Кабинет кьвед лагьай мертебада ава. Алимдин кабинет, адет яз, дамах гвачирди, анжах лазим затIар авайди жеда. Лазим затIарни – экуь кIарасдин чIехи тушир кьве стол, кьве шкафни. Ял ягъун патал гъвечIи, амма къулай диван. Столрал чарарни ктабар, абурай шкафарни ацIанва. Экв гзаф ава и кабинетда. АкьалтI тийир ван ацалтнавай проспектдихъ элкъвенвай дакIардай гуьрчег шикил – технический университетдин кьуьзуь ва кьакьан тарари фирягь куьлгейри серинарнавай михьи гьаят. Гаф кватай чкадал ада лагьанай:

– И къавах 1987-йисалай­ экъечIзава. И цIийи корпус­ эцигайла, машмашрин, маса емишрин тарарни акIурнай, ци­пицI­рин чIереярни кутунай. Ина лабораторийрин базани, амай вири крарни зи девирда арадал атайди я.  

ЦIуд йисар алатнаватIани, Дагъустандин технический университетдин и дараматдиз гилани «цIийи корпус» лугьузма. Зун иниз профессор Ибрагьимов Авес Ибрагьимовичан кьилив атанва. ЦIинин йисуз рес­публикадин кьилин школайрин­ алимрикайни муаллимрикай ви­ридалайни яшлубурукай сад тир адан 85 йис тамам жезва. Амма адан юзунра, ачухарзавай­ фикирра, лугьузвай гафара кьуьзуьвилиз хас зайифвал кьатIуз жезвач. Чи ихтилат­ регьятдиз­ къвезва, рикIел хкунри­ ам мукь­вал-мукьвал шадарзава, зара­фат­ни ийиз тазва. И руьгьдин­ гумрагьвал, фикирзава­ за, тIе­биатдини гана, уьмуьрл­ух жегьилрихъ галаз кIва­лахай­виляй­ни куматIа адак? Куьруьди тушир уьмуьр­ тухвай къайдади, ам къени­ кIвалахрай ацIуриз алакьуни­ адаз и къуват ганватIа? Ада суьгьбетзава, за яб гузва… 

Бинейрикай

Зун дидедиз Баку шегьерда хьайиди я. Дуьньядиз атай вахт чIу­лавди хьана: 1941-йисан зул. Зи дахди нафтIадин мяденда бурильщиквиле кIвалахзавай. Анай чун хуьруьз хтана, Мегьарамдхуьруьн районда авай Муьгъвергандал. Вини Муьгъверганрин хуьр авай, гьамни зи рикIел алама. Зи 7-8 йис тир, хуьр агъаниз, исятда­ авай чкадал куьч хьайила. Гьеле­ 30-йисарин эхирра. Агъа хуьре кIвал эцигайла, вининани чи кIвал амай. Зи 2 йисни 10 варз тирла, диде рагьметдиз фена. Ам хъфенай чпин хуьруьз, вини кьиле авай Крказ (гила а хуьр амач) азарлу бубадихъ гелкъвез. Тиф гьатнавай чи пата. Дидедин буба тифдик 7-майдиз кьена, адакай акатай диде вич –  14-майдиз. Чидач, диде­ вич, цифедай аквазвайди хьиз, зи рикIел аламани, тахьайтIа, заз адакай чизвайди ахпа ван атай гафар яни.

Чи дахдихъ чун авай пуд гадани кьве руш (гъвечIизмаз рагьметдиз фейи гадани руш гьисаб тавуна). ЧIехи стхади Бакуда пединститутда кIелзавай, гьанай ам дяведиз тухвана. Сталинградда женгерик экечIай ада дяве Кенигсбергда куьтягьна. Ам 1945-йисан эхирра кIвализ хтана. Аялрикай зун виридалайни гъвечIиди, зи вилик квай вах залай пуд йисан чIехиди я. Диде амач, буба мажбур хьана эвленмиш хъхьуниз­. Бес аялриз-кIвализ килигдайди кIан­­­дачни? Зи кьуд йис тиртIа, лугьуда за, ада паб хкайла. Ам зи дидедин дуст дишегьли тир, гьанлай бубадизни чидай. Кьисметди чин къалур тавур дишегьли тир. Адан вад стха дяведиз фена, садни хтанач. Вичиз кьве аял авай, гьабурни амукьнач… Адет яз, тахай дидедикай хъсан рахадайди туш. А дишегьлидикай са къайи гафни завай лугьуз жедач. Бубани ам арада гьуьрмет аваз яшамиш хьанай, зи хайи дидедихъ галаз хьайидалай артух уьмуьр акъуд­най бубади адахъ галаз.

