриз талукь жавабар жагъурунин рекьер тайинарзава. Алимрин, пешекаррин, муаллимрин, къелемчийрин фикирар чирунин мураддалди «Лезги газетдин» алатай нумрада (2026-йисан 29-январь) алим, профессор Унейзат Мейлановади 1998-йисуз акъудай «Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод» чапна.
Чна идалай виликни къейд авунай хьи, лезги чIалан орфографиядин къайдайрин бине Гьажибег Гьажибегова 1931-йисуз кхьей «Лезги чIалан орфографиядин къайдаяр» илимдин кIвалахди эцигна.
1938-йисуз алимар тир М. Гьажиевани А. Алкадарскийди «Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод» туькIуьрна ва чапдай акъудна. Дегишвилерни кухтуна, кьвед лагьай сеферда ам гафарганни галаз алим М. Гьажиева 1941-йисуз ахкъудна.
М. Гьажиева туькIуьрайдан бинедаллаз гьазурна, У. Мейлановади туькIуьрай проект 1993-йисан 3-апрелдиз «Лезги газетдиз» акъатна. 1998-йисуз У. Мейлановади орфографиядин къайдайрин проект кьилдин кIватIал яз чапдай акъудна. «Сифте гафуна» кхьенвайвал, цIийи кIватIалдик алава яз 10 параграф кухтуна, са бязи къайдаяр дегишарна.
Орфографиядин къайдайрин кIватIалар туькIуьрдайла, чIалан тIебиатдихъ галаз кьадай принципрал амал авун кьилин шартI яз гьисабзава. Малум тирвал, и месэлада морфологиядин, фонетикадин, тарихдин (ва я адетдин) принципар вилив хуьзва. Мегьамед Гьажиева вичин «Дагъустандин чIаларин кхьинрин месэлаяр» илимдин кIвалахда къейднавайвал, Дагъустандин чIаларин, гьа жергедай яз лезги чIаланни орфографияр асул гьисабдай фонетико-морфологический (какахьай) принципдалди тайинарун кьетIна. [И месэладикай гегьеншдаказ «Дагъустандин чIалар» (II выпуск) ктабда кхьенва, Махачкъала, Дагучпедгиз, 1954. 69-71-ч.]
Лезги чIалаз кьве тахан гьарфар (нефес галай ва нефес галачир т-тт, ч-чч хьтин сесер къалурун патал) хкун герек яз гьисабзавайбурни ава. Кьве тахан гьарфар кхьинра кардик кухтунин гереквал аваз гьисабзавай са шумуд терефкардивай за алимри абур вучиз арадай акъудайди ятIа, гьа месэла малум яни лагьана хабар кьурла, тайин жаваб садавайни гуз хьанач. За виликдайни са макъалада къейднай хьи, кьве тахан гьарфариз талукь месэла гьеле латин гьарфарин графика къуватда авай вахтарилай бегьемвилелди гьялнач. Гьавиляй къенин лезги чIала а къайдадал амал тахвун хийирлу кар яз гьисабиз жеда.
Лезги чIалай кьве тахан гьарфар акъудунин месэла 1963-йисуз кьиле фейи махсус конференциядал гьялнай. Гуьгъуьнлай, 1964-йисуз, Махачкъаладин «Дагучпедгиз» чапханада Ражидин Гьайдарован редакциядик кваз акъатай лезги чIалан орфографиядин словардин авторар М. М. Гьажиев, Р. И. Гьайдаров, У. А. Мейланова тир. Инал къейд авун герек я хьи, и гафарган 1955-йисуз акъатай М. М.Гьажиеван гафаргандин бинедаллаз, вичин кьетIенвилерни дегишвилер аваз, туькIуьр хъувунвай цIийиди тир. Эвелан гафаргандин автор Мегьамед Гьажиев тирвиляй адан кар давамар хъувур алимри рагьметдиз фенвай алимдин авторвал (малум тирвал, М. Гьажиев 1897-1958-йисара яшамиш хьана) хвенвай.
