Имам Яралиев гьихьтин инсан, политик ва регьбер ятIа, чна ам мукьувай чизвай, адан регьбервилик кIвала­хай, хейлин йисара СтIал Сулейманан ­райондин кьиле хьайи, гила — Дагъус­тандин Гьукуматдин вице-премьер Нари­ман Абдулмуталибовахъ галаз суьгьбетна.

— Хци рикI, мердвал, мергьямат, бажарагъ, жавабдарвал, хиве кьурди кьилиз акъудун, гафунин иесивал, инсанпересвал, ватанпересвал, — лагьана Нариман Шамсудиновича. — Ибур  Имам Музамудиновичан къилихдин кьетIенвилер я.

Зун адахъ галаз 2007-йисалай, районда кIвалахун теклифай йикъалай, мукьувай таниш я. ЧIехи бажарагъ! Гьи пеше, гьи кар гъиле кьуртIани, адахъ гуьз­лемишзавай нетижа ва лап вини дережадин ери жеда. Имам Музамудинович Аллагьдин патайни кьетIен бажарагъ, зигьин ва регьбервилин пай ганвай инсан я. Аллагьди гузвай мумкинвилер дуьз ишлемишизни гьар садалай алакьдач эхир. Ахьтин лишанар — им еке зегьметдин нетижани я, вилик эцигнавай къас­тар кьилиз акъудунин ва инсандиз хас тир гьиссерал гъалибвал къачунин лишанарни я. Ам гьамиша чирвилерихъ ялзавай кас я, ахьтин инсан бахтлуни жеда. Вичелай яшдиз, башдиз чIехибур авай межлисда, мярекатда ам кIанз-такIанз регьбер жеда. Чи инсанри лугьуда хьи, Аллагьди вири рекьерай чIехи бажарагъ гузвайбур халкьдин арада 100 йисалай сад-кьвед жеда. Имам Музамудинович гьахьтинбурукай сад я. Ам датIана хайи халкьдин яцIара ава. Ада тухузвай вири мярекатар инсанрик руьгь, рикIин хцивал кутадайбур я. Гьаниз килигна адахъ терефдарарни гзаф ава.

Лугьун чна мергьямат, гъилин ачухвал! Неинки СтIал Сулейманан районда кIеве, дарда гьатай, начагъ хьайи инсанриз, гьакIни маса районрин ва Дербент шегьердин агьалийриз Имам Музамудиновича датIана пулдин куьмекар гузва.

Вичин хайи райондай СВО-диз физвай вири ксариз, хирер хьайибуруз, Аллагь­дин кьадарар я — кьейибурун хизанриз — вирибуруз пулдин ва маса куьмекар гузва. СтIал Сулейманан районда чIехи спорткомп­лекс (КIварчагъа), уьлкведа мад гьич са хуьруьн поселенидани авачир хьтин музей (Ал­кьвад­­рал) эцигна вахканва. МискIинар эцигунрик вичин лайихлу пай кутунва (Аллагьди кьабулрай), рекьер туькIуьрнава ва икI мад. СтIал Сулейманан районда жезвай саки вири чIехи мярекатар Имам Музамудиновичан ва адан къаюмвилик квай карханайрин куьмекдалди тухузвайбур я.

Лезги чIал чируниз, милли меденият, эдебият вилик тухуниз, школадин образованидин, яшайишдин месэлаяр гьялуниз, алимриз, яратмишзавай интеллигенциядиз, спорт вилик тухуниз ада гузвай куьмекарни зурба я.

Культурадин маканриз («Лезги газетдизни» — ред.), спортда, илимда, яратмишунра, санлай искусствода вилик-кьилик квайбуруз, абурун ктабар акъудиз, яшайишдин мес­элаяр гьялиз и хилера лайихлувилер авайбуруз, вузра хъсандиз кIелзавай студентриз бегьем куьмекар гузва. И мураддалди мергьяматлувилин кьве фонд — «Умуд» ва «Возрождение Дербента»  — тешкилнава.