Хуьряй чун Махачкъаладиз­ атана. Ина урусрин сураринни­ вуздин вирин арада нефтепе­ре­­гон­­ный завод авай, дахди­ гьана­ кIвалахна. Зун сад лагьай­ класс­диз 13-школадиз фена, ахпа­ 7-школа эцигайла, гьана кIел­на­­. 1957-йисуз, за 7-класс куь­тя­гьай­­ла­, дах инвалид яз пенсиядиз­ экъечIна. Чун мад хъфена хуьруьз­. Дах вичин девирдин, дуьнья акур, инсанда усалвал кьабул тийир, векъини жедай, амма рикI михьи итим яшайишдин са бязи крара дугъри, гьатта, лезгийри лугьудайвал, авам кас тир. (Адак хъуьруьн акатзава.) Шегьерда чаз ганвай кьве кIвалин квартира ада вахкана. Комендантди адаз лугьузва: ви аялар агакьзавайди я, квартира жуваз тур. Чун хуьруьз хъфизва, лагьана дахди, ина зи дуст ава, квартира гьадаз хьурай…

Сифте камар

Хуьре 10-класс куьтягьна зун Махачкъаладиз атана. А чIавуз ДГУ-да инженерно-технический фа­культет ахъайнавай, гьаниз документар вугана. Зи аттестатда къиметар кьве «кьудалай» гъейри амайбур вири «вадар» тир, экзаменар вахкана, конкурсдай фенач. Гьан, гила вучда? Хъфена хуьруьз. Дахди вугана зав вичин рабочий форма, туна зи жибинда пуд виш манатни, лагьана: алад, кIвалаха!

Гьа икI, гила лугьудайвал, гьеле аялзамай зун, чIехидан уьмуьр башламишиз, мад хтана Махачкъаладиз. Гьина акъвазда, гьиниз­ кIвалахиз фида? Чи хуьруьн гада­яр авай, студентар, кIвал кьуна, яшамиш жезвай, сифте зун гьабу­рухъ галаз хьана. Са арада кIва­лин иеси дишегьлиди лагьана: ам вучтинди я, пул тагуз, яшамиш жезвай? КIвалахни жагъизвач, прописка авачирвиляй эцигунрал тазвач, гьатта грузчик язни къачунач, бес вун гьеле агакьнавач. КIеве гьатна зун. Ахпа, гьикI ятIани, сада меслятна: гьуьлел алад, матросвилиз, ксудай чкани жеда, недайдини, къазанмишни ийида. Куьрелди, хиялдани авачир Каспийдал сирнавзавай гимидиз акъатна зун, эвелдай матрос, ахпа боцманни хьана. Кьве йисуз­ гьана амукьна. Еке къазанжияр авачиртIани, закай инсан авур, ри­кIелай алат тийидай кьве йис…

Къилих  мягькемаруникай

Ибур 1957-1959-йисар тир. Тан­кердикай туькIуьр хъувунвай чи «Лафарг» гимиди (Поль Лафарг, Карл Марксан езне, ктабрай­ рикIел аламани?) балугъчийриз къуллугъзавай. Балугъчийрин­ гимияр, йифиз электричестводин  экуьнал­ кIиз­рияр кьазвай сейнерар, кIва­ла­хал экъечIайла, яргъалди гьуьлел аламукьдай, абурухъ галаз – чунни. Садра чун тамам зур йисуз гьуьлел хьанай. Азербайжанда, пуд лагьай пог­ран­зонада, им Куьр вацI гьуьлуьз авахьзавай чка я, база авай. Чун гьана акъваздай. Чи гимида балугъчийриз лазим вири авай: туьквенар, пек-партал чуьхуьдай чкаяр, кIвалихъай къакъатнавай инсанриз лазим маса къуллугъар.

