Макъаладин сад лагьай пай и ссылкадай кIелиз жеда

За, гзаф йисара Азербайжандин ва Да­гъустандин лезги хуьрера къекъвена­, халкьдивай кIватIай чи чIалан куьгьне къатарин­ гафарикай, квахьнавай хуьрерин тIва­рари­кай, риваятрикайни баядрикай иба­рат материалрал, тарихдин ва археоло­гиядин делилрал бинелу яз, 2008-йисуз чапдай акъу­дай жуван «Лезги чIалар» монография­да дегь чIавара чахъ Кас, Касаван, Касахуьр, КаситIхуьр хьтин хуьрер ва Касан шегьер хьайиди кхьенай. Археологри лугьузвайвал, КцIар райондин Кузун хуьр алай чкадал къадим девирра шегьер хьанай. Кузунвийри чпин хуьруьз «Касан» лугьуда. И гаф абурув чпин чIехи бубайрилай агакьнава.

Къуба пата «Кас дагъ», «Касан пел», «Кас ацукьай чка»,  «Касархуьр» хьтин топонимарни ава. Илимда абуруз лал топонимар лугьуда. И топонимар гьеле чпин мана бегьемдиз ачухариз тахьанвай, хъсандиз чир тавунвай, чпикай гимандал бинеламиш хьана баянар ганвай топонимар я.

Эхиримжи 28 йисуз, я гьукуматдин, я лезги карчийрин патай са куьмекни авачиз­, вичин пулунин такьатралди «Самур» газет акъуд­завай чи тIвар-ван авай шаир-жур­налист, сце­нариярни музыка вичинбур яз арадал гъанвай фильмайриз YouTube-да миллионралди инсанар килигзавай Седакъет Керимовади 60-далай гзаф лезги хуьрера, Азербайжандин КцIар, Къуба, Хачмаз, Агъдаш, Къебеле, Огъуз, Исмаиллы ва Шеки районрин, гьакIни Туьркиядин лезгийривай икьван гагьди чап тахьанвай манияр кхьенай ва 2017-йисуз Бакуда гьа манийрикай туькIуьрнавай «Зи зари халкь» тIвар ганвай ктаб чапдай акъуднай. Ктабдин редактор ва сифте гаф кхьенвайди чи машгьур алим, Дагъустандин гос­университетдин профессор Гьажи Гашаров я. А ктабда гьатнавай манийрай касрин къадим гелер хъсандиз кьатIуз жезва.

«Кас» гафунихъ галаз алакъалу яз Куьревиди кхьизва: «Ирандин чIаларин гьар са пешекардиз хабар ава «кас» гаф фарс чIа­лай тирди ва адахъ миллет къалурдай метлеб авачирди, фарс чIал вич Х асирда­ арадал атайди, акьван чIавалди Ирандин чIалара «кас» гаф тахьайди». И гафарин авторди, дуьньядин дегь чIаларикай яз, вичихъ вири дуьньядиз сейли тир къадим шаи­рар авай фарс чIал зарафатриз вегьезва. Сад лагьайди, фарс чIал Х асирда арадал атайди туш. Литературный фарс чIал сасанийрин девирда къадим фарс (пегьлеви) чIа­лан бинедаллаз VI асирда арадал атайди я. Гьеле Х асирдал къведалди, Иранда цIийи фарс чIалал шиирар кхьизвай Рудаки, Шагьид Балхи, Абу Хафс Сугди хьтин машгьур шаирар авай. Гьатта Х асирдин эвелра сад лагьай дишегь­ли шаир Рабия Балхи вири пачагьлугъдиз­ сейли хьанай. Х асирдилай гуь­гъуьниз ла­гьай­тIа, Ирандин поэзияда вири дуьньядиз сейли Фирдоуси, Омар Хайям, Саади Ширази, Гьафиз хьтин шаирар пайда хьанай.

