И келимаяр СтIал Сулейманан райондин Алидхуьрел яшамиш жезвай диде, чIехи диде, гьунарлу кайвани, къени ва камаллу дишегьли, гатфарин ажайиб и береда вичин уьмуьрдин 70 йисан баркаллу юбилей къейдзавай Тамара Багьаудиновна (Ибрагьимова) Рамазановадиз вичин веледрин сивяй гьар юкъуз­ ван къвезва. «Чаз чи диде вири крара чешне я. Чи дидедин ачух рикI, галатун тийижир гъилер, ачух чин – ибурулай гуьрчег вуч ава дуьньяда! Гьар са кас вичикай хъсан къилихрин инсан хьунай эвелни-эвел уьмуьр­ багъишай дидедиз буржлу я. Гьар са велед хана, чIехи авун патал дидеди чIугвазвай кьван зегьмет! Чи дидеди чун 6 аял хана, бубадихъ галаз санал чIехи авуна. Гьар са куьрпе гъилиз атайла, дидеди, йифен ахвар хана, чун чIехи авуна, чаз уьмуьр­дин писни хъсан чирна. Исятдани диде чаз вири я: эквни, гъедни, рагъни, хъверни, къулайвални, секинвални…», – лугьузва ­абуру.

Тамара Рамазанова (Ибрагьимова) 1956-йисан 4-апрелдиз Алидхуьрел дидедиз хьана. Буба Багьаудина хьиз, диде Суьлгьуьжатани авай са рушахъ галайвилер гзаф ийизвай (Аллагьди рагьмет­рай чпиз) Хайи хуьре 9-класс акьалтIарна, Дербентдин педучилищедик акат тавурла, руша Буйнакскда кIелдайвал хьана. Амма 1-курсунин сифте сессия вахкана хуьруьз хтай руш дидеди мад аниз (Буйнакскдин рехъ агалуникай къурху аваз) ахъайначир… Дишегьлидин уьмуьрда кьисметдихъ иллаки кьетIен метлеб ава. Низ чидай дидедизни бубадиз авай тек са руш кьисметди и кьил а кьил авачир уьзуьмлухринни кьуд пад элкъвена кьунвай рагарин арада авай КIварчагъ дередиз акъуддайди. 1974-йисуз Тамара Ибрагьимовади ва Зизикрин хуьряй тир Рамазан Рамазанова кьисметар сад авуна. Гаф кватай чкадал лугьун хьи, кьвед лагьай сеферда заз и хизандикай абуру къизилдин мехъер къейд авурла, 2024-йисан гатуз кхьиз кIан хьанай. Амма уьмуьрда бязи вахтара гуьзлемиш тавур крарни кьиле фида эхир, садра амукьай кар амукьда, ахпа маса дердияр акъат­да. Са гафуналди, Тамара халади мукьвал-мукьвал тикрардайвал, гьар са кардиз Аллагьдин патай кьисметдин вахт ава. Дугъриданни, гьакI я кьван.

Т. Рамазановади рикIел хкизвайвал, Зизика кIвалах авачир. Жегьил хизан патарал – Узбекистандин Самарканд шегьердиз кIва­лахар ийиз фена. Амма са тIимил вахтни арадай тефенмаз, буба рагьметдиз фенвай тел агакьна. Ватандиз хтай жегьилри диде ялгъуз тун тавунин къарар кьабулнай. Алидхуьрел, кIвалер чукIурна. Рамазан ва Тамара Рамазановри кьве мертебадин чIехи кIвалер эцигна. Къуни-къуншидин арада гьуьрмет-хатур аваз уьмуьр кьиле тухузва. Гаф кватай чкадал лугьун лазим я хьи, Рамазан халуди уьмуьр­дин чIехи пай къванцин устIар яз зегьмет чIугуна. Ругуд аялдиз абуру чешнелу тербия гана. Алатай асирдин 90-йисара виридаз кьилин образование гудай мумкинвал хьаначтIани, къе абур гьар сад чпин кьил хуьдай пешейрин сагьибар яз, гьардахъ чпин хизанар аваз яшамиш жезва.

