Аялрин бахчайра тербия гузвайбурун зегьмет екеди я. Абуру чи куьрпейрин патахъай къайгъу чIугвазва, абуруз рикIин чимивал гузва ва икI мад. Кьасумхуьруьн 2-нумрадин аялрин бахча райондин яшайишдин ва образованидин къурулушда важиблу роль къугъвазвай, аялриз вири патарихъай герек чирвилер гузвай идара я. Аниз Светлана Сейдалиевади регьбервал гузва.

С. Сейдалиева Кьасумхуь­руьн 1-нумрадин школада директор яз кIва­лахай Нуьс­рет муаллимдин хизанда­ 1957-йисуз дидедиз хьана. 1975-йисуз юкьван школа акьалтIарна, ДГУ-дин филологиядин­ факультетдик экечIна. Ругуд йисуз урус чIа­ланни литературадин муаллим яз кIва­лахна. 1986-йисуз ам райондин Кьасумхуьруьн 2-нумрадин аялрин бахчадин заведующийвиле тайинарна.

12 йисуз Дагъустандин просвещенидин министерстводи ам Координациядин совет­дик кутуна. И советдик кваз ада Дагъус­тан­дин аялрин бахчайрин тежриба раиж­ ийиз­ анра кIвалахдин гьалар ахтармишиз­,  Казбек­, Шамил, Къаякент районра ва  Къизляр, Махачкъала, Дербент шегьерра  тухвай кIвалахда иштиракна, хъсан терефар вичи зегьмет чIугвазвай бахчадани ишлемишна.

С. Сейдалиевадихъ яратмишунардай бажарагъни ава, ада лезги ва урус чIаларал шиирар кхьизва. Ам «РФ-дин гьуьрметлу педагог», «РД-дин образованидин отличник» тIварарин ва «Просвещенидин хиле лайихлувилерай» ва маса шабагьрин сагьиб я. Ингье саки 40 йис я аялрин бахчадиз кар алакьдай камаллу муаллим Сейдалиева Светлана Нуьсретовнади регьбервал гуз. Ада аялрин дестеяр алай девирдин тадаракралди таъминарун патал рекьер жагъурзава. Светлана Нуьсретовнади аялриз вичин рикIин чимивал гузва.

Ада педагогвилин тежриба авай тербиячийрин мягькем коллектив арадал гъанва. Бахчада 16 тербиячиди, педагогди-пси­хо­логди, музыкадин физкультурадин рекьяй пешекарри зегьмет чIугвазва. Абурукай пуд касдиз кьилин дережадин квалификация ава, муькуьбуруз — сад лагьай дережадин. Бязибурун зегьмет гьукуматдин шабагьралди къейднава.

2015-йисалди аялрин бахчадихъ 100 аял кьабулдай мумкинвал авай. Кьасумхуьруьн ЦIийихуьр микрорайон къвердавай чIехи, бахчадиз аялар вугуз кIанзавайбурун кьадарни гзаф жезвай. Агьалийрин арзайриз килигна, а вахтунда СтIал Сулейманан­ райондин кьил яз кIвалахай Нариман Абдулмуталибова бахча цIийи кьилелай туь­кIуьр хъувунин пландик кутадай мумкинвал жа­гъур­на. ИкI, кьабулай серенжемрин нетижада куьгьне хьанвай дараматни тамамдиз цIийи хъувуна, патав алава яз 100 аял гьакьдай цIийи дараматни эцигна. 2016-йисан 1-ноябрдиз ам шад гьалара ачухна.

ЦIийи хъувунвай бахчада 200 чка хьана. Ана аялрин муьжуьд дестедиз чкаяр, музыкадин, физкультурадин залар, хуьрекар недай ва медицинадин блокар, гьакIни алай аямдин санузелар хьанва. ГьакI цIийи тадаракралдини таъминарна.

Аялрин бахчада С. Сейдалиевади педагогвилин кар чидай, уьмуьрдин хъсан тежриба авай вичин заместитель Зарема Бремовадихъ галаз кIвалах вини дережада аваз тешкилнава.

Аялрин бахчадихъ гзаф йисарин девлетлу адетарни ава. ИкI «ПIинийрин сувар», «Яран сувар», «Чирвилерин югъ», «Ди­­дед чIалан югъ», «Зарафатдинни хъуьруьнрин югъ», «Вири чириз кIанда» (тербиячияр патал экскурсия), диде-бубайрин иштираквал аваз спортдин суварар, «ЦIийи йис», «8-Март» ва масабур къейдзава.

Ина диде-бубайрин комитетдихъ галаз сих алакъа­да аваз кIвалахзава. Диде-бубайри вири мярекатра иштиракзава, бахчадиз гъизвай суьрсетрал ва аялриз гузвай хуьрекрал гуьз­­чивалзава, герек атайла, бахчадиз куьмекарни гузва. Месела, бахчадин мулкунал  диде-бубайрин куьмекдалди  недай хъчар цадай парник туькIуьрнава.

Аялрин бахчадин педагогрини аялри районда кьиле тухузвай вири мярекатра активнидаказ иштиракзава. Абур райондин, региондин ва вирироссиядин конкурсра шабагьриз ва сифте чкайриз лайихлу хьана.