Кьвед лагьайди, Куьревиди лугьузва хьи, Х асирдал къведалди, «Ирандин чIа­лара» «кас» гаф авачир. Чи Кас тайифа хьайи девирринни Х асирдин арада виш йисарин тарихар ава ва и карди чна «кас» гаф фарсаривай къачунвачирди субутзава. Гьакъикъатда чи ва фарс чIалан «кас» гафарин манаярни сад туш. Фарс чIала а гаф «к/с» хьиз кхьизва. Гьарфарин арада авай ишаради «а» ваъ, «ə» гьарф къалурзава. Гафуна  «а» гьарф хьайила, ам кхьизва, ишарадалди къалурзавач. Азербайжан чIалазни а гаф «ə» гьарфуналди «кəс» хьиз атанва ва ада «инсан» хьтин мана гузва. Алай девирда чи литературный чIала авай «кас» гафни «инсан» лагьай чIал я. Амма лезги чIалан Къуба наречидин вири нугъатра «кас» «мужчина» я. Вучиз ятIани чи кхьинрин чIала адакай «итим» авунва. «Итим» азербайжан чIалан «адам» гаф я ва адахъ «мужчина» хьтин мана авач. Адакай «инсан» гафунин синоним хьиз менфят къачузва.

Къуба наречидин «кас» гаф «мужчина» хьиз чи махарани дуьшуьш жезва. Месела, «Вафалу дустар» махуна: «Фена, фена са булахдив агакьайла, Алискерал вичелай яшдиз чIехи са кас дуьшуьш жеда. Са кьадар рекьиз фейила, Алискера и касдиз лугьуда: «Чан буба, вун инал акъваз, зун и мукьув гвай къунши хуьруьз фена хкведа».

Къуба пата «кас» гафуникай гьакIни «гъуьл» манада менфят къачузва. 1955-йисуз Махачкъалада вичин «Кубинский диалект лезгинского языка» монография чапдай акъудай чи машгьур алим Мегьамед Гьажиева КцIар, Худат ва Къуба районрин лезгийривай кхьенвай текстерани и гаф дуьшуьш жезва: «18. Пупа лугьуда кhи, кhас кIвализ хтанва. Перев. Женщина говорит ему, что муж вернулся домой» (М.М. Гаджиев. Из лингвистического наследия. Махачкала, 1997, с.146-148).

Гила Лезги Гьамдидикай лугьун. Сифте яз заз адан гьакъиндай 1968-йисуз, «Къи­зил Къусар» газетдин редакцияда  кIва­лахдайла, кьве — лезги ва азербайжан — чIа­ларал макъа­лаярни шиирар кхьизвай аваранви шаир Эгьмедбег Шихкъайибовавай ван хьанай. «КIанда рикIиз и чкайрин гьар кIвал, дере муг хьурай зи, КIвачерални къуй гьамиша Лезгистандин руг хьурай зи» лагьай Эгьмедбег гзаф хъсан шаир тир ва ада редакциядин завотделвиле кIвалахзавай. Гьайиф хьи, Советрин девирда, 60-70 йисара лезгийрин ихтиярар хвейи а кас, чи маса кьегьал рухваяр хьиз, репрессиядин къурбанд хьанай.

Чна Эгьмедбегахъ галаз санал са шумуд­ра Аварандин яшлу инсанрин сиверай Лезги Гьамдидин чIалар кхьенай. Гьа инал лугьун хьи, аваранвияр лезгидалди фасагьатдиз, патав гвай касдиз таъсир ийидайвал рахада. Абуру чIалан харчивилиз рехъ гудач. За жуван «Аваран-кьегьалрин макан» ктабда идан гьакъиндай кхьенва. Аваранвияр гьакIни халкьдин манийрални шииррал гзаф рикI алайбур я. Гзафбуруз Етим Эминан, СтIал Сулейманан, чпин хуьруьн шаиррикай Эгьмедбег Шихкъайибован ва Акиф Алиханован са кьадар шиирар, гьакIни Лезги Гьамдидин сиверай-сивериз гилан несилрал агакьнавай бязи чIалар хуралай чида.