Гьуьлел кIвалах, лугьун хьи, кьезилбурукай туш, бязи вахтара­ хаталудини я. Муькуь патахъай­ килигайтIа, ада инсандин къилих­ мягькемарзава, ам рикIяй кичI акъу­диз вердишарзава… Садра чун Дербентдиз къаншарда, гьуьлуьн терминдалди, траверзда ви­ри­да­лайни дерин чкадал (ана Каспийдин деринвал са километр­див агакьзава), къати тIурфандин хура гьатна. Им гьихьтин кар ятIа, инсандиз вичиз акуна кIанда. Физвай гимидал лепе ваъ, цин сагъ са дагъ къвезва, ахпа, шарах! Авуна, адал аватзава. А чIавуз рулдихъ акъвазнавайди зун тир, акуна, гимиди рулдиз яб гузвач. Хабар гана капитандиз. Вуч хьанва? Кьве двигатель ава чи гимидихъ, кьве цIапурди адаз худ гузва. Лепеди цавуз акъудайла, цикай хкатай цIа­пурар элкъуьнин зарбвал садлагьана артух хьана, са цIапуррин гиг хана.

Гана SOS-дин сигнал Махачкъаладиз, анай жаваб: тIурфан гужлу я, къутармишдайбур ракъу­риз жезвач. Куьмек чал Бакудай агакьна. Пакам кьиляй, экв ачух жедайла, къутармишдайбурун гими атана. Чи чIур хьанвай гими клюзрай тухванвай, кнехтрал элкъуьрнавай канатралди галкIурна кIанзава гьадахъ, ада чун хутахдайвал. Хаталу кIвалах я. Ни ийида? КичIе я, гадаяр физвач. За лагьана: зи кIвачер яхъ, бортунихъай куьрс хьана, канат кутIундайвал. Куьрс хьанва зун, гимидихъ галаз гагь цавуз акъатзава, гагь агъуз ават хъийизва. Эхирни галкIурна куьмекчи гимидихъ, ада чун Бакудиз хкана.

Кунни авунай чи гими. Садра Бакуда портуна акъвазнава чун. Пирсдал са патахъ фад цIай кьадай кудай затIар авай танкер гала, ана цIун цIелхем акъудун къадагъа я, и патахъ – чун. Акъатна гьарай-эвер: кочегаррин каюта кузва, машинрин отделенидиз гьакI лугьузвай. Ката зунни гьаниз. Ийир-тийир хьана, кат-калтуг я ина авайди. Рак ахъаяйла, шагьвар фена, цIай мадни къати хьана. Яхъ за огнетушитель, ам хьана куьгьнеди, ручка алатна. Зверна виниз, спардекдал, яд ядай ведро жагъуриз. Ам гваз хкведалди, гадайри шланг кутуна­. Гила цIун хуруз фена кIанзава. Ки­чIезва эхир, жува-жуваз лугьузва: вун кичIерхъан яни? Жавабни гузва: ваъ, зун аниз фида… (Хъуьрена чIагана фена.) ЦIекIуьд йиса  авай жегьил я. Жува-жуваз къалурзава кичIе туширди, кьегьал тирди. Шланг гваз гьахьна зун кузвай каютадиз. Къвезвай ядни кьацIайди, винел мазутдин пленка акъваззавайди. Гьа яд жувазни ягъиз, цIай хкадариз эгечIна. Са шумуд варз алатайла, гьикI ятIани, гимидин журналда капитанди кхьенвай гафар акунай заз, бес флан матросди, цIай хкадардайла, игитвал къалурна…

Гьуьлуьн буксировщикдални кIва­лахна за. Машгьур, Ленинан­ орден ганвай капитан Салман авай, кьурагьви лезги. Гьада гзаф крар чирна заз. Астрахандиз баржа тухузва чна. Дерин чкада гими лазим тирвал физва, рулдиз муьтIуьгъ я, яд кьери чкайрал четин я, ана муькъверни ава, чпин дестекрин араяр гъвечIи. За лугьузва: завай жедач, гими дуьз физ­вач. Капитан Салмана: акъваз кван, руль яхъ, гьан, гьакIа, виликди… Бетер, женгчидин рикI авай итим тир. Ада буксировщикдал кIва­лахзавай, четин агьвалатра, хатадик акатнавай гимияр къутармишиз гьам ракъурдай.

