Шаир ва прозаик, драматург ва таржумачи Шагьвелед Шагьмарданов 1948-йисуз Хив райондин Яргилрин хуьре дидедиз хьана. Ада Дербентдин педучилищеда ва Москвада М. Горькийдин тIварунихъ галай литературадин институтда кIелна. Армияда къуллугъна, анай запасда авай офицер яз хтана. Хив райондин Хвережрин хуьре муаллим, райондин газетда литсотрудник ва жавабдар секретарь яз кIвалахна. Ахпа Махачкъаладиз атай адакай А.А. Тахо-Годидин тIварунихъ галай школайрин НИИ-да илимдин къуллугъчи, Да­гъустандин писателрин союздин секретарь, табасаран чIалал акъатзавай аялрин «Кард» журналдин редактор хьана. 

Ш. Шагьмарданован шииррин эвелимжи ктабдиз 1979-йисуз дуьнья акуна. Гила ам къадалай виниз хайи ва урус чIаларал акъатнавай поэзиядин ва прозадин ктабрин автор я. Адан девлетлу яратмишунрин кьетIенвилерикай лугьудайла, критикри, кьилди къачуртIа, табасаранрин классикадин адетар лайихлудаказ давамарун къейдзава, амайбурук кваз вичин буба, шаир ва педагог, Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи Ибрагьим Шагьмарданова кутурбурни. Са шумуд йис вилик Москвада урус чIалал писателдин повестарни гьикаяяр, пьеса ва махар гьатнавай «Гатфарин лувак» чIехи кIватIал акъатна. Адаз, шаксуз, Дагъустандин литературадин алай девирдин агалкьунар къалурзавай ктабдиз хьиз килигиз жеда. КIелзавайбурун фикирдиз чна и ктабда гьатнавай повестдай са чIук теклифзава.

_________________________

Чуьнгуьр

(Повестдай чIук)

Нураз чуьнгуьр сифте яз къе Хивда сегьнедал регъуьвал кваз акъвазнавай Яракрин хуьряй тир гададин яшда авайла, чир хьанай­ жеди. Гьакьван чIавалдини, гьелбетда, ме­хъер­рик ва гьар жуьре мярекатра ада чуьн­гуьрдихъ галаз язавай манийриз яб ганай, амма а сеферда тезенаг адан аялдин назик рикIи чIугунай ва чуьнгуьрдин ван ­гьамишалугъ яз адан чанда гьатнай. Им фад хьайи кар я – вахтни масад тир, умуьрни…

Майдин юкьвариз вегьенвай. Нянихъ нехир хуьруьз хкведалди вилик Нура гьаятда дана кутIунзавай. Жалан ахъаяй ванцел элкъвей адаз буба ва адахъ галаз мад са вад итим акуна. Абурукай сад адаз танишди тушир, муькуьбур – вилик-кьилик квай гьуьрметлу хуьруьнвияр. Нуран фикир бубадин гъиле авай тIамайрин парчадин яргъ алай футлярди желбна. ЧукватIур ятIа, амма ихьтин кIарасдин чIехи тIур адаз садрани акурди тушир. Вич лугьумир, им чуьнгуьр тир – ашукь Этег Гьасанан чуьнгуьр. (Вирида адаз гьакI лугьудай, анжах ам гьинай ятIа, адан фамилия гьикI ятIа лугьун четин акъваздай.) Этег Гьасанан чуьнгуьр амайбурулай екеди тир, адал муьжуьд сим чIугунвай…

Ашукьар атайла, адет яз, хуьруьнвияр клубдиз кIватI жедай, амма и сеферда ада Нуран бубадин кIвале манияр ядайвал хьанай, вучиз лагьайтIа вилик квай юкъуз вини магьледа са гъвечIи руш кьенвай. Къайда хвена, дерт атай кIвалин чIе­хидавай ихтияр тIалабнай. Кьейи рушан бубадини, адаз ашукь атанвайдакай лагьайла, хуьруьнвийрикай садан кIвале кIватI хьун меслятнай. Нуран буба амайбурулай вилик ашукьдиз вичин кIвализ илиф лугьуз агакьайвиляй ва абурун кьулухъ галай кIвал гегьеншди тирвиляй гьана кIватI хьун кьетIнай.

