Дагъустандин халкьдин шаир Арбен Къардашан 65 йисаз талукь яз
Арбен Къардаш – шаир, прозаик, литературовед, драматург, таржумачи. Ада хайи ва урус чIаларал кхьизва. Ам 1961-йисан 11-февралдиз Докъузпара райондин Миграгърин хуьре дидедиз хьана. Москвада М. Горькийдин тIварунихъ галай литературадин институтда кIелна. Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. ТIвар-ван авай советрин шаир Лев Ошанинан теклифдалди СССР-дин писателрин союздиз кьабулна. Къад ктабдин ва кьуд пьесадин автор я. Абурукай кьвед Лезги театрди сегьнеламишнава. Дагъустандин халкьдин шаир, республикадин искусствойрин лайихлу деятель, республикадин Государстводин премиядин, Дагъустандин жегьилрин «Олимп», «Шарвили», Дагъустандин журналистрин союздин «Къизилдин лекь» премийрин лауреат.
Арбен Къардаша 7-классда кIелзавайла, 1976-йисуз адан сифтегьан шиирар Ахцегь райондин «ЦIийи дуьнья» газетдиз акъатна. Адан эсерар «Литературадин газетдай», «Литературадин Россия» газетдай, «Дон», «Странник», «Русский динозавр», «Дагъустан» журналрай, «Голос Кавказа» альманахдай ва маса изданийрай кIелзавайбурув агакьна.
А. Къардаша Н. Генжевидин, А. Пушкинан, М. Лермонтован, А. Блокан, С. Есенинан, Н. Гьикметан, Н. Тряпкинан, Л. Ошанинан, Р. Гьамзатован, Е. Евтушенкодин, А. Вознесенскийдин ва маса авторрин эсерар ва П. Ершован «Конек-горбунок» мах лезги чIалаз элкъуьрна. Адан эсерар немс, араб, монгол, таджик, азербайжан, тат, башкир ва маса чIалариз таржума авунва. Арбенан эсерар республикадин школайра, колледжра, университетра чирзава.
Арбен Къардаша 1986-йисалай Дагъустандин ктабрин издательствода лезги изданийрин редакторвиле кIвалахзава.
Пешекарвилин вини дережадай, гьакъисагъ зегьметдай, милли литературадик хсуси пай кутунай адаз Дагъустан Республикадин гьукуматди чухсагъул малумарнава. ГьакIни адаз Россиядин цифровой рекьяй вилик финин, алакъадин ва массовый коммуникацийрин министерстводин Гьуьрметдин грамота ганва.
2011-йисуз Россиядин РАН-дин Дагъустандин илимдин центрадин Гь. ЦIадасадин тIварунихъ галай чIалан, литературадин ва искусствойрин институтди «Арбен Кардаш. Творческая личность на рубеже столетий» ктаб акъудна. Адак писателдин яратмишунрин зурба метлебдикай лугьузвай ахтармишунар, макъалаяр ва маса материалар акатнава. Ктаб гьазурай С. Бедирханова сифте гафуна лугьузва: «Арбен Къардаш адетдин «дагъларин манидар» ваъ, дериндай веревирдер ийизвай, руьгьдиз секинвал тийижир шаир я. Адан яратмишунра Европадин ва РагъэкъечIдай патан литературайрин адетар сад хьанва. И бинедал фикир желб тавуна амукь тийидай туьнт рангарин художественный къамат арадал атанва».
2021-йисуз литературовед ва шаир А. Мирзебегова «Высь поэта» кIватIал акъудна. Ада А. Къардашан жуьреба-жуьре терефрин яратмишунрикай автордин вичин гегьенш очерк ва С. Бедирханован ктабда гьат тавунвай гзаф кьадарда макъалаярни материалар гьатнава.
Арбен Къардашан ярамишунрикай
* * *
Заз ам (Арбен Къардаш) адаз вичин халкь ва халкьдин культура рикIин михьивилелди, халисандиз, кIанивиляй, адан ирсинив мукьуфдивди эгечIунай кIанда.
Расул Гьамзатов,
(«Дагъустан» ГТРК-дин «Арбен Кардаш.
Дым отечества» телефильмдай, 1999-йис.)
* * *
Арбен Къардаш — са шумуд йис вилик Литинститут акьалтIарай гужлу бажарагъдин лезги шаир Гьеле гьа чIавуз ам семинардин вил хкIадай иштиракчийрикай сад тир…
И акьуллу, гьиссерал звал алай шаир за рикIин сидкьидай «Литературадин Россиядин» кIелзавайбуруз теклифзава.
Лев Ошанин,
советрин шаир, Литературадин институтда Арбен Къардаш иштиракчи хьайи яратмишунрин семинардин регьбер. (А. Къардашан шиирриз кхьенвай сифте гафунай. «Литературадин Россия», 1988-йисан 28-октябрь.)
* * *
Куь шиирар гьатта цIарба-цIар таржумайра кIелдайла, поэзиядин везиндин ван къвезва. Суфийрин поэзия чешне кьуна, Квевай ам чи алай девирдин мусибатрин гьиссералди цIийи хъийиз алакьна. Гьа са вахтунда Куьне жуван вилик шиир туькIуьр хьунин муракаб месэлаяр эцигна: адетдин сонет ваъ, сонетрин таж, мадни гъезеларни кутуна, аквар гьаларай, гьа сонетрин рифмайрал туькIуьрнавай.