Вахтар-йисар алатна, зун ина декан тирла, капитан Салманан гадади зи гъилик кIелна. Бубади заз тарсар ганай, за – адан хциз. Уьмуьрда тежер кар авач… (Шаддиз хъуьрезва)…

Къилихдиз мад са имтигьан

Гимидай, кьве йисуз гьуьлел­ кIвалахна, мад зун атана университетдиз, гьа инженерно-техн­и­чес­кий факультетдиз. 25 кас кьабулзавай чи группадиз, абурук лезгийрикай кьуд квай. А девирда къайда авай: республикадин вузриз студентар халкьарин кьадардиз килигна кьабулзавай, кьадардиз гзаф халкьдикай студентарни гзаф жезвай. ЭкечIдай экзаменар группада виридалайни хъсандиз за вахканай: са кьуд, амайбур — вадар.

Хрущеван девир тир. Вузра военный кафедраяр агалнавай: 1941-1945-йисара хайи жегьилрин кьадар тIимил хьайивиляй армиядин жергеяр ацIузвачир, гьавиляй студентарни армиядиз тухузвай. Гьа са юкъуз чир хьанай зун университетдиз кьабулнавайдини, заз армиядиз эвер ганвайдини. (Хъуьрезва.)

Армияда пуд йисуз, Польшада ислягь вахтунда дяведин месэлаяр гьялзавай частуна, гьавадин 37-армияда къуллугъна. Чун акъвазнавай Польшадин кеферпата, Висла вацIал алай Торн шегьерда, Николай Коперникан ватанда. Ана гьеле нем­сери туькIуьрнавай чIехи складар амай, элкъвена 5 километр­дин цIарцIе чка кьунвай.­ Ана вири гьавадин 37-армия­дин­ дяведин суьрсет хуьзвай, чна – а складар. Эцигнавай месэла: эгер дяве башламиш хьайитIа, пуд йикъан­ къене а складра авай кьванди масанриз акъудун. А складар хъиткьинайтIа, кьуд патахъ цIуд километрийра­ вири барбатI жедай. Гьавиляй чна, а складрал къаравулвал чIугваз­вайбуру, дяве­дин месэла гьялзавайдай кьазвай­. Чун гзаф авачир, вири аскерар, командирарни абурун папарни галаз 137 кас, охранадин рота. Чалай­ гъейри, Польша­дин кьушунарни­ автомашинар, вертолетар галаз­ авай. Архайин вахтара аскерар, кьве юкъуз ял яна, пуд лагьай юкъуз наряддиз фин лазим я. Чун лагьайтIа, югъ алатиз нарядра авай. Аскер патал виридалайни залан имтигьанрикай сад ахвар бес тахьун я, заз бязи вахтара ксуз амукьдайди са сятни зур вахт жедай.

Армиядин къуллугъдин йисарин ихьтин са агьвалат рикIел алама. Чун Торнда авай, армиядин штаб Польшадин рагъакIидай пата авай Легница шегьерда. Им зи къуллугъдин кьве йис алатна, пуд лагьай йис тир. Зун партиядиз кьабулиз тухвана аниз чи парткомдин секретарь майорди. Гьахьна зун кабинетдиз, ана пуд генерал ацукьнава. Флан кас, рядовой, партиядин жергейрик экечIун патал атанва! Гьан, ацукь. Майорди кIелзава закай. (Хъуьрезва.) Заз суалар, за абуруз – жавабар. Ахпа генералди, терсдиз килигиз, лагьана чи майордиз: куьне партиядиз кьабулзавай кьванбур вири чубанар я (рикIеллама, ада «гуртоправы» лагьанай). Им кьилин образование къачузвай кас. Куьн квез килигзавайди я, куьне ам вучиз хкажзавач? Чи майорди: слушаюсь! Анай хтайла, гьа юкъуз, 23-февраль тир, зун Польшадин кьушундин отличникни хьана, младший сержантни, отделенидин командирни, кIвализ отпускни гана заз. Маса уьлкведа къуллугъзавайбуруз гьар кткана отпуск гузвайди тушир.

