Гамар хурунин искусство ам арадал гъайи халкьарин са шумуд несилдин еке тежрибадин ва зегьметдин нетижа­ я. Адахъ, зурба хазинадихъ хьиз,  акьал­тIай ажайиб (феноменологиядин) ва диндиз талукь адетрин жигьетдай кьетIен метлеблувал ава. И месэладал Россиядин ва къецепатан уьлквейрин чичIедин гамар (иллаки — квакварин) хурун ахтармишунардайбур фадлай машгъул ятIа­ни, бязи рекьерай мадни дериндай ахтармишун истемишзава.

Ахтармишунар кьиле тухудай экспедициядин проектдин теклиф гайиди, «Возрождение Дербента» фондунин ва Да­гъустандин Халкьдин Собранидин депутат И.М. Яралиеван куьмек галаз ам арадал гъайиди­ ва кьилиз акъудайди лезги гамарин тарих ахтармишзавай, рагъэкъечIдай патан рекьяй тарихчи, тарихдин илимрин кандидат Шерибан Пашаева тир. Шерибан­ Пашаевадихъ галаз зи сифтегьан танишвал 2025-йисан эвелра, адан монография­диз (ам 2026-йисан эвелра чапдай акъат­да) рецензия гунин сергьятра аваз, кьиле фенатIа, гуьгъуьнлай чи алакъаяр мягькем хьана, чун илимдин рекье сих алакъа аваз ва активнидаказ кIвалахунив эгечIна. ИкI, 2025-йисан майдиз Шерибан Пашаевади заз Кьиблепатан Дагъустандин хуьрера кьиле тухудай экспедицияда иштиракун тек­лифна.

Залай гъейри, экспедицияда иштиракун патал гамар хурунин рекьяй еке устад, 5-разряддин (советрин классификациядин виридалайни кьилин категория), Россияда ва адалай къецени гамунинни сумагдин техникайрай тарсар гузвай муаллим, фаб­рикайра яргъал йисара кIвалахунин тежриба авай Бесира Мегьамедрасуловна Мусаевадизни эвернавай (и кар себеб яз, ам иниз Ханты-Мансийскдин округдай хтанвай).

Экспедициядин макьсад Кьиблепатан Дагъустандин халкьарин гамарин ирсинихъ галаз танишарун тир. Кьилинди — гамарин кьетIенвилериз талукь делилар (артефакты) дуьздал акъудун ва абур ахтармишна чирун, гьа гьисабдай яз, абурун къурулушдиз талукь характеристикаярни гун. Шерибан Пашаевадин фикирдалди, илимдинни ахтармишунин саналди кьилиз акъуд­завай и кIвалахда кар алайди ахтармишзавай артефактрин къурулушдиз талукь характерис­тикаяр ва Кьиблепатан Дагъус­тан­дин гамара идентификационный маркеррихъ хьтин кьетIенвал авай абура ишлемишзавай рангар ахтармишна чирдай мумкинвал арадал гъуникай ибарат тир. АкьалтIай дикъетлувал истемишзавай четин кIвалахди, гъилин сеняткарвилин гьар са шейини гзаф сятер, бязи вахтара йикъарни къакъудзавай. Ихьтин кIвалах кьиле тухудай мумкинвал  лагьайтIа, гамарин къурулушдин кьетIенвал ва абура ишлемишнавай рангар чирун патал Санкт-Петербургдай за гваз хтанвай махсус алатри (микроскоп ва алцумунар кьиле тухудай жуьреба-жуьре затIар) куьмекзавай.

Экспедициядин вичихъ тIимил важиб­лувал авачир мад са везифа са акьван яргъал тушир вахтара хуьрера аваз хьайи гъилин и сеняткарвиликай жезмай кьван гзаф делилар кIватIуникай, алай вахтунда абур авай гьалдин мониторинг кьиле тухуникай ва гележегда гамар хурунин кар кIвачел ахкьалдарунин гьалар чируникай ибарат тир.

Экспедициядин сифте йикъалай башламишна, чна чкадин агьалийривай ван хьайи вири малуматар кхьизвай. Ахтармишунар Кьиблепатан Дагъустандин муьжуьд — Ахцегь, Рутул, Кьурагь, Табасаран, Хив, Мегьа­рамдхуьруьн, Докъузпара, СтIал Сулейманан районра кьиле фена (гьайиф хьи, пландик квай Агъул райондиз фидай вахт амукьнач). ИкI, экспедициядин сергьятра аваз, чун фейи хуьрерик акатзава: Ахцегь, Кьурукал, Луткун, Филер, Къутунхъар, Хуьруьг, Рутул, Хинер, Миграгъ, Къаракуьре, Усугъчай, Советский, Кьасумхуьр, Алкьвадар, Кьурагь, Штул, КьепIир, Зизик, Тинит, Межгуьл. Санлай къачурла, 20 хуьруьзни Каспийск, Махачкъала, Дербент, Дагъустандин Огни шегьерриз  фена.