Къе нянихъ чпин кIвале ашукь Этег Гьасана манияр ядайди ва ана хуьруьнвияр кIватI жедайди чир хьайи Нуран кьарай атIана. ТIурутIум акатай ам гагь, кIвалин ракIара акъвазна, дикъетдивди ашукьдиз килигдай, гагь ада, гьаятдиз звер хъувуна нехирдай хтай кал кутIундай, гагь кIвализ кIарасар хкидай, гагь, вилик экъечIна, хипер гьаятдиз хъиядай. Вири и крарихъ ­галаз санал ам варарихъ кIватI хьайи ­аялрихъ галаз рахаз ва абурун суалриз жавабар гузни агакьзавай. Ада фурсар ­ийизвай, икьван чIавалди аялрикай мад гьич садан кIвализни ашукь атанвачир эхир!

Теспача хьанвай Нура иниз-аниз чамарарзамаз, кьулухъ галай кIвал хуьруьнвийрай ацIана. Виридаз чкаяр бес хьаначир, жегьилар ва дишегьлияр, ракIар ачухдиз туна, дегьлизда амукьнай, аялрини дакIаррихъ, къунши кIвалерин къаварал чкаяр кьуна. Абур къуншидин багъда хутун тарарани, кукIрух хьана, ацукьнай.

Нура, вичел гьалтайтIа, виридалайни хъсан чка кьунай – ракIарив гвай цлан дакIарда. Анай акъудай хъуьцуьганрални кавалрал мугьманар ацукьнай. Еке цуьквер алай читинин пердеди кIевнавай ам цлан дакIарда ацукьнавайди садазни аквазвачир. Вичиз адаз цланни пердедин арадай къаншарда цлан кIане ацукьнавай ашукь лап хъсандиз аквазвай.

Ингье ада, къатламиш тежез, гуьзлемишзавай легьзе алукьна: ашукьди парчадин футлярдай чуьнгуьр акъудна. КIвале авай вирида, кисна, гуя нефесни акъуд хъийин тийиз, адан гьар са ериш гуьзетзавай. Чуьнгуьрдин гуьрчегвал вуч тир! Филдин кIарабдин гъвечIи кьуларалди чIа­гурнавай адан тум нур гуз акъвазнавай, элкъвей къвалал ифей ракьалди гуьрчегдиз кхьенвай: «Ашукь Гьасан».

Чуьнгуьр мукъаятдиз гъилерал къачуна, ашукь Гьасана тезенаг явашдиз симерик хкIурна. Сифте сесер акъатнамазди, кIвал капар ягъунин ванци къачуна. Нурани капар янай, анжах — кьезилдиз, вич цлан дакIарда ацукьнавайди чир тежервал.

Ашукьди тезенаг, гьар са симинив кьилди гвягъиз, чуьнгуьр куькда туна. Ахпа ам, вилер кIвалин юкьвал чилиз килигиз, гьикьван вахтунда ятIани кисна, ахпа ада тезенаг туьнтдиз симеривай гуьцIна. Тезенаг авай адан эрчIи гъил къвердавай йигин жезвай, чапла гъилин тупIарни симерилай агъуз-виниз катиз эгечIна. ТупIарин юзунриз килигна, сесерик гагь тади акатзавай, гагьни абур яваш жез авахьзавай, гагь кIевиз акъатзавай, гагьни секин хъжезвай ва гъалуна твазвай къашарин тегьерда макьамдиз элкъвезвай. Ашукьди мани яна. Адан туьтуьнай сесер зурзун квай лепейралди акъатзавай ва манидин чIалар макьамдик акахьна авахьзавай… Амма Нур гьейранарайди ашукьдин мани ваъ, ада чуьнгуьр ягъунин магьирвал, симерай акъатзавай суьгьуьрдин сесер тир. Гагь-гагь ашукьди чуьнгуьр, бейхабар цавуз гадариз, кьан хъийидай, амма идакди манидин гьава ерли чIур жезвачир. Гьар са манидилай гуьгъуьниз яб гузвайбуру кIевиз капар язавай ва гьарайдай: «Сагърай!.. Сагърай, гьуьр­метлу ашукь!..»

