Чи хуьрерин агьалийриз чпин яшайишдин шартIарилай, дуланажагъдилай ар­­за авун адетдиз элкъвенва: «мажибар гъве­чIи­бур я», «8-10 агъзур манат пенсиядал кьил хуьз жедач», «хуьре кIвалахдай чка авач», «гьукум гъиле кьунвайбуру вун гьич квазни кьазвач, ви дердияр япалайни ийиз­вач», «гьикьванбур кьазватIани, ришветбаз­вилин эхир акваз­вач»­. Гзафбурун шел-хвал гьахълуди я: уьмуьрдин шартIар женнетдинбур­ туш, яша­йиш­дин­ дережа (девлетлуярни лу­туяр­ квачиз)­ ви­лик фенвай уьлквейринда­лай усал я. Амма Мегьарамдхуьруьн­ райондай тир Себеб Мегьамедович Куругъ­лиевахъ­ и жигьетдай вичин хсуси фикир ава. «Ксай месик иситIаяр кIан жемир, — лугьузва ада, — кIвалахна кIанда. Зегьметдал рикI алайдан­ дуланажагъ садрани пис жедайди туш. Хуьрерин агьалийрин уьмуьр регьятди­ туш, четинвилер гзаф ава. Амма жуван ду­ланажагъ хъсанардай, къулай шартIар туь­кIуьрдай мумкинвилер зегьметдиз къабил саки виридахъ авазва. Дуллух гъидай кIалахни жа­гъи­да, анжах инсандиз вичиз зегьмет чIугваз кIан хьана кIанда. Умуд анжах жувак кутуна». С. Куругълиев вич гьа ихьтин кас я.

Себеб (адаз вирида Саша лугьузва) Чахчарин хуьре Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи Мегьамед Куругълиеван хизанда дидедиз хьана. Диде Салият, 12 йис хьанвай аял яз, вичелай гъвечIи кьве вахни са стха галаз дяведилай вилик етимвиле гьатнай. Гьа чIавалай, маса чара тахьайла, вахарни стха гишила амукь тавурай лагьана, Салият колхозда кIвалахиз фена. ЧIехибурухъ галаз сад хьиз чуьлда кIвалахна хтайла, ада фронтда авайбур патал сун чими гуьлуьтар, бегьлеяр храдай.

Дявеяр куьтягь хьана, орденарни медалар алаз хайи хуьруьз, Вини Чахчал, хтай Мегьамедни Салият эвленмиш хьана. Абуруз 6 велед — 4 гадани 2 руш хьана. Гзаф дарвилер акур дидедини бубади аялрив кIелиз туна. Абурукай образование авай пешекарар хьана.

Аял чIавалай техникадал рикI алай ­Себеб, Тагьирхуьруьн-Къазмайрин юкьван шко­ла хъсан ва лап хъсан къиметар аваз акьал­тIарна, Саратовдин хуьруьн майишат механизмламишунин институтдик экечIна. Сад лагьай курсунилай эгечIна, эхиримжидалди имтигьанар «вад» къимет къачуналди вахкун адаз адет хьанай.

Институтда кIелдай девирда, гвенар гуьдай 4 сезонда студентрин мехотрядда­ Себеб кIвенкIвечи комбайнеррин жергеда хьана. Лишанлу кар: студентрин мех­отрядрин арада тешкилзавай  соцсоревнованида кьуд йисузни Саратовдин институт Россияда сад лагьай чкадал хьанай. Отряддин агалкьунрикай, хъсандиз кIелни ийиз­вай адан членрикай, гьа гьисабдай дагъус­танви С. Куругълиевакай советрин прессада гегьенш макъалаяр чапнай, радиодай передача ганай. Гьа йисара Себеба механизаторвилин тежриба кIватIнай. Гьеле студент яз, адан зегьмет гьукуматдин шабагьдалди къейднавай.