1990-йисан 24-октябрдиз акъатай «Коммунист» (гилан «Лезги газет») газетдин нумрада чапнавай «Мез ва къелем» макъалада нуфузлу алим Р. Гьайдарова кхьенва: «…М.М. Гьажиев кечмиш хьайидалай инихъ орфографиядин словарь пуд сеферда цIийиз акъуд хъувуна. Гьар сеферда словардик жуьреба-жуьре дегишвилер кухтуна. Нетижада исятда чи гъиле 1955-йисуз акъатайдалай хейлин дережада тафаватлу тир, вичикай вирида менфят къачузвай справочник ава. ЦIийи словарда, 1955-йисав гекъигайла, саки 40 процент гафар артух хьанва…».
Р.Гьайдарова «Лезги газетдин» 2007-йисан 39-нумрада лагьанвай фикирни чIалаз итиж ийизвай вирибур патал метлеблуди я: «Латиницада кьве тахан гьарфар ишлемишзавай. Месела, «патахъай» гаф кхьидайла, кьве «п» ва кьве «т» гьарфар кхьизвай. Са акахьзавай чкайрал ваъ, вири чкайрал. И кардини еке зиян гузвай. Гьихьтин? За тежрибаяр тухвана. Малум хьайивал, латиницадал кхьенвай са чини и авай кхьинралди чинни зур кьазвай. Знакрин кьадар тегьерсуз гзаф жезвай. Кьве тахан гьарфаралди къалурзавай сесер квай гафар чаз тIимил авайди хьиз акваз, абур гзаф ава, анжах чна абур кьатIунзавач».
2007-йисуз кьиле фейи лезги чIалан конференциядин нетижайрикай кхьенвай макъаладай малум жезвайвал, алим Нариман Абдулмуталибовани «кьве тахан гьарфар герек туш» лагьанва.
ТIебии кар яз, ихьтин гьуьжетар чIал ва кхьинар авай вири халкьарин векилрин арада кьиле физвайди я. Гьуьжет алачиз лугьуз жеда: шак алай, дуьз текъвезвай месэлаяр аваз аквазватIани, наразивилер арадал къвезватIани, исятда къуватда авай орфографиядин къайдайрал амал авун чи умуми везифа хьана кIанзава.
Гьакъикъат гьуьжетра арадал къвезва
Инал заз алатай йисара орфографиядин месэлайрай чи алимри, пешекарри, муаллимри, къелемчийри авур бязи веревирдер куьрелди рикIел хкиз кIанзава. (Цитатаяр, талукь скобкайри къалурзавайвал, куьруь авунва, амма авторрин орфографияни пунктуация авайвал хвенва).
* * *
«…РикIелай алудна виже къведач хьи, гафар сивяй лугьуниз вичин къайдаяр, абур кхьиниз вичин къайдаяр ава – ибур туьш хьун чарасуз туш, я мумкин карни туш, бязи вахтара лагьайтIа, ахьтин туьшвал орфография патал зиянлу я». [Ражидин Гьайдаров. Лезги орфография мягькемарин. «Коммунист», №4, 10.01.1978].
* * *
«Глаголдин буйругъдин форма кхьинин карда эхирдал кьван меслят тахьана са месэла амай: бязи глаголрин и форма кьве жуьреда (эхирда -а аваз ва -а авачиз) кхьизвай ва я чпихъ сад хьтин къурулуш авай кьве глаголдикай сад -а аваз, муькуьди -а авачиз кхьизвай. Гила и кар арадай акъудунин мураддалди эхирда -а кхьин лазим тир гафар тайинарна, амай вири дуьшуьшра буйругъдин форма эхирда -а авачиз кхьизва (ацукь, алукI, чуьхуьх – ацукьа, алукIа, чуьхуьха – ваъ). [Ражидин Гьайдаров. ЦIийи словарь ва савадлувилин бязи месэлаяр. «Коммунист», №54, 05.05.1979].
* * *
«Урус гафар дуьз кхьинин месэладал гьалтайлани, гьуьрметлу Аким Къурбан дериндай ягъалмиш я. («Литературадин Дагъустан» №6, 1989-й. – К.Ф.). Чна, урус чIала хьиз, орфография хвена кхьизвай гафар авторди акI ваъ, «лезгийри лугьудайвал» кхьихь лугьузва. Нагагь и кардиз рехъ гайитIа, чи орфографияда еке къайдасузвал арадал къведа. Вучиз лагьайтIа урус гафар лезгийри вирида сад хьиз лугьузвач. <…> Сивяй акъуддай саягъ чна неинки урус гафар, хейлин дуьшуьшра гьакI чи чIалан хсуси лезги гафарни кхьизвач. Им чи орфографиядин зайиф ваъ, гужлу терефрикай сад я». [Ражидин Гьайдаров. Мез ва къелем. «Коммунист», №54, 24.10.1990].