КIелунин йисар

Армиядин пуд йисни чир хьайи заз университетда кIелун четин акъвазначир. Са заз ваъ, амай зи юлдашризни. Группада авай гадаяр, сад-кьвед квачиз, вири армиядай хтайбур, зегьмет акурбур тир, вирида алахъна кIелзавай, гилан студентар хьиз тушир. Уьмуьрда са гьихьтин ятIани четинвилер акур касдин кьили кIвалахда, ам вири крара а четинвилер такурбурулай акьуллу жеда.

Куьрелди лугьун, университет за отличник яз куьтягьна. Чи муаллим Маил Султанович Аминова, ам Кьасумхуьрелай тир, ина кьвед лагьай ректорни гьам хьайи­ди я, илимрин доктордин диссертация кхьизвайла, 5-курсунин студент яз, за адаз куьмек гузвай. Ада зун Ленинграддай тир профес­­сор Лапши­нахъ галаз танишарна­.    Зун отличник я, са кьудни авач, фидайвал хьана Ленинграддиз, техно­ло­гический институтдин ас­пирантурада кIелиз. Чидач, вучиз­ акI хьа­­найтIа, университетдай­, мум­кинвилер авач лугьуз, заз пул ахъай­начир. Дахди вичин пен­сиядикай ракъурзавай са тIи­мил­рилай гъейри, пул къведай маса чка авачир зун яргъал чара шегьерда кIе­вера гьатна, ятIани кIелна. Чна экспериментар тухуз­вай якIунни не­кIедин промышленностдин ми­нистерст­во­дихъ галаз­ хозрасчет­рин икьрарралди. Профессор Лап­шина зи алахъунриз­ фикир тагана туначир. Садра ада жузуна: заз ван хьайивал, вун иниз кIелиз хсуси пулунихъ атанва? Эхь. Им гьикI жедай кIвалах я? ГьакI хьана ман. Бес вун квелди яшамиш жезва?..

Профессор Лапшин рикIел хкведайла, заз лугьуз кIанзава: уьмуьр­да, иллаки жегьил девирда, хъсан инсанар гьалтун чIехи бахт я. Заз а бахт чида. Гьуьлел алайла, капитан авай, заз ам вичин аялдиз хьиз килигдай, са заз ваъ, амай жегьилризни. ХъуьтIуьн вахтунда палубадал экъечIдайла, винелай алукIа, мекьи тахьурай лугьудай. Пакам кьиляй недайди гьазурдай затIар алаз хьиз ахъайиз тадай. Зи пул вахчуз, вичив хуьдай, лугьуз жедач, вавай чуьнуьхда, квахьда. Аквазвай, гьелбетда, зи алахъунарни, жегьил михьивални… И ленинградви профессордини илимдин ахтармишунар тухузвай хоздоговордин пулуникай, ассистентдиз хьиз, зазни къведайвал авуна. Пуд йисуз ставкадин са пай мажиб къачуз, за ана тарсарни гана. Студентризни кIелзава, жувни кIвачел акьалтзава. Студентар, лагьана кIанда, гзаф къуватлубур тир, абурун кьатIунар, абуру гудай суалар… Жегьилар авай къецепа­тан уьлквейрайни, немсер, арабар­, африкавияр. Са аспирантар –  вад вишев агакьна.

1970-1973-йисара аспирантурада кIелна, кандидатвилин диссертация за, ина жедайтIани, гьана хвена. Мад жува-жуван вилик месэла эцигнай: чибурувай гьанани алакьдайди къалурун. Хуьнни къалурнавай вахтунилай фад авуна. Советрин девирда аспирант­рин анжах 30 процентдивай диссертацийрал кIвалах вахтунда тамамариз алакьзавай. Зур йисан, кьвед-пуд йисанни гежарун къариба кар яз аквадачир.

КIвалахдин йисар. Къенин югъ

Диссертация хвена, Махачкъа­ладиз хтана зун. КIвалахдин патахъай эвелдай четинвилера гьат­найтIани, 1974-йисан февралдиз зун иниз, политехнический институтдиз кьабулна, сентябрдиз тарсар гуз эгечIна. Мадни вахтар алатна. ЦIийиз ахъайнавай целди таъминарунинни мелиорациядин факультетда гьалар сакIани гуьнгуьна гьатзавачир. Садра ректорди заз эверна лагьана, бес факультет михьиз кIанел аватнава, ам хкажна кIанзава. Алахъда ман, лагьана за… 1982-йисалай 2007-йисалди, 25 йисан къене, зун и факультетдин декан яз амукьна. Зи девирда адакай нафтIадинни, газдинни природообустройстводин­ факультет хьана. Эхирдайни за, яш хьайи­виляй къуллугъдилай элячI­на (гьахьтин къайда авайди я), профессор яз кIвалах давамарна.