СтIал Сулейманан райондин регьбер тир вахтунда Имам Музамудиновича администрацияда кIвалахзавай ва чпихъ алакьу­нар авай, кIвалахда нетижаяр, агалкьунар къалурзавай къуллугъчийриз гьукуматди гузвай мажибдал алава яз кьвед лагьай мажиб гузвай. Исятдани гьакI я. СтIал Сулейма­нан райондин чIехи дережаяр, рекъемар гьа и месэлаярни себеб яз арадал атанвайбур я.

Бес къе СтIал Сулейманан район рес­публикада кIвенкIвечи чкайрал хьуникни­ Имам Музамудиновичан лайихлу пай квач­ни?! Гьада эцигай бинейрал, гьада туькIуь­рай стратегиядин планрал, адан вичин къа­юмви­лик кваз кьилиз акъуднавай мярекатрал асаслу я вири и нетижаяр. Якъин я, арадал гъанвай «Полоса» агрохолдинг хьтин кархана Кеферпатан Кавказда авач. Ина 3000 гектардилай виниз цIийи технологийрин зурба багълар кутунва. Россияда виридалайни чIе­хи шуьмягърин ва чуьхверрин багълар, къелемар гьазурзавай кархана-питомник, хурма­дин, пIинидин, анардин багълар, уьзуьм­лу­­хар, чи патара авачир бадамдин, киви­дин­ цIийи технологияр ишлемишзавай промышленный багълар… — ибур вири чIехи алакьунрин, зегьметдин нетижаяр я, Россиядин пеше­карри лугьузвайвал, гьунарлу гъалибви­лер я. ЦIийи технологияр ишлемишзавай, чи патара авачир хьтин емишар хуьдай гьамбархана эцигнава. Кар устIардин вилик ажуз жедайвал, ибурни пешекарвилелди, тадивал квачиз эгечIайла, арадал къвезвай нетижаяр я. И жуьредин майишатар арадал гъун, кардик кутун ва нетижайрал гъун регьят кIвалах туш. Багъдиз килигайтIа, багъ жеда, килиг та­­вуртIа — дагъ, лугьуда халкьди. И багълар, майишатар чпин дережадал гьалтайла, совет девирдин чIехи совхозрив барабар я, авайвал лагьайтIа, артухни я. Райондин ва республикадин бюджет­риз алава налогар ва инсанриз кIвалахдай чкаяр жезва. Ана зегьметчи инсандин къадир ава.

Пешекаррини къейд ийизвайвал, за квез ачухдаказ лугьун, «Полосадин» чешнедин таъсирдик кваз Дагъустанда хуьруьн майи­шатдин жуьреба-жуьре хилер вилик фенвайди я. Инанмиш хьухь, «Полоса» агрохолдингдин командадин дережа пешекарвилел, кIвалахдив эгечIзавай тегьердал, жавабдарвилел ва нетижалувилел гьалтайла, сагъ са министерстводиз, хъсан дережа авай гьукуматдин карханадиз барабар я, артухни я.

Имам Музамудиновича къаюмвалзавай­ и ва маса карханайри райондин, Да­гъус­тандин экономикадин уьмуьрда гегьеншдиз иштиракзава. Муниципалитетдин, агьалийрин теклифдалди хуьрера герек объектар эцигунин федеральный программадин истемишун яз гьукуматдин такьатрал алава кьилдин ксарин, карханайрин, майишат­рин такьатарни герек тир вахтунда Дагъус­тандин анжах 4 райондивай, гьа жергедай яз СтIал Сулейманан райондивай, гьукуматдин программадик экечIиз хьана. Герек­ такьатар гун себеб яз а программадин­ сер­гьят­ра аваз районда гилан аямдин кьве школа, коммунальный майишатдин са жерге­ объектар эцигна. Россияда анжах СтIал Сулейманан районда са шумуд хуьруьн аг­ломерациядин мастер-план арадал­ гъунни­ «Полосадин» гьунар я. Имни чIехи пуларихъ галаз ала­къа­лу я. Райондин хуьрер ава­данламишуник, рекьер, куьчеяр туь­кIуь­ру­ник, хъвадай, диги­дай яд тухудай линияр­ эцигуник ада кутазвай пайни тIимилди туш…