* * *
«…Вичикай рахазвай авторди (Нияз Мирзоева – К.Ф.) иран ваъ, яран дуьз я; иран диде лугьун ягьанат яз гьисабзава. И термин ада яр (адахли, къушма) гафунихъ галаз алакъалу ийизва. Адахлидин ва я къушмадин диде иран диде туш, иран диде адакай адан руш жуваз гъайила, эвленмиш хьайила, ахпа жеда. Ир эвленмиш хьанвайбурукай сад (гъуьл ва я кайвани, юлдаш) манада ишлемишдай, фарс чIалай атай яр гафунихъ галаз са алакъани авачир куьгьне туьрк гаф я.
Бязи вахтара юлдашри литературный чIалан гаф ва адан мана тийижирвиляй ам сивяй акъудунин жигьетдай гьадаз ухшар нугъатдин гафунихъ галаз какадарзава ва гьа и ягъалмишвал себеб яз, словарда гаф кхьидай саягъ дегишарунал кIевивал ийизва».[Ражидин Гьайдаров. Мез ва къелем. «Коммунист», №54, 24.10.1990].
* * *
«За дикъетдивди шаир Ф.Нагъиеван вири баянриз яб гана, зун ахьтин фикирдал атанва хьи, саки кьудкъанни цIуд процент абур садни кьабул жедайбур туш, вучиз лагьайтIа чи чIалан тайин хьанвай къайдайривай абур цавни чил сад-садавай хьиз яргъа я. <…> Кьве тахан гьарфарикай К-КК, П-ПП, Т-ТТ. Ч-ЧЧ, гьакIни Я, Е, Ю гьарфар ЙА, ЙЕ, ЙУ, яни кьве гьарфуналди кхьиникай чна гьеле фадлай отказнава. Къе мад вучиз абур майдандиз ахкъудзаватIа, зун и кардин гъавурда акьазвач. <…> Лезги чIалан глаголрикай рахадайлани рази тежедай хьтин фикирар арадал къвезва. Дугъриданни, глаголдин тема вич муракаб тема я, анжах асул формадин АВУН глаголдин формаяр ИЙИЗ, ИЙИЗВА, ИЙИДА хьиз ваъ, АЙИЗ, АЙИЗВА, АЙИДА хьиз ишлемишун гьикI фикирдиз гъизватIа, жаваб жагъурун заз четин акъваззава. ГьакI инал числительнияр санал кхьинин месэлани майдандиз аватнава, яни ВАДВИШ, КЬУДКЪАННИЦIУД ва икI мад кхьин теклифзава. Имни дуьз тушир фикир я». [Ражидин Гьайдаров. «Лезги газет», №11, 14.03.2002].
* * *
«Ю-дилай гатIунзавай лезги гафар й-дилай кхьинал хтайтIа (кириллица кьабулдалди икI тир), грамматика са кьадар тартибда гьатзавай: пай-пайун, къай-къайу… Ю анжах урус гафара ва тIварара хуьн: юг (тереф, пад), конъюнктура, компьютер, юбка, Юля, Юрий. <…> Гьелбетда, маса чIаларай кьабулзавай бязи гафар лезги гафарикай гзаф хкис тежез хьайитIа, абурун орфографи дегишунин еке чарасузвал жезвач (космос, ручка, перо, кино, школа, парта…). Амма бязи гафар лезгиламишунин чарасузвал амукьзава: аэроплан (айрупалан), парашют (парашут), театр (тиятир), радио (радун) ва мсб. [Фейзудин Нагъиев. Лезги чIалакай ва кхьинрикай са бязи веревирдер. «Лезги газет», №14, 04.04.2002].
