Ада чпин хуьре медресада кIелна, диндин ва тIебии илимар, араб ва туьрк чIалар чирна. Хайи ва туьрк чIаларал шиирар теснифзавайди ва манияр лугьузвайди яз машгьур хьана. Шииррин эхирда ада вичин тIвар кьве жуьреда къалурзава: Ахцегь Назим ва Ахцегь Магьарам. Эсерра ада дуьньядин гьаларикай дерин веревирдер ийизва, эдебсузвилер негьзава, ам гьахъсузвилериз акси экъечIзава. И шаирдин эсерар жа­гъур­на, сифте яз М. Ярагьмедова печатдиз акъудна.

«Лезги газетдин» 2025-йисан 16-нумрадай

____________________________________

Ахцегь Магьарам

1731 – 1807

Алкьвадар Гьасанан «Асари-Дагъустан» ахъай хъийин. Адан эхиримжи гафуна ганвай «Дагъустанвийрикай тир кьенвай ва чан аламай алим муаллимрикай» параграфда куьрелди лагьанва: «Кьвед лагьай Сурхай-хандин девирдин чIехи алимрик… физикадинни фило­софиядин тарсар гузвай Ахцегь Магьарам эфендини­ акатзава. Ам Куьре округдин Магьмутахуьруьз куьч хьана ва ана цIайлапанди яна кьена. Вичин бубадилайни артух алим тир адан хва Гьажи Селимэфендидини яргъал йисара а хуьре чирвилер чукIурна, ахпа ам Вини Ярагъдал куьч хьана, гьана муаллимвал авуна ва 1851-йисуз кьена…»

Чи девирда Ахцегь Магьараман эсерар жагъур хъувур Гъалиб Садыкъиди, вичин мягьтелвал чуьнуьх тавуна, кхьенай: «…Гьасан ал-Алкьвадариди вичин улу-буба Магьарам эфенди ал-Ахты а заманадин лап зурба алимрикай сад тирди къалурнаваз, ам шаирни тир лагьана къейднавай чка авач. Амма Магьарам эфендидин шаирвал адан алимвилелай са кIусни агъузди туширди чаз гуьгъуьнлай инай-анай гьатай шиирри успатзава…»

«Лезги газетда» 30 йис вилик Гъалиб Садыкъиди Ахцегь Магьараман кьве шиир (Къачмаз Саидан кьве шиирдихъ галаз санал) ва адакай куьруь, амма фикир желбдай суьгьбет авуна: «…Гьатта вичин хайи птул Гьасан ал-Алкьвадаридини ам шаирни тир лагьана са гаф кьванни кхьенвачир. Я Мегьамед ал-Ярагъидикай малуматрани Магьарам эфенди Мегьамед Ярагъидин иранбуба ва устад тирди къалурнавач. И малуматар чаз дуьшуьшдай хьиз гьатайбур я.

Етим Эминан уьмуьрдин ва яратмишунрин винел­ кIвалахдайла, заз Штул гьажи ТIагьир эфендиди кхьенвай са шиирдай ам Магьарам эфендидин шиирдиз кхьенвай жаваб тирди жагъана. Гуьгъуьнлай чи хизандин ктабрикай садай заз Магьарам эфендидин шиирарни гьатна. Мавлуд Ярагьмедовани адан бязи шиирар дуьздал акъуднава.

Салигь эфенди, Магьарам эфенди ва Саид эфенди ал-Къачмази хьтин еке шаиррин эсерар чи чIалаз таржу­ма авун лап четин месэлайрикай я, вучиз лагьайтIа, исятда официальнидаказ кьабулнавай чи словарра гьеле 40-йисаралди чи халкьди ишлемишиз хьайи илимдинни эдебиятдин куьгьне терминрикай саки са затIни амач. Абур вири урус терминриз элкъвенва. А гафар квачиз шиирар таржума авунни мумкин кар туш. Гьавиляй вири а гафар сноскайра таржума авун чарасуз жезва. А девирдин шиирар кIелдай къайдаярни чи гилан­ кIелдайбуруз чизвач. Чахъ виликан яргъи сесер саки амач…»

Гила чаз чидайвал, и алим ва шаир Самур магьалдин Къутунхърин хуьре дидедиз хьана, амма гъилин хатIарин ктабра ам Магьарамэфенди ал-Ахты яз гьатнава. Ада Ахцегьа медресада машгьур алим ахцегьви Агъадин хва Агьмедкъулидин гъилик кIелна, гуьгъуьн­лай девирдин маса чIехи алимривайни тарсар къачуна. Ада вичи, гзаф кьадарда масабурухъ галаз, Ярагъ Мегьамедаз, Ахцегь Мирзе Алидиз, Рухун Алидиз тарсар гана. Ахцегь Магьараман Шиназ Исмаилахъ, Шиназ Саидахъ, Малла Исмаилахъ, Къачмаз Саидахъ, Аракандай тир Саидахъ галаз алакъаяр хьайидакай ада ва адаз кхьенвай чарарай аквазва.