Вад яни, ругуд яни мани тамамарайдалай кьулухъ ашукьди чуьнгуьр мукъаятдивди къвалав эцигна, вичин вилик квай тарелкадай къачуна, ицIи кака хъвана. Какаяр Нура, бубади тапшурмишна, гьеле мугьманар кIватI жедалди гъанай. ИцIи какайри сес цIалцIамарзава, ачухарзава лугьуз ихтилатзавай. Мадни бубадиз Нура, хъсандаказ михьна, гъуьр ядай саф гъанай. Тажубни хьанай: им квез я? Вич лугьумир, сафуниз пул вегьедай адет я кьван, ашукьдиз ада ягъай манийрин гьакъи. Гьар са манидилай кьулухъ кIвалин и ва я атIа пипIяй, гьатта дегьлиздайни гъилерай-гъилериз вугуз, пулар ракъурзавай ва абур сафуниз аватзавай…

А йифиз ашукь Гьасана, суьгьуьрдин чуьнгуьр гвай устадди, табасаран, гьакIни азербайжан ва лезги чIаларал гзаф манияр янай. Манийрин арайра ада жуьреба-жуьре агьвалатрикай итижлу суьгьбетарни ийизвай, риваятар, кьисаяр ва къаравилияр ахъайзавай. Яб гузвайбуруз виридалайни гзаф Куругълидикай риваятар бегенмиш хьанай. Азербайжан чIалал мани тамамарайла, ада манидин мана-метлеб хайи чIалални хълагьдай, вучиз лагьайтIа, гзафбуруз, иллаки жегьилриз, а чIал чизвачир.

Ашукьди гьикьван манияр янайтIа ва гьикI яргъалди кIвале хуьруьнвияр­ амукь­найтIа, Нуравай лугьуз жедач:­ са арадилай, гьикьван кIевиз акъвазиз алахъ­найтIани, адан вилер акьал жез эгечIна, вич гьикI ва мус ахварал фенатIа ам гъавурда акьунач… Ашукь Гьасаназ эхирдал кьван яб гуз тахьунин гьайиф ада исятдани чIугвазма. Гьайиф гьикI тахьуй, мад садрани адаз ашукь Гьасанан я чуьнгуьрдин аваздин, я манийрин ван атун хъувуначир…

Гуьгъуьнин йикъан пакамахъ фад (Нур фад къарагъиз вердиш тир: хипер суьруьдиз гьалун адан хиве авай, хуьрера хипер­ лагьайтIа, карай экв малум хьанмазди­ акъуд­­дай адет я), перем алукIиз-алукIиз, ада кьулухъ галай кIвализ зверна – вучиз­ ятIани, адаз ашукь са масадан кIвализ ксуз хъфиникай къурху авай. Явашдиз, ван тийи­дайвал (кьулухъ галай кIвалин ракIари, ара физ петлийриз ягъ язавайтIани, та­кIанз-такIанз, чIигъчIигъардай) ракIар жизви ахъай­на, Нура кIвализ вил яна ва пипIе акъвазарнавай чуьнгуьр акурла, регьятдиз нефес акъадарна. АкI кIан хьанай хьи адаз симерик кягъиз, гьатта тупIари абур гьисс авурди хьиз тир… Амма кIаникай атай дидедин ванци хипер акъудна кIанзавайди рикIел хкана. Дидедикай кефи хана, секи­нариз тежезвай мурадди тади кутазвай адан рикIел гьикI хипер суьруьдиз янайтIа ва кIвализ хтанайтIа аламукьнач. Гьан, гила адавай, ашукь ксанмаз, чуьнгуьрдихъ гъил галукьариз кьванни жеда, ахпа…

