Алатай асирдин 90-йисарин эвел тир. Дербентдин «Желдорклубда» Дербент райондин партконференция физвай. Анал ийизвай вири рахунрикай жегьил яз аквазвай са депутатдин рахунар хци критикадалди, ораторвилин дережадалди тафавалу хьанай. «Им куь лезги я. Прокурор Яралиев», — лагьанай заз патав ацукьнавай чкадин журналистди.  Им, гьелбетда, жуван халкьдал дамах ийиз жедай макъам тир.

1995-йисуз Россиядин Генеральный прокурорди Имам Музамудинович Дагъустан­дин прокурорвиле тайинарна. Дагъустандин­ Верховный Советдин депутатвиле, гуь­гъуьн­лай РД-дин Госсоветдин членвиле хкягъуналди, халкьди адаз чIехи ихтибар ийизвай.

Имам Яралиева прокурорвиле кIва­лах­завай йисар чIехи къалабулух квай, рес­пуб­ликадин стха халкьарин садвал къурху­лу­вилик акатнавайбур хьана. Гьеле 80-йисарин эхирра тешкилиз башламишай  кьил­ди-кьилди «халкьдин гьерекатар», «халкьдин фронтар» 91-92-йисара милли пар­тий­риз элкъвена, чпин активвилин, таъсирдин­ вини дережадив агакьнай. Бязибурухъ яракь­лу дестеяр авай. Гьич садрани яракь гваз сад садаз акси экъечI тавур Дагъустандин халкьарин арада, экстремистрин, криминалдин иштираквал аваз, чуьруьк гьатун, ивияр экъичун мумкин тир. Террористри кьил хкажнавай.

Дагъустан къарсурдай вакъиайри республикадин регьбердивай неинки дуьзгуьндаказ къанундив кьадай, гьакIни инсанар ажугълу тийидай, меслятдал гъидай, кьетIен жуьредин къарарар, серенжемар кьабулун истемишзавай. И карда Госсоветдин Председатель Мегьамедали Мегьамедо­ваз къанунар, вуч авуртIа вуч жедатIа виликамаз чир жедай, прокурор Имам Яралиевакай хъсан меслятчи хьана. Дагъустандин регьбердиз прокурордин аналитиквилин акьул аквазвай ва адан камалдиз, веревирдериз лайихлу къимет гузвай. Адан фикир гьисаба кьазвай.

Виридаз чизвай хьи, И. Яралиевалай республикадин регьбердиз фитнеяр ийизвайди: «ада «икI» авуна, «акI» авуна, «флан кардал машгъул хьана, флан чкадиз фена». Амма Мегьамедали Мегьамедовичаз Имам Яралиеван камалдин къимет чизвай.

2006-йисуз Дагъустандин сад лагьай Президентвиле тежрибалу, машгьур политик Муху Алиев хкяна. Прокурор И. Яралиевахъ галаз авай адан алакъаяр гьамиша хъсанбур хьайиди я. Ахпа цIийи регьбердин япални кушкуш ядай цIийибур пайда хьана: «ада икI лагьана, акI лагьана, лезги районрин кьиле авайбуру адаз кьадарсуз чIехи гьуьрмет ийизва». ЦIийи фитнечияр ва виликан хьтин фитнеяр. Фендигарвилер. Республикадин регьбердиз республикадин викIегь прокурор такIанариз авур алахъунар.

Прокурор И. Яралиевак кутазвай «тахсиррикай» сад: лугьузвай хьи, ада респуб­ликадин прокуратура «лезгийрин ведомст­водиз» элкъуьрнава, кIвалахзавайбур асул гьисабдай лезгияр я. Заз чидач. Белки ана лезгияр амай миллетрилай гзаф авай жеди­. Лугьузвачирни кьван, милицияда асул гьисабдай авар халкьдин векилар ава, мед­ин­ститут аварринди я, университет — лезгий­ринди. Им Абилован, Яралиеван «тахсир»­ тирни кьван? Лезгияр чеб бинедай кIе­лун­рал, чирвилер къачунал, илимдал рикI алайбур, къанун-къайдадиз табийбур я. Дегь заманайрилай инихъ. Гьавиляй абуру­кай хъсан пешекарарни жезва. А йисара респуб­ликадин прокуратурадиз хъсабурукай­ лап хъсанбур хкяна, кьабулзавай эхир.