Эхь, гьар са диде-бубадин мурад чпин веледрикай хъсан инсанар хкатун, чIугвазвай зегьметар гьавайда тефин, балаяр вафалубур хьун я. И жигьетдай Тамара ва Рамазан Рамазановрин рикIер архайин я. Дидединни бубадин хъсан тарс, тербия кьунвайди абуру фадлай субутнава. И хизандиз мугьман хьана, ана авай гьал акурла, зун инанмиш хьана хьи, дугъриданни, дуьз тербияди чи уьмуьрда лап чIехи чка кьазва. Заз фадлай таниш тир абурун рушар — райондин телевиденида яргъал йисара кIвалахай Эльвида, гьакI Аксана, Сусана, Ирина, Рагнеда ва Суьлгьуьят диде-бубадин къуллугъда акъвазнавай вафалу веледар я. Диде-бубадиз абур гьар са карда куьмекар, лугьудайвал, эверай гьай, кьилинди, абуру чпин диде-бубадиз ийизвай виниз тир гьуьрмет я. Инсульт хьана, буба Рамазан месе гьатайла, абуру чпин кенефдин кьил квадарнач. Уьмуьрдин юлдаш Тамара хала хьиз, абурун веледарни, иллаки патав яшамиш жезвай Аксана «духтур», гьакI рухвайрин ериндал алай абурун езнеярни, хтуларни чпин бубадин, чIехи бубадин, иранбубадин къуллугъда, йиф-югъ талгьана, акъвазнава. ГъвечIи езне, СВО-да телеф хьайи Абдулаким Рамазан халуди мукьвал-мукьвал хабар кьазва. ГьикI хьи, рикI къарсатмишдай чIуру хабар хизанди адакай чуьнуьхнава. Алакъадал алач, гьакI маса багьнаяр жагъурзава.

Юкьван буйдин, рикIиз чими, чина берекатдин нур авай Тамара хала заз мукьувай чиз хейлин йисар я. Са шумуд йис идалай вилик зи дуст рушан теклифдалди адакай райондин газетдиз макъала кхьинин ­мурад аваз, зун Алидхуьрел фидайвал ­хьанай. ГьикI хьи, районда виридалайни гуьрчег гьаят  хкягъун патал кьиле тухвай конкурсда Тамара Рамазановадин гьаят, гуьрчегвилиз, цуькверивди безетмишнавай гьал­диз килигна, 2-чкадиз лайихлу хьанвай. Таксидиз эверна, физвай чкадин адрес лагьайла, операторди завай гьасятда хабар кьунай: «Цуьквер авай кIвал яни?».

Агакьна Алидхуьрел… Вар гатана, гьаятдиз гьахьай чIавуз зун тажуб хьана лугьун тIимил я. Дугъриданни, заз зун Женнетдин багъдиз аватай хьиз хьанай. ЧIехи къапара цанвайбур гьеле куьчедални алай. Адалай инихъ гзаф вахтар алатнаватIани, гзаф крар дегиш хьанватIани, Тамара халадин рикIиз цуьквери сабурлувал, къуват гузвай хьиз я заз. Квез цуькверал адан рикI алай кьван акуна кIанда! Адаз вичи цанвай цуькверин виридан тIварар чида: крокусар, тюльпанар, астраяр, хризантемаяр, гладиолусар, георгинар, гвоздикаяр, вейгела, низ чида, са къизилгуьлерин адаз шумуд цIуд жуьре аватIа! Бустанда цанвай къацу хъчарин, чичIекрин лакарин патав ада къизилгуьлер битмишарзавай парникни гва. Ана чIехи хьайибур ахпа Тамара халади, хатур ийиз, виридаз пайда. Ам гъил гзаф ачух дишегьли тирдини виридаз чида.

Гьаятрилай гъейри, кьве мертебадин кIвалерин пенжеррани заз садрани такурбур ава. ЧIехи къапара аваз айванрикни цуьквер, цуьквер, цуьквер – кьуд пад вири кьунва абуру. Дугъ­риданни, икI гьар кткай касдилай алакьдач. КIвале месел алай кас, кIвалихъ датIана мугьманрин кIвач, дишегьлидин кIвалин-къан къайгъуяр — бес ибур тIи­мил яни! Гьавиляй къуни-къуншийрини, Тама­ра хала чидай вири ксарини, гьа жергедай яз зани, адаз аферин, баркалла лугьузва. Цуьквералди «рикI ала­дариз» анжах кагьулвал тийижир, дугъриданни, цуькверай руьгьдин таъминвал ва къуват жа­гъизвай касдилай алакьда лугьуз кIанзава заз мадни.