Зун вердиш я халисан илимдив, за илим жуван гъилералди авурди я. Зун кафедрадихъ галаз вири Прибалтика, Ставрополдин край тирвал заводра хьайиди я. Ам вилиз аквазвай, вичин нетижаяр гъизвай кIвалах тир. Ставрополдин крайда чна къадав агакьна заводар ахтармишнай, вири акуна, гъилелай авуна, чирнай. Гила акI хъийизмач. Исятда диссертацияр гьикI кхьизва? Ацукьна компьютердихъ, гьанай жагъурза­­ва герек вири, жезва диссертация­. Чна акI ийизвайди тушир! Чаз Моск­вадай илимдин журналрай зенгер ийидай: макъалаяр це, ма­къа­лаяр рекье тур. Гила алахъа вун са макъала акъудиз…

Гьикьван къенин студентри кIел­­замач лагьайтIани, нарази яз амукьайтIани, алакьунар авай гадаярни ава. Са вахтара заз куьмек гайивал, зун гьабурузни куьме­киз алахъзава. Гьайиф хьи, абурукай гзафбур, недайди къазан­ми­шиз, кIвалахунизни мажбур жезва, тарсарикайни хкатзава. Сти­пендияр…­ За институтда кIел­дайла, 35 манат стипендия къачузвай, адан са пай кьванди хъсан кIелунайни алава хъийизвай. Дахди пенсиядикайни са вуч ятIани ракъурайла, и пул заз вацра артухни алаз бес жезвай. Гила студентди пуд агъзурдав агакьна стипендия къачузва. Къенин девирда адахъ вуч авурай?! Гьамни виридаз гузвач, экзамендай са пуд кьванни хьайитIа, атIузва.

Гила студентриз гатун практи­ка кьве гьафтединди авунва. Кьве гьафтеда вуч чир жедайди­ я, вуч ийиз агакьдайди я? Зи девирда, зун студент хьайиди я. 1964-1969-йисара, чи гатун практика пуд варз тир. Зун практикайриз фенай Мол­давиядиз, Тирас­поль шегьер­диз,­ Ленинграддиз. Студентри кIвалах­завай, недайданни алукI­дай­данди къазанмишни ийизвай, абуруз жуван гъилин вад тIуб хьиз, заводни чир жезвай. Виликдай государстводи хоздоговорралди илимдин ахтарми­шунриз пулар ахъайзавай, гила­ а къайдани амач. Къенин студентри гьич дипломдин проектарни хъийизмач. Чна кIелдайла, цIудав агакьна чертежар жедай, гила абур галачизни кьиле физва. Виняй истемишунарни кьатIуз жедайвал зайиф хьанва.

Советрин Союзда вуз куьтя­гьай жегьилар уьлкве тирвал кIва­лахдай чкайриз ракъурзавай. Государстводи ви кIелуниз ахъаяй пул вахкуз, вуна ракъурай чкада пуд йисуз кIвалахзавай. Ахпа, кIан хьайитIа, вун анай хъфизвай. Гила вуздин выпускникди вичи-вичиз кIвалах жагъурна кIанзава, ам жа­гъинни ийизвач. Университетдин диплом гвайди, базардал акъвазна, таксидин рулдихъ ацукьнани аквада.

