(Эвел – 11, 12-нумрайра)
Россиядин халкьарин садвилин йис
Адаз математикадай, гимияр расунай, навигациядай, военный рекьяй ва маса хилерайни хъсан чирвилер, еке алакьунар авай. А.С. Пушкина гьавайда кхьеначир:
Гагь академик, гагь игит,
Гагь устIар, гагьни сиягьатчи,
Ам вичин чIехи руьгьдалди
Тахтунани тир зегьметчи.
Кьиле I-Петр авай кьушунри 1696-йисуз (флотдин куьмекни галаз) Дондин тIише авай Азов къеле къачуна. Туьркиядихъ галаз дяве давамарун патал цIийи гимияр расиз эгечIна. Финский заливдиз экъечIдай чилер дегь девиррилай инихъ урусринбур тир. Шведри кьунвай абур вахчуна кIанзавай. Балтикадиз рекьер ачух тавунмаз, уьлкве экономикадин рекьяй гуьгъуьна амукьунал эхир эцигиз тежедайвиляй 1700-йисуз Швециядихъ галаз дяве башламишна (1700-1721-йисар, Кеферпатан дяве). Угъраш Англияди Урусатди Балтикадиз рехъ ачухуниз гьеле гьа чIавузни аксивалзавай. Сифте кьиляй агалкьунар хьаначтIани, дяве урусрин армияни флот тамамвилелди гъалиб хьуналди акьалтIна. Полтавадин дяведани (1709) I-Петрди шведрин винел гъалибвал къачуна. Гангутдин (1714), Гренгамдин (1720) патарив Петрдин жегьил флот гъалиб хьана. 1723-йисуз Каспий гьуьлуьн кьибледин ва рагъакIидай патан къерехарни Россиядиз хьана. ИкI, ЧIехи Петрдин гзаф терефрин алакьунрин, къастунал кIевивилин, госдеятелдиз хас кутугай къилихрин нетижада урусрин чилер кIватI хъийиз, уьлкве виликди фидай шартIар арадал гъиз алакьна.
Азадвал патал женгера дагъвийрин садвал
Тарихда дагъвийри хайи чил патал къецепатан душманрихъ галаз гзаф женгер тухвана, чпин чIал, къадим адетар, меденият хвена, гележегдин несилривни агакьарна. И кар «Шарвили» эпосдай, халкьарин къагьриманвилин манийрай, Куьре Меликан яратмишунрайни аквазва. Сад хьайила, къуватар жеда:
Сад хьайила рикIер чи,
Гьяркьуь жеда къуьнер чи.
Къагьриманвилин «Шарвили» эпос фольклордин къадим гзаф сюжетрин, риваятрин бинедаллаз Кавказдин Албаниядин девирда арадал атана лугьуда. Адахъ халкьар агудунин, несилар ватанпересвилин руьгьдаллаз тербияламишунин жигьетдай зурба метлеб ава. 2000-йисан июндилай инихъ игитвилин эпосдин сувар тухузва. И кардихъ зурба метлеб ава, гьикI хьи, ада халкьариз гьамиша сад хьуниз эвер гузва:
Зи чил, зи халкь, са чIавузни
Пайи-паяр жемир куьн.
Я йифиз, я юкъузни
Чара хьунал къвемир куьн.
Куьре, Къуба, Ахцегь, Рутул,
ЦIахур, Агъул, Хиналугъ,
Табасаран, Удин – са къул,
Са суфра я, гьа са муг…
«Шарвили» эпосдин хьиз, аваррин «Хочбаракай манидин» идеяни дагъви халкьариз сад хьуниз эвер гун я.
Дуьньяда гагь сана, гагь масана ивияр экъичдай, гзаф инсанар, аялар телеф хьунал гъизвай дявейрик цIай кутазвай, Евросоюздин са жерге уьлквейрин кьиле авайбуру тарих терсеба элкъуьрзавай, патав гвай Украинадин миллетбазриз кискис гуз, фашистри къув язавай, чи кьегьал рухвайри абур «секинарун» патал женг чIугвазвай алай девирдин муракаб шартIара «Шарвили» эпосдин суварин мярекатар, Садвилин йисан чIехи метлебар вилик кутуна, гзаф кьадар жегьил-жаванриз, иллаки СВО-дин иштиракчийриз, игитриз теклифна, тухунихъ еке метлеб ава. И мярекатри чи руьгь мадни хкажзава, халкьар тупламишзава, игитвилин крарин иесияр хьунал ашкъиламишзава. Эпосдин мярекатар къуй гьар са рекьяй агалкьунриз, чи садвилиз килигуниз элкъуьрай.
ЧIехи ватанперес, бажарагълу шаир, Лезгистандин игит хва Куьре Меликан (1349-1410) чал тIимил шейэр агакьнава, гьа тIимилбурайни аквазва чи халкьди магъулринни татаррин, туьркверин ва маса чапхунчи, инсафсуз геллегьрихъ галаз гьикьван къизгъин женгер тухванатIа. Юкьван Азиядай атана, Персиядал, Закавказьедал ва маса уьлквейрал вегьей кьецIи Тимур (Тимурленг) (1336-1405) – полководец ва чапхунчи – вичи кьур чилерин агьалийриз зулумар авур, абурун ивияр экъичай гзаф инсафсуз кас тир лугьуда. Жуьрэтлу, тешкилатчи хва Меликан уьмуьрдин йисар, гьа икI, пара къармакъариш, муракаб девирдал ацалтна. Ада ватандашриз «къул хуьз экъечIуниз» эвер гуз хьана, ада халкь сад авуна, азадвал патал къарагъай женгчийрин кьилени кьегьал вич акъвазна. Тимуран зурба кьушунрин кIеретIар Лезгистандиз гьахьайла, игитвилин руьгь квай шиирралди ва вичин чешнедалди халкь пехъи душмандин аксина къарагъарна:
Вуж экъечIда, душман рекьиз, женгиниз,
Гьадакай хва жеда халкьдин дердиниз.
Тарихдин тарсар рикIелай алуднавай РагъакIидай патан бязи уьлквейрин кьиле авай амп язавайбуруз, Советрин Союз хьиз, чIехи Урусатни пайи-паяр ийидай чIулав ниятар авай, ачухдаказ душманвалзавай ампайри Украинадин фашистриз кискис гузвай, дуьньяда цIай гьатнавай алай девирдани Куьре Меликан «Къул хуьз экъечI!» шиирдин ялавлу цIарари къе кхьенвайбуру хьиз ванзава:
Эй лезги халкь, душман винел атана,
Къарагъ кIвачел, къул хуьз экъечI!
Им нубатдин завал кьилел атана,
Къарагъ кIвачел, къул хуьз экъечI!
Ш. Шихмурадов