Заз Дагъустандин кьилин чIаларин къурулуш таниш я (гьелбетда, лап гьа винелай хьиз, са жуьре). Анжах лезги, къумукь (белки, табасаранринни?) чIаларал рагъакIидай ва рагъэкъечIдай патарин жуьрейра шиирар туькIуьриз жеда.
Куьн гъавурда акьун тавуна амукьич: Куь кIвалах маса чIалаз элкъуьрун патал неинки тIебии шаир, гьакI вири крар гъиляй къведай устIарни хьана кIанда…
Квехъ яратмишунрин бахт хьурай; за кьатIузвайвал, Куьн адаз лайихлу я.
Семен Липкин, шаир, таржумачи
(А. Къардашаз адан «Туба ва я Руьгьдин поэмадин» гъакъиндай чарчяй, 1995-йис.
* * *
Дуст Арбен!
За куь шиирар кIелна. Санлай къачурла, заз абур бегенмиш хьана, иллаки «Манкъурт» ва «Уьмуьр нубат я…»
Таржума ийидай, амма исятда туьтуьнив кьван маса кIвалахдай ацIанва.
И цикл «Халкьарин дуствилиз» ракъура.
Агалкьунар хьурай!
Евгений Евтушенко, шаир
(А. Кардашаз чарчяй, 1982-йис)
* * *
Зун а карди шадарна хьи, Къардашован рукописда, гьайиф хьи, алай девирдин Кавказдин поэзияда бул «штамприз элкъвенвай образар» са акьван гзаф туш. Адан сечме шиирра устадвал, къат-къат фикирар, гьиссерин хцивал ава…
Сад муькуьдан гуьгъуьналлаз Къардашован шиирар кIелдайла, лап фад адан лирикадин игит аквазва – рикIик хкIадай, руьгьдиз жумартвал гудай ва истемишдай…
Николай Дмитриев, шаир («Современник»
издательство патал А. Къардашан рукописдиз
рецензиядай, 19.09.87.)
* * *
Зи рикIел алама, лезги Арбен Къардаша Москвада акъатнавай вичин сифтегьан ктаб «Шехь, зи цIвелин тар» гьикI игьтиятдивди гъиле кьунвайтIа. ЦIвелин тар гьинавайди я, гьатта чазни вилер михьиз кIанзавай!..
Вун, Арбен, ви хайи сергьятрилай яргъарани чир хьанва, ви бажарагъ, ви зегьмет герек я, ви бажарагълу гафуни, Дагъустанда хьиз, Москвадани ван ийизва.
Вадим Дементьев, литературадин критик
(«Муьгьуьббатдин кодекс» макъаладай. «Литературадин Россия», 1995-йисан 17-ноябрь.)
* * *
…Вун хьтин шаир Дагъустанда гъилерал кьун герек я.
Виктор Лапшин, шаир, таржумачи
(А. Къардашаз чарчяй, 2006-йис)
* * *
Уьлкведин халкьарин милли поэзия кьатIуз жезвайвал Россиядин кьибледин шаирри виридалайни ачухдиз къалурзава. Абурун арада Арбен Къардаша, зи фикирдалди, неинки са къенин юкъуз, гьакI кьулухъ вил ягъайлани, важиблу чкайрикай сад кьунва… Кавказдин алай девирдин поэзия, кIевиз ван ийизвай, вири литераторриз малум са шумуд тIварцIелай гъейри, заз бес кьадарда чидач, амма абурун ктабар кIелуни зун секиндиз туна лагьайтIа, – ваъ… Дериндай милли писатель яз амукьзавай Къардаш темайрин ва милли дарвиликай азад, адан шииррин идеяйрал девлетлувал вижевайди я. Сюжетар вири инсаниятдин месэлайриз талукьбур я, фикирди азаддиз ва тIебиидаказ гьар жуьредин материалар вичиз муьтIуьгъарзава. Бинедай ахлакьлуди яз амукьзавай адан шиир кьуру насигьатдивай, адетди гьикьван мумкинвал гузватIа, гьакьван яргъаз къакъатзава.
Александр Соболев, шаир, таржумачи
(«Муьгъ. А. Къардашан «Меж восходом и закатом» ктабдикай. «Махачкъаладин хабарар» газет, № 14, 2009-йисан 10-апрель.)
* * *
Ватандикай хъсан шиирар ва я проза кхьин лап гьа муьгьуьббатдикай кхьидай кьван четин я: и темадиз агъзур-агъзур литераторри тегьерсуз «кьуьл ганва», кепекдик квачир кьуру гафарал аватунин хаталувал чIехиди я… Арбен Къардаш – патриотизмдикай ар ацалтна гьарайзавайбурукай туш, адан сечме шиирар ван са акьван хкаж тавуна хиве кьунар я:
Зи рикIелай вун фейи
Легьзейрани – датIана
Вахъ чIугвазвай гьижрандив
Авай зи рикI ацIана.