Бахча арадал атайдалай­ инихъ ина хъсан музыкант­ Загьир Мегьа­ме­дова­, кьилин де­ре­жа­дин ­пе­­ше­­­­ка­­рар-­тербиячияр тир Фа­зина­ Ме­­­­­гьа­медхановади, Та­ми­ла Гьа­жи­­му­радовади, Индира Гъа­ниева­ди ва сад лагьай дере­жа­дин­ тер­биячияр тир Жарият­ Абду­рагь­мановади, Эльнара Ме­гьа­ме­довади, Роза Меликова­ди, ­Диана Абдулазизовади кIвалах­зава.

– Светлана Нуьсретовна, алай вахтунда дидедин чIал, халкьдин адетар, лезги мани, кьуьл, аялрин бахчайрилай гатIунна, чирна кIан­за­вайда­кай  рахазва. Куьне и кIва­лах­диз фикир гузвани? – хабар кьуна за.

– Акьалтзавай несилдиз милли адетар, дидедин чIал чируниз чи районда кьетIен фикир гузва. Гьа жигьетдай яз – школада кIелдай вахтунилай вилик квай яшдин аялризни. Чи бахчадани чна милливилиз кьетIен фикир гузва. Заз и кар кьиле тухузвай чи педагог­риз сагърай лугьуз кIанзава. Эхь, бахчада ПIинийрин сувар, Яран сувар, дидед чIалан йикъан сергьятра аваз, СтIал Сулейманан, Етим Эминан, Сажидин Саидгьасанован ва маса шаиррин уьмуьрдизни яратмишунриз бахшнавай ­мярекатар, шиирар кIелунай конкурсар тухузва.

Загьир Мегьамедова бахчада тухузвай кIвалахни къейд ийиз кIанзава. Ина кьиле физвай мярекатрик ада. чи композиторри аялриз кхьенвай манияр кутада. Бязи вахтара герек мани жагъун тавурла, ам зи патав къведа, ихьтин чIал кIанзава лугьуз. За кхьей гафариз ада музыка кхьена, а мани аялриз чирда.

Къейд ийин, З. Мегьамедова С. Сейд­алиевадин гафариз кхьенвай «Лейла» мани 2022-йисуз Тахо-Годидин тIварцIихъ галай ДНИИП-ди аялрин бахчайра музыкадин тербия гун патал акъуднавай С. Агъабеговадин музобразованидин программадик кутунва.

– Алай кIелунин йисуз райондин аялрин бахчайрин арада лезги чIалай тухвай конкурсда – давамарна ада, – чи бахчадин тербиячи Мильяна Селимовади аялрихъ галаз гьазурна тухвай, «Яран сувар» мярекатди конкурсда кIвенкIвечи чка кьуна.

РФ-дин образованидин гьуьрметлу къул­­лугъчи, кьилин дережадин педагог Тамила Гьажимурадовади туькIуьрна, чIехи дестеда тухвай «Лезги халкьдин адетар, адет хьанвай къайдаяр ва суварар» милли культурадин проект республикадин аялрин бахчайра тежриба раижун патал республикадин илимдинни тежрибадин сад лагьай конференциядик кутуна.

– Светлана Нуьсретовна, куьне саки 40 йисуз аялрин бахчадиз регьбервал гузва.  И йисара школадиз тефенвай аялрин образованидин системада са вуч ятIани дегиш хьанвани?

– Дегишвилер гзаф хьанва. Школадиз фидалди яшда авай аялрин образование алай аямдин истемишунрихъ галаз кьадайди ва кьилди гьар са аял виликди тухуниз талукьди хьанва. ГьакIни гьар са аялдиз артух фикир гун гзаф хьанвайдини къейдна кIанда. Алай вахтунда ватанпересвилин ва руьгьдинни эдебдин тербиядиз артух фикир гун важиблу я.

– Йисалай-суз педагогикада жезвай цIийивилериз килигайла, аялриз тербия гунин рекьер дегиш хьанвани?

– Гьелбетда, эхь. Гила виликдай хьиз столрихъ ацукьнавач, вири тарсар къугъу­нин къайдада, аялрик юзун кваз, гамунал­ тухузва. Ида абуруз азадвал, ачухвал гузва­. Идалайни гъейри, эхиримжи йисара­, гьакIни гзаф фикир аялрин гьиссеринни­ психо­ло­гия­дин саламатвилиз, аялрихъ авай мурад-метлеб гьисаба кьуниз гузва.

– Мукьвал йисара куьне вилик гьихьтин макьсадар эцигзава?

– Чи идаради гьар са аял тамамдиз вилик тухун патал хъсан шартIар арадал гъунин кардин менфятлувал ва ери хкажунин кIвалах давамарда. КIвалахдин ери хъсанарунин мураддалди педагогрин пешекарвилин дережа хкажуниз кьетIен фикир гуда, педагогринни диде-бубайрин алакъаяр тамамвилихъ агакьарда.

– КIвалахда квек куь руьгь кутазва?

— Аялдиз чин тийидай са вуч ятIани чируни, кIвалахдин юлдашдиз са дуьз меслятдалди куьмек авуни, аялринни чи вири коллективдин агалкьунри, диде-бубайрин патай чаз гузвай разивилин къиметди, абуруз чи бахчадихъ галаз кIвалахиз кIан хьуни ва икI мад. И вири крари санлай гьевесдивди кIвалахиз тазва, гьатта кIвализни хъфиз кIан жедач.

– Пара сагърай, гьевес хкаждай крар мадни гзаф хьурай! Квехъ кIвалахда мадни еке агалкьунар, хизандани хушбахтлувал хьун чи мурад я.

Къагьриман Ибрагьимов