Ахпа хабарар чукIурнай хьи, гуя Имам Яралиев прокурорвиляй «акъудна».­ Пагь, шадвалдайбурни хьанай гьа: «кIва­лах­ди­лай алудна». Амма фагьумзавай дагъус­танвийриз, Дагъустандин сиясатдин «кье­тIенвилерин» гъавурда авайбуруз чизвай­ хьи, ина маса затI ава. «Черновикдиз» 2008-йисуз гайи интервьюда къейднавайвал, республикадиз цIийи руководство хьайивалди, буьгьтенрин себеб вуч ятIа чизвай Имам Яралиева Президент Муху Алиеваз малумарнай хьи, эгер адаз вичин команда туькIуьриз кIанзаватIа, 11 йисуз и четин къуллугъдал (прокурорвиле) кIвалахай вичикай манийвал жедач. ИкI лагьана, ам Генпрокуратурадиз фена. «Им михьиз политикадин месэла я, лагьанай заз Генпрокуратурада, мад зур йисуз акъваз хъжеда. Ахпа гьикI хьайитIани къарар кьабулна кIанда». Вил алаз акъваз тавуна, за, хтана, рапорт кхьена», — рикIел хканай Имам Музамудиновича.

Вуч политикадин? Гьихьтин политикадин месэла? Регьбер И. В. Сталин амачирла, 1953-йисуз Дагъустандин Совминдин Председатель, ахцегьви Абдусалам Мукьтадирович Айдинбегов «кIвалахдилай алудай» жуьредин цIийи, «Дагъустандин политика»? РикIел хкин. Буьгьтенрин марфадик кутуна, хаинвилелди Айдинбегов обкомдин бюродал «кIвалахдилай алуднавайдакай» хабар хьайивалди къунши Аз.ССР-дин руководстводи ам гьуьрметдивди Бакудиз республикадин министрвилин къуллугъдал ху­тахнай. Адахъ ана чIехи агалкьунар хьанай. Ихьтин мумкинвал Айдинбеговаз Да­гъустанда ганачир. Дагъустандин «кьетIен политика» гьа девирда арадал атанай. Рес­публикадиз зарар гайи политика.

Мадни рикIел хквезва Исамудин Играмудинович Ханбалаеван кьисмет. Адан аламатдин зигьин, савадлувал, алакьунар, регьбервилин бажарагъ виридаз аквазвай. Адаз авай авторитет республикада са пуд-кьуд кас лап чIехи къуллугъчийрин авторитетдив гекъигиз жедай. Ватанперес Исамудин Ханбалаев 56 йис яшда аваз гьа чIуру «Дагъустандин цIийи политикадин» къурбанд хьана.

Къе веревирдер авурла, зун ахьтин фикирдал къвезва хьи, Имам Яралиевалай вичин бажарагъдин кьетIенвилералди, гьа­къи­къи краралди а «политикадин» зиянлу­вал субутарна, ам дегишариз, дуьзар хъийиз алакьна. Им адан чIехи гъалибвал я, Да­гъус­тандин вилик — чIехи лайихлувал. Кутуг тавур гьикьван аксивилер адаз авунайтIани, Яралиев гъалиб хьана.

Энергиядив ацIанвай, бажарагълу­, ча­гъинда авай итим, тежрибалу политик­ яз, отставкадиз экъечIай И. Яралиеваз кIва­лах­дал Москвадиз физ кIанзавай. Меркезда теклифзавай хъсан чкаяр авай. Амма гьикI ятIани, адан фикир садлагьана дегиш хьана. Вичин гележег архайинди, хъсанди хьунин заминвал авай меркездиз фенач, СтIал Сулейманан райондин кьилин къуллугъдал фена. А чIавалди, вичи лугьузвайвал, гьич хиялдизни татай къуллугъдал. Гьа икI И. Яралиева вичин къуьнерал пара агъур­ пар кьабулна, чIехи жавабдарвал къачуна ва райондин агьалияр умудлу авуна.