1997-йисуз Лезги Гьамдидикай заз а чIа­вуз Азербайжандин гъилин хатIарин Ин­сти­тутда кIвалахзавай рагьметлу Мавлуд Ярагьмедова малумат ганай. Адаз инсти­тут­дин фондунай ХIV асирда яшамиш хьайи, икьван гагьди халкьдиз малум тушир лезги шаир кьурагьви Шейх Маруфан фарс чIалалди кхьенвай рубаияр жагъанай­ ва ада газетдиз макъала акъуднай (Килиг:­ Мавлуд Ярагьмедов. Кьурагьви Шейх Маруф. «Самур» газет, 1997-йисан 1-октябрь).

Мансур Куьревиди заз Ибн Баттутадин ктаб акунвач, адан гафар жува кIелайди хьиз кIелдайбурув агакьарзава лугьузва. Мегер кхьизвай вирибуру, гьатта гзаф тарихчийрини виш йисар инлай виликан ктабар оригиналрай кIелзавани? Зун къадим араб ктабар кIелдай арабист туш. За жуван макъала тарихчийрин делилрал бинелу яз кхьенва. Макъаладани кIелдайбуруз Ибн Баттутадин ктаб, жува кIелна, квев агакьарзава лугьузвач. Ибн Баттутади Гьамдидин тIвар кьунва лагьай фикир сифте яз заз 1972-йисуз жуван хуьруьнви, 1939-1942-йисара Азербайжандин Верховный суддиз регьбервал гайи, са шумуд районда райкомдин сад лагьай секретарвиле, гуьгъуьнлай Азербайжандин гьукуматдин университетдин проректорвиле кIвалахай, 6 чIал, гьакIни араб чIал дериндай чидай тарихдин илимрин доктор, профессор Алисултан Къулиева лагьайди я. За къалурнавай чешмени ада зав кхьиз тунай.

Куьревиди за ктабдин тIвар, бязи гафар хкудна, нукьтIаяр эцигна кхьенва лугьузва. Завай и жуьреда чешмеяр къалурнавай цIудралди тарихчийрин тIварар кьаз жеда. Лап гьа чи машгьур арабист, профессор Амри Шихсаидовани бязи араб чешмеяр гьа икI къалурнава. Зи макъалада ктабдин тIвар «Рихлат Ибн Баттута ал-мусамма ан-Назар фи гараиб ал-амсар» я. Рагьметлу Амри муаллимдини гьакI кхьенва (Килиг: А.Р. Шихсаидов. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008, с.122). АкI акъатзава хьи, чи машгьур арабистдини ктабдин тIвар дуьз кхьенвач.

Куьревиди къейдзавайвал, В.Т. Тизенгаузенан ктабда Ибн Баттутадин сиягьатди­кай 227-чина ваъ, 278-314-чинра кхьенва­. Мегер за Тизенгаузена Ибн Баттутадикай­ кхьенва лагьанвани? Тизенгаузена Седреддин Сулейман ал-Лезгидин тIвар кьунва лагьанва. Вучиз лагьанвачир гафар зи хиве твазва? Са месэла ава хьи, корректордин гъалатI яз, Седреддин Сулейман ал-Лезгидикай лагьанвай гафар ктабдин 227-чина ава лагьана къалурнава.124-чин хьунухь герек тир.

Мад са месэла. Куьревиди лугьузва хьи, профессор А.Р. Шихсаидова «имам ва маса лезгияр есирда кьуна, Къизил Ордадиз тухуникай са гафни лугьузвач. Аламатдин кар я эхир мугъулрин меркезда алимарни шаирар яз «есирвал» ийизвай лезгияр хьун!» За гьинал Шихсаидован тIварцIихъай ахьтин гаф лагьанва? Мисал яз гъанвайди Ирандин трихчи Жуьвейнидин гафар я: «Са береда виш агъзурралди инсанар яшамиш хьайи чкайра виш инсанни амачир.» Эгер Куьревиди тарихчийрин гафарал шак гъизватIа, къуй лугьурай ада, Седреддин Сулейман ал-Лезги Сарай-Беркедиз гьикI акъатнай?