Институт куьтягьайла, жегьил пешекардиз кIвалахиз кIанзавай чка вичи хкядай ихтияр ганвай. Себеба Узбекистан хкяна. Гьа сифте йисуз ам республикадин памбаг цазвай вири районра машгьур хьана. Инженер С. Куругълиева чил дериндай къарагъардай куьтен цIийикIа туькIуьр хъувуна. Нетижада техникадин менфятлувал, тамамарзавай кIвалахдин ери хейлин хъсан хьанай. Гуьгъуьнин йисуз и къайда вири республикада кардик кутунай.

Куьруь са вахтунда С. Куругълиева районда гьуьрмет ва авторитет къазанмишна­. Еке мажиб къачузвай адахъ ина  хъсан гележег авайди аквазвай. Амма стхайри кхьизвай чарари Себебак секинсузвал кутаз­вай. Абуру кхьизвай хьи, фронтда хьайи хирери бубадиз гила тади гузва, ам кефсуз я. Адаз хва вичин патав хтана кIанзава.

И хабарар агакьайла, Себеба хуьруьз хтун кьетIна. Хъсан мажибдиз, райондин кьиле авайбуру чIехи   къуллугъ хиве кьунизни килиг тавуна, Себеб хуьруьз хтана.

Хайи ватанда ам гуьзлемиш тийизвай кардал расалмиш хьана. Вини дережадин образование, механизаторвилин тежриба­ авай, хуьруьн майишатдин техника вад тIуб хьиз чидай инженердиз слесарвиле хьайи­тIани кIвалахдай чка жагъаначир.

Са кьадар вахтар алатайла, «Свердловский» совхоздин директорвиле хуьруьн­ви Чигалиев Чигали эцигайла, Себеб гараждиз слесарвиле кIвалахал кьабулна. Гуьгъуьнлай мехпаркдин мастервиле, ахпа техникадин рекьяй хатасузвилин инже­нервилин, кадрийрин отделдин начальник­виле къуллугърал эцигнай. Совхозар чу­кIу­райла, майишатдин вири коллективдихъ галаз санал С. Куругълиевни бейкар яз амукьна.

— Сейфедин муаллимди (Та­гьирхуь­руьн-Къазмайрин юкьван школадин ­фи­зрук  С.Э. Исмаилов) заз школада гайи тарсарикай куьмек хьана. Ада заз аял чIавалай спорт кIанарнай, — рикIел хкизва Себеба. — Заз Бут-Къазмайрал ачухнавай аялринни жегьилрин райондин спортшколада методиствиле кIвалахдай чка жагъана. Ахпа закай чи хуьре — Чахчал ачухай гьа и школадин футболдин секциядин тренер хьана.

Им дуьшуьшдин кар тушир. Себеба вичихъ спортдин рекьяй хъсан алакьунар авайди мектебдиз физвай вахтарилай къалурзавай. Саратовда кIезавай йисара С. Куругълиев институтда лап хъсан спортсмен, футболистни яз машгьур хьанвай. Гьавиляй адакай футболдай тренер хьун мягьтел жедай кар тушир. Идалай­ни гъейри, Себеба Дагъустандин пединсти­тутда физический культурадин факультетда образование къачунвай. Амма чна адакай ийизвай ихтилат тренердикай, педагогдикай хьиз ваъ, халис зегьметкешдикай, халис багъманчидикай хьиз я. Вичи чан гъайи бегьерлу багъ «чан алаз» хуьзвай багъдин бубадикай хьиз я.

«Свердловский» совхоз иесисузвилел­ди чукIурайдалай кьулухъ емишдин вири багълар, гелкъведай кас амачиз, кIачIичI­лухди кьуна, тарар кьураз башламишна. Райондин кьиле авайбуру цIийи багълар кутун патал агьалийрив чилер арендада вугунин къарар кьабулна. Кьилин шартI ичин багълар кутун тир. Са гектар чил Куругълиев Себебани къачуна. Адал гьалтайди, кул-кусри, чумуррин валари кьуна, тарарни кьурана, михьиз гъиляй вегьенвай чка хьанай.