Гьа ихьтин нетижайрал гъанва чун, вичин гьакъикъи хийирлувал къалурай кьилин образованидин чи система тергна, Европадиз мукьва жез алахъиз, Болонский къурулуш кьабулуни. Гьелбетда, суал къвезва: бес и тегьерда чун гьиниз физвайди я? Пакадин югъ гьикI жедайди я? И суалар, кьатIуз жезвайвал, вини дережайрани къа­ра­гъар тавуна амукьзавач. Са гьихьтин ятIани гьерекатар ийизва, дегишвилерихъ ялзава. Гьич тахьайтIа, чир хьанва цIекIверин гьамбаррикай къуьлуьн тварар хкя­гъиз­. Алакьунар авай аялар, жегьилар­ фадамаз жагъурзава, абуру махсус­ школайра кIелзава. Кьилди вузра, гьа Ленинграддин политехда­, Москвада «Бауманкада», физи­ко-технический ин­ститут­­да, инженерно-физический ин­ститутда базаярни ава, чпин хийир­лу адетарни хвенва, кар чидай пешекарарни гьазурзава. Санлай къачурла, гьалар гьикьван чIу­рубур хьайитIани, хъсанвилерик кутазвай умуд садрани атIудай затI туш…

Эхирни…  Куьруьдаказ

– Авес Ибрагьимович, шикил тамамди хьун патал хизандикайни куьруьдаказ лагьа­най­тIа…

– Зи уьмуьрдин юлдаш Нади­ят Улухановна (бубайрин фамилия Ханбалаева) Кьасумхуьрелай тир. Гьайиф хьи, ам азарлу хьуникди 2000-йисуз рагьметдиз фена. Ам ина химиядин кафедрадин доцент тир. Ада университетда химиядинни биологиядин факультетда кIелзавай, чун са обще­житида яшамиш жезвай.­ Гьана таниш ва дустар хьана, сад-садаз бе­генмиш хьана, эвленмиш хьана. Дагъус­танда сифте яз адани обком­дин сад лагьай секретарь Абдурагьман Даниялован гадади студент­рин илимдинни ахтармишунрин кIвалахрай дип­ломар къачунай. РСФСР-дин кьилин ва юкьван махсус образованидин ми­нистр Сто­летован, СССР-дин гьа гьахьтин ми­нистр Елютинан, комсомол­дин ЦК-дин сад лагьай секретарь Тяжельникован къулар­ алай а дипломар исятдани чи кIвале ама. Адахъ авторвилин 17 патент авай. ЧIехи алакьунар авай, галатун тийи­жир дишегьли. Ам гьамиша, ручка гъиле аваз, кIвалахдик жедай.

Пуд хва чIехи хьана чи хизанда. ЧIехиди, экономикадин илимрин кандидат, исятда бизнесдал машгъул я. Кьуланди — ФСБ-дин офицер, наркоконтролдани, хсуси хатасузвилин управленидани­ кIвалахна. Гьайиф хьи, азарлу хьана, къуллугъдилай элячIнава. ГъвечIиди, информацийрин технологийрин пешекар, гила лугьудайвал, айтишник я. Зун гьадан хизандихъ галаз яшамиш жезва. Виридахъ чпин агакьай аялар, захъ хтулар ава.

– 85 йис… ТIимил аквадач. Галатнавачни?

– ЧIалахъ хьухь вун, тонус хуьн патал за гьар юкъуз, гьич тахьайтIа, зур сятда, са сятина ингилис чIалал кIелзава. АтIа девирда Ленинградда чи кафедрада къецепатан уьлквейрин са чIал тийижир муаллим тамам муаллим яз гьисабзавачир. За гьана тербия къачуна эхир. Зи са хтулди, чIехи хцин руша, Финляндияда чи консульствода къуллугъзава. Ада заз ингилис чIалал жуьреба-жуьре ктабар рахкурнавай, исятда зун гьабурал машгъул я. КIвализ хъфейлани, кIвалахдик квачиз завай ацукьиз жедайди туш.

– Куьне университетда тарсар гузмани?

– 7 дисциплина тухузва… КIва­лах гзаф ава.

Ада сифте са шкафдай, ахпа муькуь шкафдай вичин ктабар акъудиз эгечIна, столдал зи вилик абурукай са хара жезва. Ада мад ва мад акъудзава. Гзаф чинра текст гафарилай артух формулайрикай ибарат илимдин ктабар. – Ингье ибур кьвед гила акъат хъувунвайбур я, и мукьвара за издательстводай вахчуна. Аквазвани, гьар жуьре дисциплинаяр я. Са учебник издательствода ава. Мад садал кIвалах куьтягьзава, зулухъди издательстводиз агакьарда. Ахпа ана гьикI жедатIа килигин. (Хъуьрезва).

А.  Омаров