Ярагъ Мегьамед вичин муаллимдин руш Айишатал эвленмиш хьанай. Амни Алкьвадар Гьасанан диде Гьафизат адан руш я. Лугьузвайвал, Магьмутахуьруьз (Мегьарамдхуьруьн районда авай а хуьр гила амач) Ахцегь Магьарам хизанни галаз Сурхай хандин медреса ахъаюнин ва ана тарсар гунин теклиф кьабулна атанай. Алим, сухтайрихъ галаз физикадай тежрибаяр тухудайла, цIайлапанди янай.

Ахцегь Магьа­рам­акай малуматар Дургелидай тир Назиран (1891-1935) “Дагъустандин алимрин биографийра рикI шадардай легьзеяр” ктабдани ганва (урус чIалал и ктаб чи йикъара Москвада акъатна). Адан ирс кIватI хъувунал М. Ярагьмедов машгъул хьана. Филологиядин илимрин кандидат А. Мирзебеговахъ марагълу «Ахцегь Магьарам эфенди: уьмуьр, ирс, кьисмет» макъала ава. ЧIехи алимдин къамат Гь. Къурбана «Яру Ярагъ» романда (2018) арадал хканва.

Гь. Чандаров

_______________________________________

Къошма

 

Хер хьайи рикIинди дерт-гъам чIугун я,

Вилерлай къвез-къвез накъварин селлер,

Заз кIанид а хуш беден акун я,

Зи ярдин пIузар я набатдин шекер.

 

Чин адан реъна1 я, либас зиба2 я,

Гардан мина я, вич хуш суна я,

Дуьньядин девлет, рикIизни иззет,

Гьам тушиз низ за ахъайин рикIин дердер.

 

Ашкъи чуьнуьх тир зулум я чандиз,

Ашкъи авач – вуч я къимет имандиз?

Къурбанд я зи чан ашкъид султIандиз,

Вири беден зи, гьам рикI, гьам жигер.

 

Акур бере заз чиналлай а хал,

Руьгь ргаз къене, мез жеда зи лал,

Зи рикI кабаб яз, вилик ви суфра,

Пагь, кьазвачни, яр, ви вилик иер!

 

Ви тIвар ийизва за гьар чIавуз зикир3,

Рабби, гьар чIавуз я зун тек ви закир,

Инанмишарна, Халикь, Вуна а зи яр,

Ахты шаирдин я ам рикIин бегьер.

 

Ракъурна

 

Къаркай са юкъуз чи играми тир шагьдиз

Чин мармар тир кьве пIуз ширин ракъурна,

Гуьзелвилин багъда вич битмиш хьайи

Еке савкьат са невжаван ракъурна.

 

Агакьайд зал лап са мелек-зада я,

Ви къудрат, эй шагь, я гьадан зияда4,

Зи итимвал Вуна саймиш авуна,

Ви патай заз са гуьзел алван ракъурна.

 

Зи гуьзелдин пIузар лали Яман5 я,

Беден беллур6, акун гьакьван хъсан я,

КIан хьана заз, на лугьуд, ам зи чан я,

Са шак авач, нури-земин7 ракъурна.

 

Ажеб дуьзмиш тушни адан либасар,

Билбил пехил жез, хьайила а сесар8,

Акурла заз адал алай атIласар,

Пехил ийиз, гьар са хаин ракъурна.

 

Вуч гаф ава гуьзелдин магьирдиз9,

Къуй хьурай ам алемариз загьирди,

Ракъин кIаник кузвай Ахты шаирдиз

Четир хьтин ажеб серин ракъурна.

 

Гъам-гьижрандин хер хьайи рикI

 

Гъам-гьижрандин хер хьайи рикI

Ашкъидин ягъмурдин хурук акатна,

Уьмуьрдин бахт къизилгуьл цуьк хьиз аквазва,

Ширин кьве пIуз акьална, ам вич катна.

 

А шумал чан парталривди тир дуьзмиш,

Ийидач жал ада яраб зун агъмиш,

Катран вилер, куьз ийидач зун дадмиш?

Фида жал вун яраб залай алатна?!

 

Зулумдикай заз са чара тавуна,

Имандивай тамам чара авуна,

Вуна захъди ихьтин ара авуна,

Зун гъуьлуьз гьаркьна, вун гьиниз катна?

 

Заз аквазва, а мез, вирт хьиз, ширин я,

Яр патал зи муьгьуьббат лап дерин я,

Вун къакъатун заз кьадарсуз четин я,

КIан туш заз ви дерт завай акI къакъатна.

 

Инсаф ая ви тIвар зикир ийизвай,

И факъирдиз вакай фикир ийизвай,

Ви тIвар даим меци тикрар ийизвай

Ахты шаир тамир валай алатна.

__________________________

1  Реъна – са цуькведин тIвар.

2  Зиба – гуьзел партал.

3  Закир – Аллагьдин тIвар зикир ийизвай кас.

4  Зияда – кьадардилай артух.

5  Лали Яман – ямендин цуьк.

6  Беллур – гьамга (хрусталь).

7  Нури-земин – чилерин нур.

8  Сесар – «сесер» гафунин ахцегь нугъатдин вариант.

9  Магьирди – виридалай артухди.

Туьрк чIалай таржума авурди Гъалиб  Садыкъи я.

«Лезги газетдин» 2026-йисан 9-нумрадай