Хейлинбуру «арендаяр», чпел зегьмет къачун тавуна, векьин уьруьшар яз ишлемишзавай, Себеба, арендадин икьрарда къалурнавайвал, ичин багъ кутун кьетIна. Гьи­кьван четин хьанатIани, участок хъсандиз михьна, чил дериндай къарагъарна, агротехникади истемишзавайвал гьазурна, къелемар акIурна. Ада чIугвазвай зегьмет акурла, «я Саша, жуван чандиз акьван азиятар гумир, Аллагьди гайи фан кIусунал рази хьухь» лугьудайбурни хьанай. Ада абуруз са жаваб гудай: «Аллагьди зегьмет­ чIугвадайдаз гузвайди я. Ксай месик иситIаяр жагъидайди туш».

— Лап хъсан сорт я лагьана тарифар авур къелемар, багьа къиметдизни килиг тавуна, за къачуна акIурна, — рикIел хкизва Себеба. — Къелем ахьтин затI я хьи, адахъ бегьердал къведалди, аялдихъ хьиз, гелкъвена кIанда. ТахьайтIа, тар жедач. Садни хкат тавуна, къелемар вири экъечIна. Бегьердал вил алаз 5-6 йисуз акъвазна. ЦIуд йисузни акъвазна. Анжах 12 йисалай, женнетдин багъда хьиз, цуькведа хьайи тарар акурла, зун шадвилин кукIушрал акъатнай. Амма шадвал яргъалди фенач — пашманвилиз элкъвена: «лап хъсан сорт» гьакъи­къатда тамун чIуру ичер яз хьана. Зун алдатмишна имансузри. Мад инсандихъ вун гьикI инанмиш хъжеда?

Сабур хвена, С. Куругълиева цIийи багъ кухтуна. И сеферда къелемрин месэла­ «къелемчийрал» ихтибарнач. Вичи къелем­дик тIур кутаз, бегьерлу цIийи сортарин багъ арадал гъана. Ичер, чуьхверар, машмашар, шефтелар, хутар, пIинияр, шуьмя­гъар, хурмаяр… Адан багъда авачир затI авач. Хизан салан вири майвайралди вичи таъминарзава. Хуьрекдик кутадай, афарар ийидай къацу хъчар кьуьд-гад вичин сала битмишарзава. Маса гудай продукцияни жезва. Вири вичин гъилералди, хизандин куьмек галаз арадал гъизва. Михьи зегьмет­далди и хизанди вичиз хушбахтлувал къазанмишзава. Са куьнихъни муьгьтежвал авач.

«Вири няметар — жуван гъилералди», — дамахдивди лугьузва Себеба.

Амма чи арендаторри гьар са емиш, гьар са майва битмишарзавай са гектардин багъ, гьелбетда,  жуван хизандизни хьурай, къазанжини атурай лагьана, кутазвайди я. Вири хизанди чIугвазвай зегьметдиз, ийиз­вай харжийриз килигай къазанжияр жезва­ни чи хуьрерин фермерриз? Абуру хиве кьазвайвал, ваъ.

— Дарвал авачиз яшамиш жедай, юкьван дережадин дуланажагъ, чил хьайитIа, жу­ва­вай жуваз таъминариз жеда­, — лугьузва­ С. Ку­­­ругълиева. — Амма чна чIуг­ваз­вай ­­­ кьван зегьметдиз килигай хийирар­ жезвач­. Къазан­жияр кIанзавайбур яр-емиш, про­­дук­­ция гьасилунал ваъ, алишвериш­дал маш­гъул жеда. Килиг сад­ра: Махачкъала­дин ­базарда, туьквенра агъа кIан 100-130 манатдай маса гузвай ичер инал, чкадал­, за­вай 30 манатдай къачузвай­дан вун чIа­лахъ жедани? Коммерсант, имни багьа яз гьисаб­на, вахъ галаз савдада гьатда. Базардин къиметар икI багьа хьунин кьилин себеб виридаз чизва: продукция гьасилнавай касдин­ни ам ишлемишзавай шегьерэгьлидин арада пуд арачи жезва. Чавай къачуна, маса гузвай гьа са затIунин къимет абуру, гьарда вичиз хийир алуддайвал хкажна, маса хгузва. Советрин девирда идаз «спекуляция» лугьузвай, тахсиркарвал яз гьисабзавай. Гила законар дегиш хьанва, спекулянтриз (алверчийриз) гегьенш рекьер ачухнава.