Дериндаказ ва яргъалди (18-июлдилай 5-августдалди) чи ахтармишунар  Ахцегь ва Рутул районра кьиле фена. И вахтунда чна музейрин фондарин ва кьилдин ксарин коллекцийрай тир цIудалай виниз гамар ахтармишна: шикилар яна, винел патан акунар ва къурулуш фикирда кьуналди, абуруз дуьм-дуьз характеристика гунин кIвалах кьиле тухвана. Гьар юкъуз чун край чирдайбурун музейриз, этнокультурадин центрайриз, мис­­кIинриз физвай, са гафуналди, куьгьне гамар ва чичIедин (квакварин) халичаяр амукьун мумкин тир гзаф чкаяр кIвачелай авуна. И карда чаз халкьдин медениятдихъ, сеняткарвилихъ рикI кузвай ксари еке куьмекар гузвай. Абуру чаз иниз, рекьер авачир дагъдин яргъал хуьрериз, атунай, чкадин и сеняткарвилин ирс чирунал машгъул хьунай сагърай лугьузвай.

Важиблувиликай — куьрелди

Чаз акур куьгьне халичайрикай ва гамарикай яз, Ахцегьрин край чирдайбурун музейдин гамарин фондуна, гьакIни бязи хизанра хуьзвай са шумудал кьетIендаказ акъвазиз кIанзава. Кьилди къачуртIа, Ме­гьа­мед-Зериф Гьажиеван (Аскар Сарыджадин тIварунихъ галай искусствойрин школадин директор) кIвале хуьзвай гамунин кIус (фрагмент), ам тахминан 1800-йисуз хранвайди я (яшар гамунин къурулушдин кьетIенвилер ахтарми­шуналди тестикьарнава). Агьмед Дагъларован (Ахцегьрин край чирдайбурун музейдин директор) хизандин «бутIар» (и нехишди кIвал, къул вили ягъуникай хуьзвайди яз гьисабзава) акьалтIай гуьрчег гамни кьетIендаказ къейд авуниз лайихлуди я: ам Ахцегьрин край чирдайбурун музейдин залрикай сада чилик экIянава (музейдин дирекциядивай за ам цлаз ягъун тIалабна, гележегда чIур хьуникай хуьн патал). РикIиз шадвал багъишай затIарик Пирали Фараджеван (хуьруьн мектебдин муаллим) кIвале, хизанда кьетIен аманат яз хуьзвай «Ахцегьрин къизилгуьл» нехишдин гамни ква. Адал хранвай йис къалурнава: 1909. XIX асирдин эхирра и нехишдай хранвай хъуьцуьгандин чин (матаки), гьакIни XX асирдин сифте паюна хранвай «мурцарин цуьк» (лилия) нехишдин гам хизанди кьетIен ядигарар яз хуьзва. Назир Тажибован кIвале хуьзвай «Ахцегьрин къизилгуьл» нехиш алай хъуьцуьгандин чин (матаки) ва «бутIар» гам храйди ­Шерибан Ашуралиева я (зи ассис­тент Шерибан Пашаевадин баде).

Рутул ва Хуьруьг хуьрериз экспедицияда чахъ галаз Ахцегь райондин газетдин кьилин редактор, чIехи энтузиаст, чкадин культура хъсандиз чидай Дашдемир Шерифалиевани иштиракна. Хуьруьгрин край чирдайбурун музейда («Хуьруьг Тагьиран тIварунихъ галай МКУК») чаз куьгьне рухар ва са шумуд гам жагъана. Абурни тамамдаказ ахтармишна.

Рутулрин милли музейда хуьзвай гамарикай кьетIендаказ лугьуз кIанзава. Дугъриданни, ина лап тIимил гьалтзавай гамар ава. Музейдин чIехи пай экспонатар, чил уьцIейла, дуьздал хьайи къадим сурарай жагъана. Гьа са вахтунда музейдин экспонатри реставрациядин ва консервациядин жигьетдай кьетIен фикир гун истемишзава. Музейдин директор Багавдин Къурбанисмаилович Гьасанова ахтармишунрин кIвалахдиз екез итижна.