* * *
«…«Мецин рандади» цIалцIамарнавай гафарин гьакъиндай Фейзудин Нагъиев гьахълу я. Лезги кIалуб кьунвай, вирида сад хьиз ишлемишзавай истикIан хьтин гафар гьа лугьузвай тегьерда кхьенайтIани жедай. Лезгийрикай «стакан» лугьудай ксар лап тIимил гьалтда. Идакди чна чи чIалан везинлувал ва хсусивал хуьда, эсеррин «сеслувал хкажда». Гьавиляй щетка, парашют, пальто, шофер, пьян, балкон, баллон, ведро, поднос, машина, милиционер ва ихьтин маса гафарин ериндал лезгийри ишлемишзавай шутка, парашут, палту, шофир, пиян, балхун, балун, бедре, пIатIнус, машин, милици орфографияда къайдаламишун акьалтIай хъсан ва дуьз кIвалах жедай. Авторди къейдзавайвал, абур чIалакай хкатнани аквадач. Амма радиодин ериндал радун, верхов суд, култур кас ва икI мад кхьин ягъалмишвал я.
Хейлин чкайра автор чIала къайдаламиш хьанвай (иллаки орфографиядин) месэлаяр цIийицкIелай къарагъар хъийиз эгечIзава. Амма, идаз талукь яз лугьун лазим я хьи, орфография дуьз кхьинин къайдайрин даиман система туш; ам дегиш жезвай система я. ТIебии чIалан орфография вири патарихъай «михьиди» хьунни мумкин туш: ана гьуьжет алай месэлаяр гьамиша пайда жеда. ЧIалан илимда аквадай хьтин гел тунвай чи тIвар-ван авай, чпихъ и рекье зурба устадвал авай чIехи алимар тир Гь.Гьажибегован, М.М. Гьажиеваан, Р.И. Гьайдарован, У.А. Мейлановадин ва мсб. кIвалахунрин тежрибади къалурзавайвал, орфографиядин месэлаяр гьялун патал «тади» серенжемар, регьят рекьер жагъурун виже къведач. <…> Макъалада авай «бязи гафар кьве (гьатта пуд) жуьреда ишлемишун хъсан я» лугьудай фикирни тади гьалдин ва гьахъсузди я. Литературный чIала вариантрин кьадар жезмай кьван тIимиларун къайдаламишунин чкадал, авторди четинвилер арадиз гъидай цIийи рекьер теклифзава.
Идахъ галаз садхьиз, макъалада теклифзавай са кьадар дуьз месэлаяр орфографиядин словардин эхиримжи изданида кьабулни авунва. <…> Къуллугъчи чIалан паяр: кIусар, послелогар кхьин Ф.Нагъиева теклифзавай къайдада кьабулиз жедач. Месела, кIусар тир хьи (ки), де, послелогар хьиз, кваз алакъаламиш жезвай гафарихъ галаз ккIана кхьиз жедач. ГьакIни тIун, ман, кван, жал кIусар глаголдихъ галаз послелогар тир тIуз, гъуз, къир (гъейри) чпин вилик квай гафарихъ галаз арада дефис аваз кхьин дуьз кар туш». [Нариман Абдулмуталибов. ЧIалан месэлайрив мукъаятдиз эгечIин. «Лезги газет», №28, 11.07.2002].
* * *
«…Дагъларин, вацIарин, чкайрин хсуси тIварар дагъ, сув, тепе, кIам, кIунтI, келле, кIеле, син, чарх, къая, дере, хвал, кьал, гуьне, хур, кек, йал (?), тик, жигъир, гирве, улам гафар акалайла, хас тIварар ккIана кхьин теклифзава (Ф. Нагъиева – К. Ф.). Бес векь, багъ, чил, муг, гуьмре, мезре ва икI хейлинбур гьикI хьуй? Ваз бязи вацIарин тIварар садбура вацI гаф кикIана, садбурухъай михьиз гадарна кхьена кIанзава. Кьиле фич эхир, я дуст! Мисал яз, Шалбуздагъ, СамурвацI гьа икI гьамиша кикIана кхьиз хьайитIа, чи пак и яржарин (символрин) везинлувал зайиф хьанваз аквадачни? (Абурукай кхьенвай шиирар рикIел хкун бес я!) <…> Чун, са патахъай, кхьинар жезмай кьван регьят хьуникай рахазва, ваз, лагьайтIа, гьеле 60-йисара нубат алаз чпикай къерех хьанвай кьве тахан гьарфар (кк, пп, тт, чч) кухтуна, гьатта латин алфавитдин лишанрикайни менфят къачуна кIанзава…» [Тажидин Агьмедханов. Шаир дуст Фейзудин Нагъиеваз ачух чар. «Лезги газет», №22, 30.05.2002].
К. Ферзалиев
