И йикъара РД-дин туризмдин ва халкьдин сеняткарвилерин министр Эмин Мерданов ва Дагъустандин са жерге тур­агентствойрин регьберар республикадин СМИ-рин векилрихъ галаз гуьруьш­миш хьана. Мярекат 2026-йисуз турист­вилин сезон башламишуниз,  туризмдин хилен къурулушар мугьманар кьабулиз гьазур хьуниз, хатасузвилин, къуллугърин еридиз ва и хиле инвестицийрин чӀехи проектар уьмуьрдиз кечирмишуниз талукьди тир.

Туризм къе республикадин экономика вилик тухуник асул пай кутазвай хилерикай сад я. Пресс-конференция ачухдайла, министрди  къейд авурвал, Дагъустанда туризмдин алай йисан сезон  манийвалзавай са жерге  себебрин – къайи гьавадин нетижайрин ва виликамаз кьунвай са кьадар чкайрикай отказ авунин, куьгьне хьанвай къурулушриз талукь тир  мес­элайрин бинедаллаз башламиш жезва. Рес­публи­кадин властри асул фикир и хел вири патари­хъай цIийикIа туькIуьр хъувуниз гузва: базар законлуди авуниз, мугьманханаяр ва я туристар акъваздай чкаяр эцигун патал чара ­ийизвай такьатрал  кӀеви гуьзчивал тухуниз, Каспий гьуьлуьн къерехдин кластер вилик тухуниз ва ахмиш жезвай сиягьат­чияр икьван чIавалди бес кьадар къимет таганвай кьиблепатан районриз рекье туниз.

Эмин Мерданова хиве кьуна: 2026-йисан гатфарин  гьавадин татугай нетижайри туризмдин хилез са кьадар таъсирнава. Гьеле апрелдин вацра республикадиз мугьман хьун патал виликамаз кьунвай чкайрикай отказ авурбурун кьадар гзаф ва региондиз итиж ийизвайбурун кьадар тIимил хьана. Амма, министрди гьисабзавайвал, им вахтуналди арадал атанвай гьал я. Майдин вацралай башламишна ва гатун кьиляй-кьилиз кьван  гьалар гуьнгуьна гьат хъийида. Гьа са вахтунда и рекье, виликдай хьиз, гуьзлемишзавай мугьманрин кьадарриз талукь рекъемар раижзавач – ихтилат физвайди Дагъустан патал адет хьанвай кьадар арадал хтуникай я.

«Пуд йис идалай вилик  республикада туристрин кьадар садлагьана лап  гзаф ­хьанай. Исятда лагьайтIа, гьалар дуьз туь­кӀуьр жезва, чун «дуьзендал» экъечӀ­зава. 2025-йисан нетижайралди, республикадиз мугьман хьайи туристрин кьадар 1 миллионни 980 агъзур касдиз барабар хьана.  Шаз чна мобильный алакъадин операторривай Big Data лугьудай жуьредин ахтармишунин делилар тIалабнай. Абуру чи гьисабар тестикьарна», – суьгьбетна министр Эмин Мерданова.

Туризмдин хилен къуллугърин законсуз базар кьилин месэлайрикай сад яз ама. «Законсуз бизнес – им неинки бюджет патал зарар, гьакIни сифтени-сифте  турист вич патални хаталувал я. Министрди къимет гайивал, и  хиле арадал къвезвай бедбахтвилин дуьшуьшрин чIехи пай закондилай къеце кӀвалахзавайбурухъ галаз ала­къалу я.

Бизнес «рехи зонадай» акъудун ва къул­лугърин ери хкажун патал министерс­тводи еке кӀвалах тухузва. 2025-йисуз гзаф кьадар мугьманриз чкаяр гунал машгъул 400-далай виниз чкайри туризмдин индуст­риядин хиле гьисабдиз къачунин объект­рин Сад тир реестрдик малуматар кухтун чарасуз тирдан гьакъиндай предписанияр агакьна. И сиягьдик кутун патал мугьманханайри ва мугьманар кьабулунал машгъул кIвалери чпин кIвалахдиз къимет гунин серенжем кьилиз акъудун лазим я.

«Шаз чна, мугьманриз чкаяр гудайла­, закондин истемишунар чIурзавай мугь­­­­­ман­ханаяр винел акъудун патал ах­тар­ми­­­­шу­нар авунай. Тагькимарунар 410-дав агакь­на. Амай вири регионрив гекъигайла, идалай гзаф анжах  Москвадихъ ва Москвадин областдихъ ава», – къейдна министрди.

И серенжемди мугьманханайрин, мугьманар хуьдай кӀвалерин чӀехи пай рехи зонадай акъуддай ва «законлубуруз элкъуьрдай» мумкинвал гана: 300-далай виниз объектри чпиз авунвай тагькимриз фикир гана, къайда чIурзавай терефар арадай акъудна.

ГьакӀни гидар ва экскурсоводар аттестация авунин кӀвалах датIана тухузва. Исятда Дагъустанда аттестация авунвай 250-далай виниз пешекарар ава.

Асул гьисабдай министрди хел идара авунин цIийи къайдадикай лагьана: туризмдин хел  гегьенш хьун мад  рехи секторди ва какатай жуьредин эцигунри, законсуздаказ кIвалахзавай ксарин активвили таъминарун лазим туш. Республика туризмдин базар  законлувилин  жигьетдай  алциф  гьалдиз гъиз алахъзава – тагькимарунар авуналди, ахтармишунралди, чпи чпиз къимет гуналди ва жермейралди.