Къутунхъар хуьре гьалар са акьван хъсанбур туширди дуьздал акъатна: чкадин агьалийрин гафаралди, алай йисан гатфариз иниз атай гамар къачудай ксариз куьгьне халичаяр ва гамар, садни амачиз, маса гана, бязибур цIийи жуьрединбурухъ галаз­ дегишарна. Гьа ихьтин чIуру гьалар Хинерин хуьрени арадал атанвай. Анжах мискIинда алатай асирдин кьвед лагьай паюна хранвай гамар ва халичаяр амай. Гьа и кар себеб яз, Кьиблепатан Дагъустандин пландик квай дагълух са шумуд хуьруьз фин акъвазаруниз мажбур хьана. ГьикI хьи, чав агакьай малуматралди, гамар маса къачудай ксар анризни акъатуникди­ агьалийри куьгьне вири за­тIар, гьатта гамарин кIусар-па­ярни кваз маса ганвай. Кьиблепатан Дагъустандин хуьрерай куьгьне гамарни халичаяр, паталай­ къвез, маса къачунин ва цIийибурухъ галаз дегиша­рунин, садани вилик пад кьан тийизвай и месэла­ вири хуьрериз талукьди я. Ам экспедиция кьиле тухуниз екез манийвал гайи кардиз элкъвена. Винидихъ тIварар кьунвайбур квачиз, маса хуьрера гамар ва халичаяр чаз анжах мискIинрай ва зиярат­рилай жагъана.

Докъузпара районда чун Къа­ракуьре, Миграгъ ва Усугъчай хуьрериз фена. Къара-Куь­редин мискIинда чаз советрин девирдин сифте вахтарин, вили, яру ва лацу рангарин «Ахцегь» чешнедин гам жагъана. Усугъчайдал адетдин культурадин центрада акур кьетIен гамари (сумаг) ва жижимри (рух) чи фикир иллаки желбна. Абурукай бязибура (1870-йис) заз синтетикадин красителар фуксин ва ализарин жагъана. Гамарин тарих чирзавайбуру ибур вахт къалурзавай маркерар яз гьисабзава. Абурун арадай «Ахцегьрин къизилгуьл», «Ахцегь» нехишдин рухар ва халичаяр, цуьквер авай кьве ваза алай (фламандский букет), гьакIни «КьепIир» чешнедин гам кьетIендаказ къейд ийиз кIанза­ва. Къаракуьреда Хелибег Эмир­чубанован (1955-йис) кIвале хуьзвай «хъимил» нехишдин гам кьетIендаказ къейд авуниз лайихлу я. Тамамвилелди тIебии, халис рангара тунвай гъаларикай ам адан диде Сафият Эмирчубановади ва баде Зурият Мусанабиевади хранва. Гьа ихьтин чими келимаяр Миг­рагъа Демиров Рамиз Демировичан кIвале хуьзвай гамарикайни лугьуз жеда. Абур адан чIехи диде Демирова Зарията (1919-йис) ва эме Демирова Фатимади (1924-йис) храна. 1947-йисуз хранвай «Миграгъ» чешнедин, кьетIенвилелди тафаватлу жезвай нехишрин гам иллаки бегенмиш хьана.

Къейд ийиз кIанзава хьи, Докъузпара районда экспедицияда авайла, чаз Адем Аликъулиева («Докъузпара райондин КДЦ» МКУК-дин начальник), Герейхан Агъарагьимова (Докъузпара райондин КДЦ» МКУК-дин начальникдин заместитель), Къаракуь­редин агьали Хелибег Эмирчубанова, миграгъви Рамиз Демирова еке куьмекар гана. Абуру чна кьиле тухузвай ахтармишунрин кIвалахар давамарунин итижлувал къалурзавай ва пешекарри гуьгъуьнин сеферра ахтармишун патал куьгьне гамар ва халичаяр жагъурунин, кIватIунин карда чпелай алакьдай куьмекар теклифзавай. Чун хьайи саки вири хуьрерин агьалийри ва музейрин къуллугъчийри ахтармишунар давамаруник умуд кутазвай.

(КьатI ама) 

Елена  Царёва, тарихдин илимрин кандидат,

МАЭ-дин кьилин къуллугъчи, ­гамарин рекьяй международный эксперт,

Кеферпатан Евразиядин археологиядин ва

этнографиядин парчадин, храй затIарин хиляй пешекар