Вири и месэлаяр — хъсан чешнелу крар я. Алай вахтунда Фируза Назимовна Керимовади, Салман Мегьамедрасулович Бабаева, Марат Мегьамедович Шайдаева, Ханбалаеврин хизанди ва цIудралди мергьяматлу, варлу инсанри, тухумри райондин­ уьмуьрда, ам вилик тухунин месэлайра ге­гьеншдиз иштиракзава. Абуру гьар сада­ райондиз ганвай хийирар гьукуматдин прог­раммайриз барабар я. Райондин нетижаяр­ни, рекъемарни артух, инсанрин ду­ла­на­жагъни хъсан жезва ва дуьзгуьн об­ществен­ный-политический гьаларни арадал къвезва. Исятда районда гьуьрметни ава,  берекатни.

Имам Музамудиновича неинки хайи райондиз куьмекзава. ЧIехи тарих авай Ахцегьар адаз гзаф кIанда. Ам Ахцегьиз фена, район вилик тухудай рекьер, авай мумкинвилер, шартIар Палчаеврин, Магьмудов­рин хизанрин векилрихъ галаз меслятар авуна. Нетижада Шарвилидин, Ахцегь Мирзе-Алидин макан кIвачел ахкьалдар хъувун патал Дагъустандилай къеце яшамиш жезвай варлу ахцегьвийрин къуватар желб ийиз­ алакьна. И месэлада кьилин чкадал гимийрин чIехи компаниядин иеси, мергья­матлу, мерд меценат, ватанперес Жамал Пашаев ала. «Ахты», «Хаджи Давуд», «Сулейман Стальский», «Етим Эмин», «Генрих­ Га­санов»­ ва маса лезги тIварар алай адан компаниядин гимийри океанрилай цIар или­­тIиз хейлин йисар я. Меценатди кьилиз­ акъудзавайбурукай чIехи, надир проект­ 1839-йисуз эцигай Ахцегьрин къеледа гилан аямдин тарихдинни медениятдин комплекс туьхкIуьрун я. Ада дагъдин гьалара виридалайни вине авай промышленный ичерин багъ кутунва.

Эхиримжи йисара Ахцегьа хъсанвилихъ гьикьван дегишвилер хьанватIа, жезватIа инсанриз аквазва. Районда жезвай, халкьдиз къе ва гележегда хийир авай мярекат­рикни Имам Музамудиновичан пай ква — эвелни-эвел руьгьдин, тереф хуьнин, чешне къалурунин пай.

Дербентда хьанвай, жезвай дегишвилерин бине кутунвайдини, завай жавабдарвилелди лугьуз жеда, Имам Музамудинович я. Шегьердин юбилей, гьа паркар, къеледа тухузвай археологиядин раскопкаяр, къачун чна, куьчеяр туькIуьрун, шегьердиз коммунальный техника къачун, зирзибилдин полигон гьазурун — вири, вири… 2019-йисуз уьл­кведа башламишай зирзибилдин реформаяр, на лугьуди 2011-йисуз И.М. Яралие­ва Дербентда тухвай кIва­лахрилай чешне къачунвайбур я. Лезгийрин­ яргъал ата-бубайри диб кутур, пуд диндин макан, эбеди ва пак чи шегьер адаз гзаф кIанда. Дегь заманайрилай авай и ше­гьерда ада СтIал Сулейманан кьве гуьмбет эцигна, СтIал Сулейманан тIварунихъ галай школада чIехи шаирдин музей туькIуьрна.