Къуллугъдин везифайрив эгечIайвалди ада, хуьрериз фена районда авай гьакъикъи гьалар, агьалийрин фикирар чирна. Инсанар, яшайиш гьикьван четинзавайтIани, «па­ка хъсан жеда» лагьай умудралди яшамиш жезвай. Гьа са вахтунда районда хийир­ гъизвай багъманчивал, уьзуьмчивал, чIехи производствояр, къазанжияр гъизвай гьич са майишатни амачир. Квелай эгечIин? Низам-къайда мягькемарна, экономикадин месэлаяр гьялунилай.

Муниципалитетдин идара авунин къуллугъчийрихъ галаз тухвай совещанидал Имам Яралиева лагьанай:

—  Бязибуруз гьикI ава хьи, кьве касдин арада жезвай «савдадикай» (ришветдикай) садазни чир жедач. Ягъалмишвал я. Къачур ришветдикай пакагьан юкъуз заз хабар жезва. Тагькимарзава: за къачузвач, куьнени, гьич садани къачудач. Михьи гъилерин кIвалах ийин.

Районда кьиле физвай реформаяр республикада тешпигь авачирбур тир. Илла­ки зегьмет, производство тешкилунин кIвен­кIвечи къайдаяр. Район акваз-акваз вилик фена.

Вилик финин еришар санлай респуб­ли­кадинбурулай йигинбур тир. Гзаф вахт алатнач — СтIал Сулейманан район Дагъус­танда кIвенкIвечибурун жергедиз экъечIна. Агалкьунрин «сир», кьилин себеб, къеце яшамиш жезвай лезги меценатрин дикъет, къуватар Имам Музамудиновичалай халкьдин гележегдиз хийир авай месэлайрал желб ийиз алакьун тир. Инал иллаки Сулейман Абусаидович Керимова район экономикадин ва яшайишдин рекьяй вилик тухуниз гузвай куьмек чIехиди тирди лугьун герек я.

И. Яралиев Дербентдин регьбервилиз атайла, шегьер чIехи буржара, экономикадин четинвилера авай. Республикади куьмек гузвайди аквазвачир. И шартIара цIийи регьберди вичин къаюмвилик квай карханайрин ва хсуси такьатралди буржар алудна, ЖКХ-диз 31 миллион манатдин къимет авай махсус техника къачуна, куьчейра къир цана, кьилин майдан, парк цIийикIа туькIуьр хъувуна. Хъсан крарал варлу ватанпересрин, вичин дустарин такьатар желбна. Амма пуд диндин кьеб хьайи, Урусатда виридалай дегь шегьер, ЮНЕСКО-дин сиягьрик кутунвай  Дербент уьлкведа, дуьньяда ла­йихлу чкадал хьун патал им тIимил я. Бес Дербентдин 5000 йис тушни кьван? Юбилей къейд авун герек я эхир.

А йисара мэрдин заместитель Сави Ханукаева заз гайи интервьюда лагьанай: «Шегьердин юбилейдин месэла гьялун патал  Имам Яралиев вичин харжидихъ 50 сеферда Москвадиз, РФ-дин Гьукуматдиз, Президентдин Администрациядиз, Илимрин академиядиз, министерствойриз физ-хтана, кар кьилиз акъудна. Шегьер цIийикIа туькIуьр хъувунин бине эцигайди, чIехи кIвалах тухвайди гьам я». Амма гьайиф къведай кар ам хьана хьи, юбилейдин межлисдал Яралиеван гьич тIварни кьуначир – гьахъсузвилин вини кьил. Гьа са вахтунда блогерри кхьизвай хьи, «Дербентдин юбилейдин буба Имам Яралиев я». Дербентвийри дуьз лугьузва: «Эгер Яралиеван къастунал кIевивал, рикI куз авур чалишмишвилер хьаначиртIа, шегьердин юбилей садан рикIелни къведачир».