Кьулухъ галай кIвалин ракIара Нура­ кьил гьакьдай кьван хъиткьер авуна ва ашукь гьинал ксанватIа килигна. КIвале ашукь ксай гелни акун тавурла, ам тажуб хьанай. Анжах кравутдал, гьамиша­ хьиз, кьил дакIардихъ элкъуьрна, буба ксанвай­. Тежер кьван шад хьайи Нур кIвачин ту­пIаралди-тупIаралди чуьнгуьрдихъди фе­на. Чуьнгуьрди ам гуя вичихъди ялзавай, амма абурун арада авай мензил тIимил тежезвайди хьиз, ам яргъалди фенай. Са гьикьван ятIани вахтунда ам, кичIез-кичIез, чуьнгуьрдал гъил яргъи тежез, ацукьна. Ахпа, ксанвай бубадиз вил яна, ада чIехи тIуб къерехдин симинив галукьарна. Чуьнгуьрдай сес акъатнач – Нура адахъ гьакьван мукъаятдиз галукьарнай. Кьвед лагьай сеферда ада симинихъ кIевиз хьиз галукьарна, ажайиб сес акъат­на: зив-в-в… Гьар сеферда ихтилатда чуьнгуьрдин тIвар кьурла, а сес гилани адан япара акьазва… Мад бубадиз вил яна, сесер акъуд хъувун виже къвезвачир, ам ахварай аватун мумкин тир, Нура мукъа­ятдиз, яваш юзунралди чуьнгуьрдин тум кьуна, ам вичин хурув агудна. И легьзейра чуьнгуьр хурудив гвай Нуралай бахтлу кас дуьньяда бажагьат авай. Ада вич сегьнедал экъечIнаваз фикирдиз гъана, залда ацукьнавай инсанрини чуьнгуьрдин къвалал «Ашукь Гьасан» ваъ, «Ашукь Нур» гафар кIелзава… Чуьнгуьрдин тум кIевиз кьунвай чапла гъилин тупIарик гуя чеб чпелай юзун акатна, агъуз-виниз жез, абур лацу ипекдин пердейрин арайра къекъвена, эрчIи гъилини вичи-вичелай симерикай тезенаг хкудна… Тезенаг симерихъ галукьзавачир, амма тупIар юзазвай ва Нураз гьинай ятIани агакьзавай са гьихьтин ятIани аваздин ван къвезвай. Эвелдай жизви акъат­завай сесер, мукьув агакьиз, гужлу жезвай… Чуьнгуьрдай ван акъатна – Нура, хабар тахьана­, тезенаг симерихъ галукьарна. Ада тадиз симерал тупIар илисна, тезенаг абурук кутун хъувуна. Амма ван кIевиз акъатнай, кравутди чIигъчIигъарна, буба мягьтелвилелди Нураз килигна. Хва квел машгъул ятIа ада кьатIанвачир. Ахварикай михьиз уях жез, ада вилер акьализ-ахъайна, спелар юзурна. Нур, адан гьарайдин гафар гуьзлемишиз, гьа алайвал кьурана: чарадан затIарик, ихтияр авачиз, хуькуьрун бубадиз пара такIан крарикай тир. Анжах и сеферда Нурав гьарайдин гафар агакьнач, чина хъвер аваз, адаз килигиз, бубади жузуна:

— Чуьнгуьр язавани?

Вуч жаваб гудатIа тийижиз, Нурай гаф акъатнач: эхь лагьайтIа, ада, ихтияр авачиз, чарадан затI къачурдай жезва, бес ваъ гьикI лугьурай, ам чуьнгуьр къужахда аваз ацукьнавайла? Ада фикирзамаз, бубади мад хабар кьуна:

— Вазни къачудани ихьтин чуьнгуьр?

Инал са тIимил амай ада лугьуз: «Эхь!» Амма вучиз ихьтин чуьнгуьр? Бубади зарафатзаватIа гьа? Суал жаваб авачиз тун хъсан яз гьисабна, Нура  чуьнгуьр мукъаятдиз вичин чкадал пипIе акъвазар хъувуна. Жаваб агакь тавур ва ада, мад симерихъ галукьар хъувун тавуна, чуьнгуьр чкадал эциг хъувурди акур бубади, белки, хцин хатур амукьна лагьана фикирна, адаз вичин патав эверна, кравутдин къерехдал ацукьарна, гардандихъ гъил вегьена, лагьана:

— Чна ваз чуьнгуьр къачуда… И мукьвара буба Кьасумхуьрел фида, ана базарда Агъа СтIалдилай тир устIарри хъсан чуьнгуьрар маса гузва. Валай алакьдани чуьнгуьр ягъиз чириз?

Бубади зарафат тийизвайдан гъавурда акьур Нура кьил эляна. Бубади адан кьи­лелай гъил аладарна, акI хьайила, хабар такьуна, мугьмандин алат къачуникай хъел атанач. Бубади вичиз гьарай тийидайди чир хьайи Нура яваш ванцелди жузуна:

— Дах, адан тумуникай куьрс хьанвайди вуч я?

— Вуч куьрс хьанва адан тумуникай? – суалдиз суал гун хъувуна бубади.

Нура, катна фена, мад чуьнгуьр гъилерал къачуна (гила и кIвалах кичIе тахьана ийиз жезвай), адан тумуникай куьрс хьанвай къизилдинни гимишдин гъаларин курквачI къалурна.

— А-а-а! – хъвер акатна бубадик. – Зани фикирнай, ида квекай лугьузва… Им курквачI я ман.

— Ам вуч патал я?

— Вуч патал я? – вич-вичивай квахьай буба кисна, ахпа ада жаваб гана: — Иердиз акун патал! – гуя вичин жавабдал вич аламат хьана, ам хъуьрена.

Автор: Шагьвелед  Шагьмарданов

Лезги чIалаз элкъуьрайди А. Омаров я.

«Лезги газетдин» 2026-йисан 5-нумрадай