Шегьерда эцигнавай «Даг-Вино» кархана Имам Музамудиновичан ва Салман Мегьамедрасуловичан къаюмвилик кваз арадал атанвайди я. ЦIийи технологияр, зегьмет тешкилунин кIвенкIвечи къайдаяр, гилан аямдин вири истемишун­риз жаваб гун, пешекарар желб авун, кIва­лахзавайбурун патахъай къайгъударвал авун, лайихлу мажибар гун — ибур вири карханадин кьилин лишанар я.

Агъул, Рутул, Кьурагь, Докъузпара, Дербент, Мегьарамдхуьруьн районар… инрани куьмекар тIимил туш. Мукьварал заз ван къвезва, Докъузпара райондиз Имам Музамудиновича зирзибил тухудай цIийи машин къачунва. «Динамо» (Махачкъала) футболдин клубдиз гьар йисуз чIехи пулдин куьмекар гузва.

Имам Музамудиновичан крариз тамам къимет гун зазни, ам мукьувай чизвай касдизни, четин я. А крарин майданар, кьадар гьакьван гегьенш, дережа гьакьван винизди, метлебар гьакьван важиблу ва дерин я хьи. За лугьузвайди инал чна ихтилат ийизвай макъамда рикIел къвезвай крар я.

Ихьтин мергьяматлу крар-кIвалахар, Абдулафис муаллим, гьихьтин инсанди ийидайбур я? Мерд, вичин халкьдихъ рикI кудай, инсанар, вичин тухум, хизан, хуьр, район, Россия кIандай касди яни? Аллагь рикIел алай инсанди яни? Эхь! Гьавиляй И.М. Яралиеван тIвар неинки Дагъустанда раиж я, ам чи уьлкведа ва адалай къеце яшамиш жезвай лезгийризни чида. Халкьдиз хийир авай краралди Имам Музамудиновича а тIвар багьа яз хуьнни ийизва. Им четин я эхир. Им итимвал, чIехи эркеквал, мердвал ва рябет я. Ада чи инсанрик гьамиша кьил вине хьунин, гьахълу дамахдин гьиссер, руьгь кутазва. Пехил рикIерни, шаирди лагьайвал, тIимил туш. Абурни хьуни, за фикирзавайвал, адаз Аллагьди мадни алава руьгьдин къуват гузва.

Исятда Махачкъалада кIвалахиз зун жуьреба-жуьре инсанрихъ галаз таниш жезва, адет я, ихтилатрик кваз И.М. Яралиевакайни ихтилатар жезвай дуьшуьшарни ава. Иллаки маса халкьарин векилри, гьуьрметлу, жуьреба-жуьре къуллугъар авур инсанри, яратмишзавай интеллигенцияди адакай гьамиша вуч лугьудани? Крарин иеси, гаф гана — кьилиз акъудна, чIехи женгчи.

И.М. Яралиеван рикIин хцивал, ийизвай­ кардин дуьзвилихъ инанмишвал, ва женгина гъалибвал къачун къейд ийиз кIанзава. «Шарвили» эпосдиз талукь сувар арадал гъунин мярекатар рикIел хквезва. Ибур зарафатдин крар туш эхир. Гьа девирда­ чи халкьдихъ галаз тухузвай сиясатдин шар­тIара, са куьнизни килиг тавуна, са куьни­хъайни кичIе тахьана, халкь патал чIехи метлеб авай ихьтин зурба мярекат арадал­ гъун — им чIехи игитвал я. Игитвал!!! ВикIегь­даз бахтуни гуда. Са тIимил вахтар алатайла сиясатда гьихьтин мярекатар тухуз хьанатIани, административный такьатралди адан аксина пис кIвалахар гзаф авуна. Дербентда сечкияр авайла, гьукуматдин­ чIехи чинар авайбуру адан аксина, шейтIан­вилелди, «къачагъвилелди», акьал­тIай чIу­ру­ кьуьруькар акъудна. Сечкийрилай гуьгъуьнизни. Дербент шегьердин юбилейдиз гьазурвилер ийизвайла, шегьердин регьбер И.М. Яралиеван аксина авур шейтIанвилер, тIвар кьацIуриз кIанз, феде­ральный метлеб авай вакъиадин, юбилейдин мярекатарни къурхулувилик кутуна, авур кьван чIуру кIвалахар… рикIел хквезва. Гьар гьикI хьанатIани, чIуру крарин иесийрин пис ниятар кьилиз акъатнач. И.М. Яралиеван хци рикI, акьул-камал, бажарагъ себеб яз ада и женгинани гъалибвал къачуна. Аллагьдини ам хвена. Уьлкведа дегишвилер хьанатIани, халкь кIанзавай ватанпересрин макьсадар дегиш хьанвайди туш.