Имам Музамудиновичан мергьяматлувилин крар датIана кьиле физвай са процесс я. Чидайбурун гафарай, хайи районда ва Дербентда регьбервиле кIвалахзавай йисара вичиз къвезвай мажиб ада садрани кIвализ хутахнач: дарда авайбуруз пайна. Кефсуз хьанвайди авай хизандай сагъар хъийиз куьмек тIалабиз атай садазни ваъ лагьанач, лугьузвач.

Имам Музамудиновичан къаюмвилик­ мергьяматлувилин кьве фонд «Умуд» (Кьасумхуьрел) ва «Возрождение Дербента» (гьа и шегьерда) ква. Абуру лезги чIал, милли культура вилик тухузвай мярекат­риз пулдин такьатар чара ийизва, шаирриз­, писателриз, журналистриз ктабар акъудиз­ куьмекзава. Мергьяматлувилин фондунин­ такьатрихъ машгьур археолог, профессор А. Кудрявцева хейлин йисара Дербентдин къеледа раскопкаяр тухвана. Гила а кIва­лахар Москвадин археологри давамарзава.

— Имам Музамудинович шииратдал рикI алай, шаирдин руьгь авай инсан я. Ада вичи шиирар кхьизва, — лугьузва композитор Къагьриман Ибрагьимова. — Имам Яралиеван «Пуд стIалар», лирикадин «Вуж я вун?» шиирри ашкъи кутурла, за и эсерриз музыка кхьена. Шаирдин руьгь авай регьберар гьамиша мергьяматлубур жеда.

Четинвилера гьатай Лезги театрдиз куьмек авун патал шегьердин регьбер Имам Яралиева къаюмвилин совет тешкилнай. Дараматда ремонтрин кIвалахар тухвана. Яратмишдай коллективдин крар вилик фена.

— Государстводин, сиясатдин, жемиятдин чIехи деятель Имам Музамудинович Яралиев чи театрдикай гьамиша фикирзавай, дикъет гузвай кас я. Коллективдин агалкьунрик адан пайни ква, — лугьузва Лезги театрдин директор Динара Эминовади. — Адан теклифдалди театрда технический рекьяй цIийивилер твазва, яратмишдай коллективдиз гьар вацра гудай стипендияр тайинарнава. Меценатдин такьатрихъ шегьерда СтIал Сулейманан кьве гуьмбет эцигнава: Лезги театрдин вилик ва шегьердин чIехи шаирдин тIварцIихъ галай паркуна.

Имам Яралиев кьиле аваз 2000-йисуз тухвай “Шарвили” эпосдин сад лагьай сувар тарихдин чIехи вакъиадиз элкъвена. Риваятрин игитдин Ватанда — Ахцегьа Россиядин шегьеррайни къецепатан уьлквейрай 20 агъзурдав агакьна мугьманар кIватI хьанай. Ихьтин чIехи, халкьдин садвал къалурзавай гурлу межлис Дагъустанда мад хьайиди тушир. Имам Яралиев чIехи крар бажармишиз алакьдай, халкьдин ихтибар авай викIегь лидер я. Адан далудихъ эллер гала.

«Бубайрин мисалда лугьузвайвал, «халкь хвейиди халкьдини хуьда», — кхьизва «Лезги газетдин» кьилин редактор Мегьамед Ибрагьимова. — Гьавиляй зун инанмиш я хьи, Имам Музамудиновичан крар, ада къачузвай баркаллу камарин гелер садрани квахь тийидайбур я. Халкьдин халис хцин къадир къанажагълу элдиз гьамиша хьайидал, авайдал ва инлай кьулухъни жедайдал са шакни алач. Виликди фирай Лезги халкь! Яшамишрай Имам Музамудинович! Къуй чи арадай Шарвилияр мадни акъатрай!»

Абдулафис Исмаилов