Гьикьван къариба акуртIани, рифмайра тунвай «далдамдин ванцелай» «секин лирикадин» ван хъсандиз къведа.
Ольга Рычкова, шаир, литературадин критик
(«Литературный джигит» макъаладай.
«Литературадин Россия», 2007-йисан 9-февраль.)
* * *
Кьиса – им политика яни, тахьайтIа, тушни? Заз чиз, я; пеле акьадайвал дуьз лагьанвай ваъ, художественный приемралди ачухарнавай. «Пел лишандик кутазвай» политика – им тIвар акъудзавай, шит амал я. Маса затI я кьиса: политика художникди ахьтин деринра чуьнуьхзава хьи, кIелзавайди гьуьле уьрдег кьуниз, адан къеняй кака, ахпа гьадайни вичин кIвенкIвел гьакъикъат алай раб акъудуниз мажбур жезва. Вири и крарай акъатдалди гьакъикъатдин гъавурда акьур касди адаз политика лугьудач. Имни чаз Дагъустанда яшамиш жезвай Арбен Къардашан «Нехирбанни лекь» повестдай аквазва… А. Къардашан повестда пантеизмдихъни фольклордихъ ктIай ял галач, абур дагъдин тама ачух чIурал атирлу некьияр хьиз таза я. Вучиз? Инал кьве жуьреда гъавурда акьаз жеда. Кавказдин пара гуьрчег тIебиат дегь девиррилай ана яшамиш жезвай инсандин руьгьдин шикилрихъ галаз тIебиидаказ сад авун патал автордиз бажарагъ бес хьайивиляй яни? Я тахьайтIа, дугъриданни, къенин базардин девирда дагъдин хуьре такабурлувилин ва ягь-намусдин адетрин метлеб квахьнавачни? Якъин, кьве жуьредани гъавурда тваз жеда… А. Къардашан «Нехирбанни лекь» повестди ихьтин фикирдал гъизва: алай девирдин инсандин уьмуьрдай фольклор гьич санизни хъфенвайди туш.
Руслана Ляшева, литературадин критик
(«Ангажированная литература» макъаладай.
«Литературадин Россия», 2006-йисан 10-февраль.)
* * *
Заз Арбен Къардаш ктабрин издательстводин директор Мегьамед-Расула чирна. 1995-йисан зулуз за адавай Дагъустандин авторрикай вуж «Литературадин Россия» газетда чап ийиз жедатIа жузурла, ада, гьич фикирни тавуна, Къардашан тIвар кьунай. Гьанал Мегьамед-Расула гьасятда хуралай Къардашан са шиирни кIелнай…
Ахпа даргиви Мегьамед-Расулан тереф аварви Расул Гьамзатовани хвена. Ада ачухдиз малумарнай: «Арбен Къардаш неинки цIийи шаир, чи литературада гьакI цIийи вакъиани я»…
Къардашан кьетIенвал ам я хьи, адаз са жанрдин рамкайра дар я. Ам гзаф станокрал кIвалахзавай устIардиз ухшар я. Гьеле 1990-йисара ада прозадихъ гьавайда ялначир. Инални за сифте нубатда 2005-йисуз Москвада «Литрос» альманахда чап авур «Цавдар» повесть къалурдай.
Вячеслав Огрызко, литературадин критик
(«Пойми всю боль моих душевных мук: Арбен Кардаш» макъаладай. «Южный форпост России» кIватIалда гьатнава, Москва, «Литературадин Россия», 2008-йис.)
* * *
Гьи жанрда Арбен Къардаша кхьейтIани, адан яратмишунрин важиблу са кьетIенвили фикир желбда – вич масадан чкадал эцигиз алакьуни. Шаир патал чан алай гьар са затIунихъ – дагъдин цуькведилай эгечIна инсандал къведалди – надир къимет ава. И дуьньядин вири гъвечIи-чIехи мусибатар ада гуя вичин чандай чIугвазва, гьатта зегьемвиликди рекьизвай цуькведин дертни кваз чIугвазва…
И кьадар терефрин шаирдин и кьадардин девирдин яратмишунрикай, гьелбетда, гъвечIи рецензияда тамамдаказ лугьуз жедач. Амукьзавайди анжах алава хъувун я: Арбен Къардаша вич прозаик хьизни къалурна. Поэзияда галай-галайвал давамарзавай вичин яратмишунрин принципар (чарадакай хабар кьун, хайи культурадин шикилриз ва символриз вафалу хьун ва мсб.) ада прозадин эсерризни гъана. Абурухъ галаз, месела, адан «Танец поневоле» ктаб (Махачкъала, Эпоха, 2011-йис) кIелна таниш жеда. Ам кIелайдалай кьулухъ ашкара жезвайвал, авторди гьи жанрда, прозада ва я поэзияда, кхьизватIа важиблу туш – Арбен Къардаш виринра ва гьамиша вич яз амукьзава.
Наталья Мелехина, писатель,
литературадин критик («Прочувствуй мир» макъаладай. «Наш современник» журнал, № 9, 2019-йис).
«Лезги газет»