Имам Музамудинович чIехи къуллугърал хьанвай, 11 йисалай виниз прокурорви­ле кIвалахнавай, вичихъ чIехи шабагьар авай инсан я. Амма халкьдин патай авай чIе­хи гьуьрмет ада виридалайни важиблу ва багьа шабагь яз гьисабзава.

Лезгийри «инсанриз фу гайи кас я» лугьуда. Имам Музамудиновичан тIвар лезгийрин тарихда инсанриз фу гайи, рикI хци, бажарагълу, мергьяматлу инсан яз гьамиша амукьдайди чаз гиламаз чизва.

Адан вилик квай планар, къастар — абурукай зун къе рахадач.

– За гьазурай суалриз, Нариман Шамсудинович, Куь ихтилатда виридаз жавабар ава. Алава са суал хгуз кIанзава. Куьне советрин школа, советрин вуз, аспирантура, докторантура акьалтIарна, докторвилин диссертция гьазурна, алим яз университетда кIвалахна. Уьлкведа дибдин дегишвилер хьайила, Квез, илимда хъсан гележег авай алимдиз, гьукумдин къурулушра кIвалахиз эверна. Куьрелди, Куьн бахтлу инсан яни?

— Эхь, зарафатсуз, зун бахтлу инсан я лагьайтIа жеда. Эвелдай жуван диде-буба, хизан себеб яз. Уьмуьрдани зун гьамиша хъсан инсанрал гьалтнава. Ражидин муаллим (илимрин доктор, ДГУ-дин профессор Р. И. Гьайдаров — ред.) тербиячивилин чIехи бажарагъ авай инсан тир. Ада заз гзаф крар чирна, адакай заз илимда даях хьайи­ди я. Заз Ражидин Идаятовичанни Имам Музамудиновичан къилихрин ухшарвал — рикIин хцивал, викIегьвал, жавабдарвал, регьбер­вилин бажарагъ, кьетIен зигьин, чирвилерин гьуьл аквазва. Имам Музамудиновичан къаюмвилик кваз за гзаф йисара кIвалахна, инсанрай, пис-хъсандай кьил акъудиз, къуллугъда жувал игьтият, жавабдарвал, гьахъвал хуьз артух чир хьана. Ада зак къуллугъэгьлийриз хас хьана кIанзавай хъсан къилихар кутуна. Руьгьдин рекьяйни за адавай гзаф кьабулна. Исятдани ам акурла, адав рахайла хъсан гьиссер арадал къведа, руьгьдин къуват жеда. И жигьетдай И. М. Яралиеваз завай дамахдивди жуван муаллим, халис тербиячи лугьуз жеда.

Имам Музамудиновичаз мягькем сагъламвал, уьмуьрда, халкьдиз, Ватандиз къуллугъ авунин рекье цIийи гъалибвилер хьана кIанзава заз.

– Хъсан суьгьбет авунай Куьн сагърай, Нариман Шамсудинович.

Абдулафис  Исмаилов