— ИкI тахьун патал, ви фикирдалди, вуч авун герек я? — хабар кьуна за.

— Эвелни-эвел шей гьасилзавайдан, ви­ри няметар арадал гъизвайдан дережа­ виниз хкажун, адаз гьукуматди куьмек  гун ва гьахълу алишвериш тешкилун герек я. Кар алайди производитель (шей гьасилзавай кас) я. Ада инсанриз игьтияж авай за­тIар, няметар арадал гъайила, ахпа алишвериш, мажибар ва налогар жезвайди тийи­жир вуж ава? Гила чна шей гьасилзавай­дан къайгъударвал ийизвач, вуч кIан хьайи­тIани, чна къецепатай гъизва, асул гьисабдай Китайдай, Туьркиядай. Ваз гьихьтин къимет кIан хьайитIани, эциг. Халкь чIалал атанва. Гьа са вахтунда Россиядин устадри гьазурзавай затIар еридиз виридалайни вине авайбур жезва.

Алишвериш, — давамарзава вичин ихтилат  С. Куругълиева. — Советрин девирда вири шейэрал государстводи эцигнавай атIай къиметар алай. Абур хкаждай ихтияр садазни авачир. Шегьердин «колхоздин базарда» дезгедихъ акъвазнавайбуруз анжах чпин усадьбайра жезвай хсуси яр-емиш маса гудай ихтияр авай. Гила базар спекулянтрин гъиле ава. Фермердиз ана чка авач. Шей гьасилзавай хуьруьн агьалидин зегьметдин­ къимет чат кепекдал вегьенва. Виликдай агьалийривай емишар, салан майваяр заготбазайриз, заготконторайриз хъсан къиметрай вахкуз жезвай. Абурал государстводин куьмекдалди «чан хкидай» вахт фадлай алукьнава.

Гьахълувал кIандай, гьакъикъатдани рикI михьи инсан Себеб Куругълиева вич бахтлу инсан яз гьисабзава. Ада вичин кьисмет гьа вич хьтин зегьметдал рикI алай, вичихъ галаз са классда кIелай, ашукь хьайи акьуллу руш Зуьгьредихъ галаз сад авуна. Зуьгьреди Тагьирхуьруьн-Къазмайрин больницада медсестравиле кIвалахзава. Пуд веледдин (кьве рушни са гада) дидени буба я. Вини дережадин образование авай муаллимар тир веледрихъ чпин хизанар ава. Абуру дидединни бубадин рикI шадарзава.

P.S. Уьмуьрдин уькIуь-цуру акунвай, четин уламрай экъечIна, зегьметди лигимарнавай зирек инсан Себеб Мегьамедович Куругълиев гьакьван назик, фад тIар, хер жедай рикI авай кас тирди заз чидачир. Шаз рикI алай адан гъвечIи стха Зумрудин рагьметдиз фена. ЧIуру хабар агакьайла, вири­ дуьнья ичIи хьайиди хьиз хьанай адаз. ЧIе­хи дерт, дерин хажалат, рикIин тIал. Себеб Мегьамедович, дердиникди кIевиз азарлу хьана, лап четин гьалдиз атанвай. Аллагь-Таалади адан хъсан крар, гьахълувилер вилик эцигна жеди: къастунал кIеви Саша, кIвачел къарагъ хъувуна, сагъ хъжезва гила. Уьмуьрдин даяхар тир вичин кайвани Зуьгьредин, вири хизандин ва, гьелбетда, духтуррин куьмекдалди. Аллагь куьмек хьурай вичиз хуьруьн уьмуьрда, зегьметда чешне къалурзавай.

Абдулафис  Исмаилов