Министрди Дагъустандин туризмдин рекьин стратегиядин бинеда авай проектрикай сад тир, Дербент райондин мулкунал уьмуьрдиз кечирмишзавай Каспий гьуьлуьн кьерен кластердикайни лагьана. Вичиз «кIвен­­кIвечи проект» лугьузвай ам, графикдиз, чара ийизвай финансриз килигайла,  планда къалурнавайвал кьилиз акъудзава.

Майдандилай къеце авай къурулушриз  ва къенепад аваданламишуниз талукь тир конкурсдин серенжемар гьеле кьиле тухванва. Министрди къейд авурвал, гьукуматди вичин хивез къачунвай мажбурнамаяр – яд, электричество агакьарун ва дибдин маса къурулушар туькIуьрун – кьилиз акъудун лазим я. Гьа и крари я, адет яз, инвестицийрин проектар уьмуьрдиз кечирмишунин гьерекатдиз кьецI гузвайди. Кластер Да­гъустандин туризмдин цӀийи къурулушрин чешнелу проект хьун герек я.

Пресс-конференциядал веревирд авур месэлайрин кьилдин пай, машгьурвилел гьал­тайла, Гуниб ва Хунзах районрилай гуьгъуьна авай Кьиблепатан районриз талукь тир. Министрди  и месэлада барабарвал авачирди хиве кьуна: гзаф  кьадар мулкариз туризмдин хел виликди тухунин жигьетдай еке мумкинвилер ава, амма абуруз ийиз­вай итиж гьелелиг агъузди я.

Гьукумдин векилриз и месэла гьялунин рехъ туризмдин цӀийи хаб арадал гъун яз аквазва.  Эгер исятда  туристри чкаяр кьазвай асул мулкар  Махачкъала ва Каспийск яз амукьзаватӀа, Дербент районда Каспийдин кластер кардик кутурдалай кьулухъ Табасаран, СтIал Сулейманан, Дахадаеван районриз фин патал логистика хейлин къулайди жеда. Кластердин проект кьилиз акъу­дайдалай кьулухъ Дербент районда 12 агъзур касдиз (туристриз) мугьманханайра алава чкаяр жеда. Санлай къачурла, гьисабзавайвал, ида Кьиблепатан Дагъустандин мулкарал са кьадардин «чан хкида».

Эгер  законсуздаказ кIвалахун админис­трациядин хиве авай везифайриз талукь месэла ятIа, какатайвал эцигунрин ва элкъвена кьунвай тIебиат чиркинарунин месэлаяр вири жемятдиз талукьбур яз гьисабзава министрди.

Ада ачухдиз лагьана: дагълух районра ва туриствилин объектрин патав мукьвал-мукьвал какатай жуьредин къайдасуз эцигунар (дезгеяр, алачухар) башламиш жезва. Гьукум карчивилин активвилиз акси туш, ам и кIвалах какатайвал кьилиз акъу­дуниз акси я. «Чун и къурулушар виликди финин терефдарар я, амма и кар дуьздаказ, законрин истемишунрал кӀевелай амал авуна, кьилиз акъудна кIанда»,  – лагьана ада.

Эмин Мерданова республикадин куьчейра, тIебиатда михьивал хуьн тавуникайни виридалайни чӀехи месэлайрикай яз лагьана. Гьа жергедай яз, мярекатдал Ханагдин чарчардин патав арадал атанвай гзаф кьадар законсуз эцигунарни къейдна. Министерстводиз гъиле кьазвай эцигунриз манийвалдай мумкинвилер авач, амма  объектди къанунсуз мугьманханади хьиз кӀвалах башламишайтIа, министерстводиз докумен­тар тӀалабдай, жерме ва кӀвалах акъвазарун патал алахъунар ийидай мумкинвал ава.

Хатасузвилин месэладикай рахадайла,  министр гьакъикъи хаталувилер, жемятдин къурхулувилер ачухариз алахъна. Адан гафаралди, МВД-дин къуллугъчияр туризмдин сезондин вахтунда гужлу авунвай къайдада кIвалахунал элячӀзава, абуру инсанрин кьадар гзаф жезвай чкайрал гуьзчивалзава, муниципалитетрини и кардиз кьетӀен фикир гузва. Санлай къачурла, статистикадин бинедаллаз, Россиядин регионрин арада Дагъустан, Чечня ва Ингушетия турис­тар патал виридалайни хатасуз регионар яз гьисабзава.

«Чи кьилин макьсад Дагъустанда ял ягъун гьар са мугьман патал хатасузди ва къулайди, туризмдин хел лагьайтIа, дурумлуди ва базарда гьуьжетиз алакьдайди авун я», – лагьана Э. Мерданова.

Мярекатдин эхирдай министрди тIебиат­дин бедбахтвилерин чIуру нетижаяр арадай акъудиз куьмек гайи волонтерриз, МЧС-дин къуллугъчийриз ва четин гьалара авай ксариз пулсуздаказ яшамиш жедай чкаяр, тӀуь­нар  гайи, яни чпин везифайрик акат тийизвай куьмекдин гъил яргъи авур экскурсовод­риз, мугьманханайрин иесийриз, карчийриз сагърай лагьана.

Жасмина Саидова