Лезги газетдин” 38-41-нумрайра чапнавай филологиядин илимрин доктор Фейзудин­ Рамазанович Нагъиеван “ЧIалан месэ­ла­яр гьялун квелай гатIунда?” макъалада ган­вай теклифар веревирд авурдалай кьулухъ за жуван фикирарни раижзава.

Гьелбетда, абурун дуьзвал ва дуьз туширвал халкь­ди вичи ва чIалан пешекарри тайинарда.

ЧIалан месэлаяр гьарфаргандилай башламишна кIанзавайди за гьеле  июндин­ вацра “Лезги газетдиз” акъатай са макъалада лагьанай. И месэладив сад лагьайди яз Ф.Нагъиев эгечIуни зун шадарна. Са макъала кхьиналди гьарфаргандин месэла куьтягь хьанвайди яз гьисабна кIандач, вучиз лагьайтIа халкьдин сес сад ва я кьве касдив жедач. Гьар са сесинин ва адан кIа­лубдин жуьрейриз цIуд сеферралди кихлигна кIанда. Гьаниз килигна, зун алимди тади авунин терефдар туш.

Чи гьарфарган арадал гъун патал шумуд алимди шумуд цIуд йисар харжнатIа! Гьуьжет алач, ам регьят кар тушир, гьарфаргандик дегишвилер кухтун мадни четин я. Ам халкьдин къатари сад хьиз кьабулдайдини хьана кIанда эхир.

Фейзудин Рамазанович Нагъиев фонетикадин месэлайрилай орфографиядал, орфоэпиядал элячIнава. И жигьетдайни ада са кьадар фикирар лагьанва. Зун адан вири фикиррал инани рази туш.

Сад лагьайди, гафунин тарих вилив хвейи­тIа, чи чIал кьулухъ гадар хъхьай ми­сал жезва. = ин легьзеда, ситха, хърагъна, лыхъырдан, яхъна, йыхь, йыхъ хьтин гафар гила сивяй цIалцIамдиз акъатдай жуь­реда дегиш хьанва = и легьзеда, стха, рахкурна, къажгъан, кьуна, йиф, югъ ва мсб.

Кьвед лагьайди, мягькем ибараяр чавай­­ дегишариз жедач. Гьавиляй абуруз мягькембурни лагьанва. ГьикI дегишарда “чIар кун” (хабар гун), “цIекь кьецIила” (са затI­ни алачиз), “мука кьал эцигун” (эвленмиш хьун).

Авторди къалурнавай “на лугьуди”, “гардан кIирун”, “са къатда”, “няни хьун”, “югъ акун” ва маса манаяр, зи фикирдалди, къедалди, гьа икI кхьинни ийизва, лу­гьун­ни. ЧIалан гьар жуьре паярикай ара­диз­ атанвай ихьтин ибарайра я Р.И.Гьай­дарова, я М.М.Гьажиева, я А.Г.Гуьлмегьамедова — садани дегишвал тунвач. Гьелбетда, “садлагьана”, “намумкин”, “чирхчир” хьтин битавдиз арадиз атанвай гафар квачиз.

Вучиз чи гьарфаргандай Щ, Ё, Ю, Ь,Ъ акъудун, маса  герек авачир дегишвилер тун теклифзава?

“Галоша — калуш”, “ружье — ружа”, “пиджак — пенжек” хьтин гафар лезги чIалан орфоэпиядинни орфографиядин къайдайра дегиш хьанва, амма “собрание”, “подлежащее”, “сказуемое” ва ихьтин маса  гафар, Асул падеж квачиз, амай падежра, урус чIалан эхирар гадар хьана, чи чIалан тIа­лабунриз табий жезва.

“Яъни” гаф чи чIала ерли авач. Им сад. Кьвед лагьайди, “яни” гафни, союзни яз ишлемишун, “я” сес сивяй акъуддайла яргъалди чIугунилай ва я чIугун тавунилай аслу жезва.

Идалайни гъейри, “яни” гафунихъ “ма­са гафаралди” манани ава.

Манаяр какадарна, са бязи гафариз асул манаяр хгунал, дуьз кхьин хъувунал за ра­зи­валзава, вучиз лагьайтIа А.Фатахован “Эциг­зава, эцигзава, эцигзава”, “Ягъ! Ягъ! Ягъ!..” садрани дегиш жедач. Амма “ашна” га­фуниз Етим Эминан девирдин ма­на хгуз хьун намумкин я. Исятдани ахьтин, манаяр де­­гиш хьана, чеб активный лекси­ка­да амукь­­­завай гафар тек-бир дуьшуьш жез­ва­.

Гьелелиг чи чIала акьван тIал алай чкаяр авач, амма адан тартиб квахьуни къвердавай чун кIеве твазва. Гьавиляй чна вирида хайи чIал сабурлувилелди, мукъаятдиз вичин кьацIал хуьн лазим я. Эгер адаз кьуьк ягъиз эгечIайтIа, шаксуз, ам, аялдин гъиляй аватай чинидин къаб хьиз, кукIвар жеда. Ахпа чун а къапунин кIусар кIватI хъийидай йикъал къведа.

Абдул Ашурагъаев,
дидед чIалан муаллим

1 КОММЕНТАРИЙ

  1. «Тфенг»аваз хьайила,»ружа» герек амукьзаван?Тахьайтlа гафарин сан пара авун патал ян?»Сказуемое» «хабар» гафунив эвез жедачни?

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Войти с помощью: 
Пожалуйста введите ваш комментарий!
Введите ваше имя