Тамара халади уьмуьр­дикай, цуькверикай, тербиядикай, хайи чIала­кай ийиз­вай суьгьбетар акурла, сифтедай заз ам муаллим хьиз хьанай. Ахпа гъавурда акьуна хьи, ина вичин «сир» ава: лезги чIалан ва литературадин тарсар гайи, гьакI девирдин пис-хъсандакай ви­чин гаф лугьуз, райондин «Коммунизмдин гатфар» ва республикадин «Коммунист» газетриз эсерар кхьей Багьаудин муаллимдин руш, гьелбетда, чIалан къайгъудар тахьана жеч. Алай вахтунда чIалар квахьуни, кIвалера иллаки хайи чIалалди рахун тавуни адакни секинсузвал кутазвайди за кьатIана. «Чна чи дидед чIал кIвачерик вегьена кIандач. За жуван хтулризни гьамиша тикрарзава: чан балаяр, урус чIал мус ва гьина хьайитIани чир жеда, жуван дидед чIал сифте нубатда чирун лазим я. Гьа са вахтунда хайи чIалав вири къадирлувилелди эгечIна, и рекьяй диде-бубайрини аялриз чешне къалурна кIанда. Аялрин бахчада кIвалахдайла, заз бязи аялривай чеб хизанра, кIвалера лезги чIалалди рахазвач лугьуз ван къвезвай. Им чIехи гъалатIдиз рехъ гун я», – лугьузва ада.

Тамара Рамазановадин уьмуьрдин рехъ датIана аялрихъ галаз алакъада хьайиди рикIел хкиз кIанзава заз. Яргъал йисара ада Алидхуьруьн юкьван школада михьивилердайди яз кIвалахна. ИкI мектебда кIелзавай вичин аяларни вилик жезвай, чIехи пай ­вахтни хизандин къайгъуяр патал серфдай мумкинвал авай. Тамара халадин классар михьи пенжерралди, абур цуькверив ацIанвайвиляй амайбурукай хкатна аквадай. Школадин директордин (а чIавуз Велиев Мамед Велибегович тир), муаллимринни аялрин патай адаз еке гьуьрмет авай. Ихьтин гьуьрмет ада гуьгъуьнлай Алидхуьруьн аялрин бахчада кIвалахдайлани къазанмишнай. Мукьвал вахтаралди, чна винидихъ лагьанвайвал, уьмуьрдин юлдаш азарлу жедалди, Тамара Рамазановади аялрин бахчадин гьаятдихъ гелкъведайди яз зегьмет чIугунай. Гьаятра тунвай михьивилерикай чун гьеле рахазвач, ам элкъуьр­на кьунвай жугъунарни кваз, цуьквер цана, гуьрчегарнай ада. Санал кIвалахзавай юлдашриз ам сир ачухиз жедай дустни, авачирбуруз вахни, дидени тир. Исятдани абур Тамара халадални Рамазан халудал кьил чIугваз, абурун гуьгьуьл къачуз мукьвал-мукьвал кIвализ къведа, рикI аладарда, санал кIвалахай вахтар рикIел хкида. Тамара халади гьазурдай милли хуьрекар — чIахарин ва хъчарин афарар, пичIекар, чул, чуьк, гьакIни ширинлухар, иллаки иситIа – садра дадмишай касдин рикIелай абурун тIям мад алатдач…

Тамара хала хьтин дишегьлидихъ галаз сятералди суьгьбетар ийиз жеда. Адан насигьатар, меслятар, теклифар заз пара бегенмиш хьана. Мадни зун гъавурда гьатна: зегьметдал гзаф рикI алай дишегьли хьиз, ам гзаф итижлу ва хъсан суьгьбетчини я. Къуй вичиз Сад Аллагьди яргъал уьмуьр, сагъ чан гурай! Къуй гьа вичи алхишайвал, вичин рикIни веледрикай гьамиша динж хьурай, дуьньяни — ислягь! Амин!

Алава. Юбилейдихъ галаз алакъалу яз газетдиз за макъала гьазурна рекье твазвайди чир хьайила, адан веледри завай агъадихъ галай цIарарни алава хъувун тIалабна:

ГьикI къалурда рикIерин чим дидедиз?

Дережа гуз жедач адан некIедин!

Хизан къени, низам къени, кар къени!

Адал алай берекат, нур — зар къени!

Диде тушни чилин девлет, гьерекат!

Булах я ам, тежедай гьич шуьрекат!

Дуьньядин къул багъишайди балайриз,

Авурди чи гьар са къадам къулайди!..

Азиз диде чи уьмуьрдин бине я,

Ви тIвар, ви кар гьамишанда вине я!

Ирина  Юркъулиева