Куьревиди лугьузва хьи, В.Т. Тизенгау­зе­нан ктабда «ал-Лезги» гаф авач. Вучиз­ ла­гьайтIа, араб чешмейра чи алимдин тIвар араб чIалав кьадайвал «ал-Лакзи» хьиз къалурнава ва гьавиляй Тизенгаузенани гьакI кхьенва. Суал къвезва: «лакз» лезги тирди­ чиз-чиз, чна алимдин тIвар вучиз арабри хьиз кхьена кIанзава? Ибн Баттутади чал адан тIвар, араб чIалав кьадайвал, «Садр ад-дин Сулейман ал-Лакзи» хьиз агакьарна­ва. Гила чнани гьакI кхьидани? Са гафни­ ава­чиз, чешмеда кхьенвай гафар мисал яз гъидайла, кавычкайра туна, авайвал гана кIан­зава. Анжах алимдин, шаирдин ва масабурун тIварар маса чIалан чешмеда гьа чIалав кьадайвал къалурнаватIа, жува элкъуьрдайла, хайи чIалав кьадайвал кхьин герек я.

Куьревиди шак гъизвай месэлайрикай сад Лезги Гьамдиди Тимуран кьушунрихъ галаз женг чIугун я. Ада кхьизвайвал, «Ибн Баттута 1334-йисуз Сарай-Беркеда хьанай ва а чIавуз Гьамдидин, гьич тахьайтIа, 18-20 яшар тир. Араб сиягьатчидиз ам акурдалай кьулухъ 61-62 йисар алатайла, Тимурахъ галаз дяве гатIуннай. А вахтунда­ Гьамдидин 80 йисалай артух яш хьанвай ва и чагъинда адавай женг чIугваз жедачир».

Гьа инал лугьун хьи, за Баттутади «лезги алимрин ва шаиррин арада жегьил Гьамдидин тIварни кьунва» лагьанва. Адан яшар къалурнавач. Белки, гададин 18-20 ваъ, 10-12 яшар тир? 1303-1377-йисара­ ­яшамиш хьайи Ибн Баттутади, Мансура лу­гьузвайвал, 1334-йисуз ваъ, туьрк тарих­чийри кхьизвайвал, 1354-йисуз Сарай-Бер­кедиз акъатнава. И рекъемар фикирда кьуна гьисаб авуртIа, Тимурахъ галаз женг чIугвадайла, Гьамдидин 50-52 яшар тир. И чагъинда аваз душмандин хура акъвазнавай шаирдал вучиз шак гъизва?

Им санихъ, Куьревиди шаирдин шииррални шак гъизва. Вучиз лагьайтIа, адаз са шиирда авай «диге» гафуникай хуш къвезвач. Ада кхьизва: «Диге» гаф шиирдин къалпвилин лишан я. Лезги чIала ахьтин гаф авайди туш, ам са 25-30 йис идалай вилик Бакуда пайда хьайи лезги чIал «михьи» ийиз эгечIай кIеретIди «ватан» гафунин эвез яз азербайжанвийрин чIала авай «dəyə” (къазма, кума (нацIарикай ва мсб. раснавай гъвечIи усал кIвал) гафуникай туькIуьрнай».

Ажеб «баян» я! И кьиляй лугьун хьи, лезги чIала «диге» гаф авайди я. Къуба наречидин вири нугъатра а гафуникай гегьеншдиз менфят къачузва. Ам чи чIалан куьгьне къатарин гаф я. Адан азербайжанвийрин «dəyə” гафунихъ галаз са алакъани авач. 25-30 йис идалай вилик Бакуда хьайи кIеретI вуч я? Адакай чаз вучиз хабар авач? Адан кьиле акъвазнавайбур вужар тир? Гьич тахьайтIа, са касдин тIвар кьаз жедани Куьревидивай? Им делил ваъ, чIехи таб я.

Малумат паталди лугьун хьи, Къуба наречидин нугъатра ва манийра «диге» (ватан) гаф хьиз, «дине» (уьлкве) ва «дуьне» (дуьнья) гафарни ава. «Дуьне» гаф Миг­рагъ Къемеран шиирдани дуьшуьш жезва­. Чи халкьди лезги чIалан са кьадар гафар, са гьарф дегишарна, логикадалди (тав, къав, цав) ва рифмадалди (кьил, вил, гъил) туькIуьрнава. Виш йисара чапхунчийривай чун терг тахьунин кьилин себебрикай сад чи чIал я. Гзаф къадим ва къудратлу лезги­ чIал! Ада чун хвенва ва мадни хуьзва. Чи чIа­лан иервални девлетлувал Къуба наре­чидин гафарай генани хъсандиз кьатIуз жеда. Мад вучда кьван, чи литературный чIа­лан бинеда гуьне диалект тунва. И диалект­дал тахминан 30-35 хуьр рахазва (Килиг: Р.И. Гьайдаров, Гь.И. Мегьамедов, Н.Б. Эседуллаева. Лезги чIал. Магьачкъала, 1994, ч.4-5). Анжах 136 хуьр сад хьтин, вич сигъал хьанвай нугъатдал рахазвай къуба диалект кваз кьунвач. Гьавиляй за жуван «Лезги чIалар» монографияда къуба нугъат­рин чи литературный чIала авачир, гьакIни маса чIаларай герек авачиз къачунвай гафар эвез ийидай, чIалан нормайрив кьазвай цIудралди гафар теклифнай.

Гила хквен Лезги Гьамдидин шиирда­ Куьревидиз хуш къвезвачир кьвед лагьай гафунал. Ада лугьузвайвал, шиирда авай «лезги эллерин» келима урусрин «лезгин­ских народов» келимадин таржумадиз ух­шар я. «Лезгинские народы» келима ХХ асирдин кьвед лагьай паюна филологри арадиз гъана, а келима ХIV-XV асирра авайди тушир».

«Лезги эллер» ибара филологри ваъ, халкьди туькIуьрнавайди я. Адакай чи чIала къадим девиррани менфят къачузвай. «Эллер» гаф Кьуьчхуьр Саидан, Ихрек Режебан, Мазали Алидин, СтIал Сулейманан шииррани ава. «Шарвили» эпосда и гаф генани фад-фад дуьшуьш жезва: «Эллер, эллер, къарагъа!», «Эллер кIвачел къарагъна», «Эллер фена виликди» ва икI мад. Халкьди Гьажи Давудакай туькIуьрнавай къагьриманвилин манийра «лезги эллер» гафар са шумудра тикрар хьанва. Са манида лугьузва:

Чун маса гай члахъ Сурхай

Жуванбуруз душман хьана.

Гьажи Давуд амач лугьуз,

Лезги эллер пашман хьана.

«Лезги эллерин» гафар урусрин «лезгин­ских народов» келимадин таржума туш. «Эл» ва «халкь» гафарикай синоним хьиз менфят къачузватIани, абур чара-чара гафар я. Са чкадин, уьлкведин вири инсанар­ санлай халкь я. Эл са халкьдин, миллетдин гзаф инсанриз лугьуда. Гьавиляй чи машгьур алим Букар Талибова вичин «Лезги чIа­ланни урус чIалан словарда» «эл» гаф «народ, толпа» хьиз таржума авунва. Ихьтин фагьум-фи­ки­рар авурла, суал къвезва: Куьре Мелика вичин «Къул хуьз эгечI!» шиирда «эй, лезги халкь» лугьузва, Лезги Гьамдидивай вучиз «лезги эллер» лугьуз жедач? Ибур шиирдик кутунвай къалп гафар туш. Къалпбур, жуван чIалан гафар аваз, Куьре­ Меликан шииррик кутунвай туьрк чIалан «уьлкве», «девлет», «ку­бут», «агъур», «гуьлуьстан», фарс чIалан «неве», «саз», «шегьер», «бустан» хьтин гафар я.

 Муьзеффер  Меликмамедов, шаир, журналист. Баку

(КьатI ама)